Beysenbi, 6 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 95942. Jazılğandar — 68871. Qaytıs bolğandar — 1058
Qazaq jeri 4448 1 pikir 7 Säuir, 2017 sağat 11:47

Mwz qwrsauındağı Balqaş (foto-reportaj)

Balqaş mäselesine bwğan deyin de birneşe maqala arnağan edik. Köldiñ qısqı jağdayın bayqau üşin aqpan ayınıñ basında «National Geographic Qazaqstan» redakciyası Astana-Balqaş bağıtı boyınşa tağı da jolğa şıqtı.

Kürejol boyında baylaulı twrğan tüye. Qarağandı oblısı Şet audanı.

Kürejol boyında baylaulı twrğan tüye. Qarağandı oblısı Şet audanı.

Kün batıp, qas qarayğan şaqta 650 şaqırımdı artqa tastağan biz Balqaş qalasına da kelip jettik. Qalanı jan-jaqtı tanu üşin kelesi küni is-saparımızdı qalalıq ölketanu muzeyin aralaudan bastadıq. Onda bizdi ğılımi qızmetker Meruert Ağılbaeva qarsı alıp, aymaq tarihı, mädenieti men jergilikti twlğalar turalı egjey-tegjeyli äñgimelep berdi.

YSH_3590

Qazaqstan boyınşa Balqaş öñiri qola däuiri eskertkişterine, jan-januarlar men qorımdarğa bay. Mwndağı qış-qwmıra, balbal tas, Hİ-Hİİ ğasırlarda paydalanılğan dulığa, sauıttar men Sayaqtan tabılğan Tañbalı tastar muzeydiñ eñ qwndı jädigeri bolıp tabıladı.

11

YSH_3588

YSH_3611

YSH_3601

Balqaştıñ Soltüstik-Batıs öñiri mıs, altın, kümis sekildi qwndı metaldarğa da bay bolğandıqtan öndiris orındarınıñ basım köpşiligi osı aymaqta şoğırlanğan. 1967 jılı Balqaştağı ken bayıtu kombinatında öndirilgen mıs Londonda ötken tüsti metaldar birjasında eñ taza metall retinde tirkelgen.

YSH_3688

YSH_3658

Mına metall qwymaları qala men kombinattıñ är jıldardağı mereytoyı qarsañında şığarılıptı. Al altın men kümis 1997 jıldan bastap öndirile bastağan.

YSH_3646

1928 jılı Balqaş qalasınan 12 şaqırım jerden aşılğan Qoñırat, odan keyingi jıldarı tabılğan Sayaq pen Şatırköl sekildi ken orındarı äli künge deyin kombinattıñ negizgi şikizat bazası bolıp tabıladı. Bir kezde bwnda 12 mıñğa deyin adam jwmıs istegen. Büginde kombinat önimderi sım, buma nemese paraqşa türinde onnan astam elge eksportqa şığarıladı. Sonday-aq 1950 jıldan beri qalada jılu elektr ortalığı (JEO) jwmıs istep keledi.

19

01

15

02

Balqaş qalasınıñ ortalığı. Biıl 11 säuirde 80 jıldıq mereytoyın atap ötkeli otırğan Balqaş qalasında 75 mıñğa juıq adam twradı.

Balqaş qalasınıñ ortalığı. Biıl 11 säuirde 80 jıldıq mereytoyın atap ötkeli otırğan Balqaş qalasında 75 mıñğa juıq adam twradı.

«Köldiñ Soltüstiginde ornalasqan mwnday öndiris orındarı qalanıñ twrmıs-tirşiliginen bölek, aua basseyni men köl ekologiyasına da tikeley äseri bar. Mäselen, Balqaştıñ auası el boyınşa eñ las sanaladı. Balqaş qalasınıñ erekşeligi ondağı jeldiñ bağıtı bir täulikte 360 gradusqa aynala soğıp twradı, onı öndiris orındarınan şıqqan tütinge qarap ta bayqauğa boladı, – deydi Qarağandı oblıstıq ekologiyalıq baqılau departamentine qarastı mekemede 35 jıl boyı üzdiksiz jwmıs istegen ekologiya inspektorı, büginde zeynetker Rımgül Mäşürbekova. – Balqaş kölindegi apattı jağdayğa birneşe ret kuä boldım. Onıñ alğaşqısı adami faktorlardan bolsa, ekinşisi tabiği apat sanatına jatqızıladı».

IMG_1144

YSH_5015

YSH_5058

Kez kelgen öndiris oşaqtarınıñ jwmıs istep twrğanı eldiñ ekonomikasına paydası zor. Alayda twrğındarınıñ tınıs joldarı tarıltıp, densaulıqtarına ulı tütinniñ keltirer zalalı köp bolıp twr.

Rımgül apay alğaşqı apattı jağday 1975 jılı qalanıñ twrmıstıq suların (käriz) aydaytın qwbırdıñ isten şığuınan bolğanın jäne ol las su kölge qwyılğanın aytadı. Ökinişke oray, ol kezde bolmağan qalanıñ twrmıstıq suların tazartatın qondırğı äli künge deyin salınğan joq.

Al, Balqaş JEO salınğanda käsiporın paydalanğan jılı sudı suıtuğa arnalğan wzındığı 2,5 şaqırımğa sozılatın aşıq qwbır qosa salınğanımen bwl lotokqa mıs zauıtınan da su qwyılatın. Soğan baylanıstı keybir jıldarı sudıñ qwramında himiyalıq qospalardıñ mölşeri köbeyip, köl suınıñ tazalığına aytarlıqtay keri äserin tigizgen edi. Osını eskergen ekologtar bwl mäseleni qayta qayta kötere bergennen keyin, mıs zauıtınıñ suların kölge qwyu 1989 jılı mülde toqtatıldı.

Tarihi derekterge jüginsek, 1937-53 jıldarı kölge ken-bayıtu fabrikasınan şıqqan qwm aralas su tosqauılsız tikeley qwyılıp kelgen. 1953 jılı Balqaş ken-bayıtu kombinatı (BGMK) qaldıq qoymasın iske qosqanda, ol ken bayıtu kezinde qwmmen birge şığatın reagentterge tosqauıl bola aldı. Mäseleni qayta-qayta köteru arqılı BGMK-nıñ is-şaralarınıñ arqasında 1990 jıldarı kölge käsiporınnan su jiberu müldem toqtatılğanı bılay twrsın, su arnayı jüyeden ötip, fabrikağa qayta jiberiletin boldı.

Qazirgi tañda, kölge JEO-nan su tastalınadı, onı şeşuge tehnikalıq mümkindik joq dep tüsindiredi käsiporın.

Ekinşi qauipti jağday 1986-87 jıldarı Balqaş köli teñiz deñgeyinen 341 metrge tömendep ketken uaqıtta orın aldı. Ol kezde Soltüstik Balqaştağı twz mölşeri bir litr suda 1 gramnan 2,5 gramğa artıp ketip, köldiñ tirşiligine aytarlıqtay qauip töndirgen. Qazir köl suı teñiz deñgeyinen 342 metrge joğarılağandıqtan jağday qalıptı sanaladı.

68

Saparımızdıñ üşinşi küni balıqşılardıñ qıs aylarındağı tirşiligin öz közimizben köru maqsatında kün qılañ bere Balqaştan oñtüstik-şığısqa qaray 90 şaqırım jerdegi Tasaral auılına jol tarttıq. Eldimekenge kire beriste bizdi auıl äkimi Ayan Smaylovtıñ özi qarsı aldı. Äkim özi basqarıp otırğan auılınıñ bügingi jay-küyi, ötkeni men ketkenin bayandap, şejiresi men tarihı jaylı äñgime örbitti.

«Bwl jerge qazaqtıñ soñğı hanı Kenesarınıñ bas qolbasşısı Ağıbay Qoñırbaywlınıñ anası Qoysana qıstauğa kelip, «tas köp eken,  tas aral ğoy» degen eken, sodan Tasaral atalıp ketipti, – dep söz bastadı äkim. – Közkörgender sonau 30 jıldardağı aşarşılıqtan jan sauğalap kelgenderdiñ barlığı aman qalğanın aytatın. Jarıqtıq, bwl jer qwnarlı, şwraylı jer ğoy».

12

Ağıbay batırdıñ eskertkişi. Jorıqta ünemi jolı bolatındıqtan ol «Aqjoltay batır» atandı. Sarbazdarı Abılay esimimen qatar Ağıbay batırdı da wranğa aynaldırdı.

KSRO twsında balıq şaruaşılığımen Aqtoğay audanında tek Gülşat, Şaşubay men Tasaral auılı ğana aynalısqan jäne aulanğan balıqtardıñ barlığı bir ğana «Balqaşbalıq» kombinatına ötkiziletin. «Al qazir basqa qalalardan da, şetelderden de keletinder qıtaydıñ su astında şirimeytin auların qwrıp qoyadı da, qajet bolsa jinap alıp, qajet bolmasa tastap kete beredi. Al onday nemqwraylılıq ekologiyağa orasan zalal keltiretini aytpasa da tüsinikti. Ökiniştisi ondaylardı qadağalap, tärtipke şaqıratın da, köl tabanın tazalaytın da däl qazir eşkim joq, – dep keiydi Ayan Smaylov. – Jergilikti balıqşılardıñ özi eşqaşan köldi bwlay lastamaydı, amal joq aşınıstarın bizge aytadı».

YSH_4359

26

Auıl işin aralay jürip mektep, medicinalıq punkt sekildi memlekettik mekemelerde qızmet etetinderden bölek mal şaruaşılığımen aynalısatındardıñ da barşılıq ekenine köz jetkizdik. Şağın ğana auılda «şapqılağan» balalardı körgende quanışımızdı jasıra almadıq.

39

56

46

Ayan mırza bizge auıldı aralata jürip Tasaralda 2001 jılğa deyin balıq öñdeytin cehtıñ jwmıs istegenin, tipti, köl jağasında alıp katerlerdiñ kezekte twrğanın aytıp qaldı.

42

Tüs aua äkim bizge auıldı aralatıp bolğannan keyin Berik Bekmağambetov esimdi balıqşımen tanıstırdı. Är jıldarı türli ken orındarında brigadir, mehanik bolıp jwmıs istegen Berik Mwsadıqwlı qay jasta bolmasın auıldan wzağan şağında ünemi balıq aulauğa añsarı auıp twratının aytadı. «Balıq aulau – bizdiñ ata käsibimiz. Balıqşı köldiñ betine jıldıñ qay mezgilinde, künniñ qay uaqıtında şığu kerektigin tüysine bilgende ğana körer näpaqası artpaq. Biraq onıñ artında tartar tauqımettiñ de twratının esten şığarmağan abzal, – dedi Berik mırza.

IMG_0474

Käsibi balıqşınıñ aytuınşa, äsirese soñğı jıldarı balıqtı satpaq tügili, jeuge de tappay qalatın kezder boladı. Soğan qarağanda, däl qazir bügingidey jer betinde adam sanı köbeygen sayın, suğa da, azıq-tülikke de swranıs arta beretini anıq. «Sondıqtan balıqqa ğana qarap otıruğa bolmaydı», – dedi Berik Mwsadıqwlı.

30

YSH_4540

Tañğı sağat 7. Üy iesimen birge juınıp-şayınıp, tañğı asımızdı iştik. Şaydan soñ Berik mırza qoradağı malın jayğauğa ketti.

44

IMG_0450

YSH_4187

Bir qarağan adamğa qısqı Balqaştıñ aynalası ünemi swrğılt tartıp, köldiñ jağası qaysısı, özi qaysısı ekeni bilinbey jatqanday bolıp körinedi. Alayda onday tabiği qwbılıs auıl twrğındarı üşin üyrenşikti närse.

YSH_3918

IMG_0389

Sağat tili 9-ğa tayağanda Berik ağa wlımen birge osıdan onşaqtı kün bwrın salınğan aulardı tekserip qaytu üşin qajetti qwral-saymandarın jinauğa kiristi. Üyden 10 şaqırım jerdegi auğa jetem degenşe qalıñ qarğa birneşe ret maltığıp ta aldıq. Jolğa şıqqanımızğa bir sağat ötpey jatıp birneşe jerden salınğan audıñ alğaşqısına da kelip jettik.

YSH_4231

IMG_0536

Qıstı künderi köldiñ är jerinde künniñ bir jılıp, bir suuınan osınday mwzqırqalar payda boladı.

Köldiñ betine şığu üşin mwzqırqalardı tegistep jatqan sät. Audı tartıp jatqandarı.

Köldiñ betine şığu üşin mwzqırqalardı tegistep jatqan sät.

DJI_0057

IMG_0701

51

67

«Osıdan 4-5 jıl bwrın auğa iri balıqtar iligetin, al keyinderi balıqşınıñ köptiginen be, joq basqa ma köldegi balıq sanı azayıp baradı, – deydi Berik Bekmağambetov. – Bügin özderiñiz körip twrğanday auğa ilingen balıq tım az äri mayda».

Berik mırza men wlı üşinşi audıñ ornın arşuğa kiriskende biz Tasaraldan 40 şaqırım jerdegi Priozer qalasına tarttıq. Maqsat – Priozerge jaqın äskeri poligondardağı qirağan ğimarattardı qas qarayğanşa suretke tüsirip ülgeru. Poligondağı ğimarattardıñ jwmıs isteytini bar, istemeytini bar, qazaqstandıq äskerilerge tiesilisi bar, reseylikterge jalğa berilgeni bar orındardı aralamaq oydamız.

72

IMG_0887

YSH_4672

YSH_4666

KSRO twsında bwl ğimarattardıñ keybirinde, qaru jaraqtarmen qatar, asa ulı himiyalıq qospalardıñ da saqtalğanı jasırın emes. Solardıñ keybiri reseylik äskeriler üdere köşken jıldarı aynalağa şaşırap, qorşağan ortağa orasan ziyan keltirdi.

YSH_4761

Balqaş kögerşini – beybitşilik qwsı

Esteriñizde bolsa, 2014 jılı 20 mamır küni  Reseydiñ «Kapustin yar» äskeri poligonınan wşıp şıqqan «Topol'» ballistikalıq zımıranı 2 mıñ şaqırım qaşıqta jatqan Qazaqstandağı Sarışağan poligonı aumağına qwlap, poligon mañındağı jergilikti halıqtıñ zäre-qwtın alğan. Tüngi 23:55-te wşırılğan zımırannıñ izi Atırau, Aqtau, Oral, Jezqazğan jäne tağı basqa qalalardıñ üstinen köringen. Poligonnıñ bir şeti Balqaşqa da tiip twrğandıqtan basqa bir eldiñ aumağınan wşırılğan mwnday zımırannıñ bağıtınan jañılıp ne kölge, ya bolmasa kez kelgen üydiñ töbesine tüsu qauipi tım joğarı edi. Sondıqtan aumağı eki Gollandiyağa teñ «Sarışağandı» twtastay bir sınaq alañı desek te bolatınday.

YSH_4507

YSH_4599

Tileuäli Kökközov, Tasaral auılı meşitiniñ imamı, bwrınğı balıqşı.

Balqaş öñiriniñ halqı qay zamanda da, tabiğat pen adamzattıñ da qataldığına qatar tözip keledi. Bwnday qataldıq olardı tek qaysarlıqqa tärbieleytindey.

Biz ekspediciyadan qaytqan küni Balqaş öñirindegi aua temperaturası säl de bolsa köterilip, jol qaraya bastağan. Sol kezdegi köldiñ betindegi qalıñdığı 80 santimetrden asqan mwz qabatı arada eki apta ötkende ğana jwqarıptı.

Balıqşılar arasında «balıqşınıñ baylığı etek-jeñi kepkenşe» degen naqıl söz bar. Bir balıqşı suğa ketip, süyegi jer qoynauına tapsırılıp jatqanda ekinşi balıqşı kölge qayta şığadı. Al bwl balıqşınıñ ömiri ünemi qıl üstinde twratının añğartsa kerek.

DCIM100MEDIADJI_0004.JPG

Bwl basılım Europalıq Odaq qoldauımen äzirlengen. Basılımnıñ mazmwnı JŞS «KAZMEDIA HOLDING» jauapkerşiligine jatadı jäne Europalıq Odaq közqarasın bildirmeydi.

Avtorı: Däuren Qwdaybergen, foto: Erbolat Şadrahov, Bekzat Saynazar

Abai.kz

1 pikir