Särsenbi, 23 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107450. Jazılğandar — 102219. Qaytıs bolğandar — 1699
Alaşorda 4577 0 pikir 31 Qazan, 2016 sağat 13:05

Twrsın JWRTBAY. «ALAŞQA!» (jalğası)

Jazuşı, alaştanuşı ğalım Twrsın Jwrtbaydıñ (surette) «Besigiñdi tüze!..» kitabınıñ jalğası. Ötken bölimderin mına siltemelerden oqi alasızdar:

http://abai.kz/post/view?id=7271       

http://abai.kz/post/view?id=7292    

http://abai.kz/post/view?id=7363    

http://abai.kz/post/view?id=7851    

http://abai.kz/post/view?id=7819    

http://abai.kz/post/view?id=7851

http://abai.kz/post/view?id=7963

http://abai.kz/post/view?id=8004

http://abai.kz/post/view?id=8164

http://abai.kz/post/view?id=8190

http://abai.kz/post/view?id=8438

http://abai.kz/post/view?id=8635

http://abai.kz/post/view?id=8747

http://abai.kz/post/view?id=8925

http://abai.kz/post/view?id=8955

http://abai.kz/post/view?id=9050

http://abai.kz/post/view?id=9536

http://abai.kz/post/view?id=9857

http://abai.kz/post/view?id=10194

http://abai.kz/post/view?id=10277

http://abai.kz/post/view?id=10532

 

Altı Alaşqa ayan, 1916 jılğı 25-iyun' jarlığı äleginen Jetisu oblısındağı qırğız-qazaqtıñ basına qiyamet-qayım künder tudı. “Jigit bermeymiz” dep qarsılıq qılğanı üşin oqqa wşıp, qanşası öz jerinde bir qırğın kördi. Basşı adamdarı darğa asıldı. Raqımsız hükmettiñ qarulı äskerine qarsı twra almay köbi Qıtay jerine bostı. Mal-mülkiniñ köbi orıs äskeriniñ qolına oljağa tüsti. Körşi mwjıqtar jau bolıp, tal tüste talandı: öltirdi, adamın baylap, malın aydap aldı. Bosqanda aydap köşken mal-mülikten jolşıbay ayırıldı.

Jayau-jalpı, üysiz-küysiz Qıtay jerine jetkende qar jaudı, qıs tüsti. Onda janaşır jaqın taba almay jantalastı. Aştan ölip bara jatqan soñ qalmaq qıtayğa bala-şağaların sata bastadı. Adam bazarı aşılıp, balanıñ qwnı bir şelek bidayğa şıqtı. Boyjetken qızdarın, jas kelinşekterin qanı qara qalmaqtar qatındanıp ketti. Aş-jalañaş, auızına ne tüsse sonı jep, qayda bolsa sonda jatıp, neşe türli dertke wşırap tağı qırıldı. Baqıtsız sorlılardıñ mwñzarın, köz jasın estir qwlaq, körer köz bolmadı. Tuğan jer, ösken el, keşegi bastan keşken qızıq däuren közderinen bir-bir wştı. Mıñdap aydap, jüzdep sapırıp şalqığan baylar bir üzim nanğa zar boldı. Älpeştep ösirgen balaları telmirip köringenniñ közine qarap, moynına dorba salıp qayırşı bolıp ketti. Bay-kedey, jas – käri, jaqsı – jamannıñ ayırması bitip, bäri birdey sorlı boldı. Bäri birdey mwñdı boldı. Atadan – wl, anadan – qız, jardan – jar ayırıldı. Jürek – qanğa, köz-jasqa toldı.

Jetim-jesir botaday bozdadı.

Jwrttıqtan, tirşilikten küder üzip, Bwl opasız düniege qoş aytısuğa tayanıp twrğında bostandıq tudı. Bwl habardı estigende jürekteri jarılğanday kuanıp, ah dünie, tım bolmasa elge jetip, Alaştıñ ortasında ölsek, arman bar ma-dep qayta şwbıra bastadı.

Tağı aştıq, tağı jalañaştıq, tağı ölim... Äli joq, dımı qwrığan sorlılar jayaulap qozı köş jerge jüruge jaramay, kez-kelgen jerde jığıldı jığılğanı twrğan joq, ölgeni tirilgen joq...

Bası qasında bolmağan, közderiñmen körmegen alaştıñ balaları, bir minut közderiñdi jwmıp, qiyalğa salıp qarañdar, sonda körgendey bolasıñdar: bireu tältirektep ayağın basa almay jığılıp jatqan, bireu aştıqtan isinip, qanday künä, swmdığımızdan mwnday küyge wşırattıñ qwday! -degendey qimıldauğa şaması kelmey kölge qarap jatqanın, joldıñ bir şetinde ölip, ölgenine raqattanğanday, mäñgilik wyqığa ketken şaldı köresiñ. Jas balasın bauırına qısıp, qwşaqtağan küyinde ölgen qatındı köresiñ. Bwlardıñ mwnday haline qayğırar eşkim joq, tek quanış pen as pen toyğa jiılğanday top-top qarğa-qwzğın, it-qws ölgenderdiñ közin şoqıp, etin jep, süyegin kemirip jatqanın köresiñ. Bwl ölikter qwdaydıñ keñ dalasın sasıtqan. Iq jağınan jan jürerlik emes, mwnıñ iisin öziñ iiskegendey bolarsıñ...

Mwnıñ bäri ertegi emes, bolğan is! Keudede şıbın janı qalğandarı eline jetti. Bwlar ne kördi? Qora-qopsı oyran bolğan, qoymaları talanğan, maldan adal qara qalmağan, jerine egin şıqpağan, egin salar jan qalmağan. Ayaq jeter jerde azıq joq, azıqtı jerge jeter kölik joq, kölik bolsa – azıq joq, qalıñ alaş alısta, qanı basqadan qayır joq.

Tağı dağdarıs, aşarşılıq, tağı ölim...

Bostandıq tudı, jadırap jaz şıqtı, kürkirep kün şıqtı, biraq ol bişaralardıñ basınan qara twman serpilmedi, ğazireyil qılışın qınabına salmadı. Bası aman, malı tügel ağayın jetkilikti järdem bere almadı. Äri-berden soñ jwrt olardıñ halin wmıtuğa aynaldı.

Qazaq-qırğız qırılıp jatır eken tabiğat özgermedi, tağı da qıs tudı. Bişaralardıñ hali bwrınğıdan mıñ ese jamanğa aynaldı. Bir jıldıñ işinde ölgeni jüz mıñnan astı. Endi Bwl talayın öltirgen şığar. Qanşa ölgenin aq kebindey qar jasırıp jatqan şığar. Mine, qar ketip, jaz şığuğa aynaldı. Qwzğın, qarğa toy qılar, aua sasır... Biraq adam balası jan sebil eken: äli ölip bitken joq körinedi, tirilerine tamaq ta tabılıp qaldı degendi estip otırmız: tirileri ölgenderiniñ etin jep jatır deydi. Bwğan Alaş, iä quanarsıñ, iä jılarsıñ, öziñ bil. Jılasañ – ağayındığıñ. Biraq seniñ köz jasın aşqa – tamaq, jalañaşqa – kiim bolmaydı. Köz jası kömekke jaraytın bolsa, özgeden kende bolsa da, olar közdiñ jasınan köñildiñ qayğısınan kende emes edi. Ağayınğa, alaş, şın janıñ aşısa, şın jılasıñ – kömegiñdi körset, jıluıñdı ber. Jayşılıqtağı qayırşığa beretin tiınıñdı berme, rulı eliñ ölimnen qalğanday jıluıñdı ber.

Joğarıda aytılğan oqiğanı Jetisudıñ qazaq qırğızı basınan keşip otır. Endi Bwl künde Jetisuğa körşi Sırdariya oblısınıñ qazağı aşarşılıqqa, qırğınğa wşıray bastadı. Bwl elde jaz egin, şöp şıqpay, qısqa qarsı maldarı jwtap, şetten astıq kelmey, keltiruge şaması kelmey, jetisuday bolmasa da bastarına qarañğı kün tudı. Şet jağası böten elderge auıp, bwlardıñ da adamdarı satılıp, berekesi, eldigi ketuge aynaldı.

Osı eki oblıstağı aş, jalañaş qazaq-qırğız bauırlarğa jwrttan jetkilikti jılu jinap, rulı elimizdi ölimnen aman saqtap qalu maqsatımen Semey oblısınıñ “Alaş” qalasında qazaq komiteti häm jastardıñ “Janar” attı wyımı basşılıq etip qauım jasadı. 5 martta qauım ortasınan is basqaratın 5 kisilik komitet saylap şığardı. Qauımnıñ bastığı Älihan Bökeyhanov, jäy bastığı Mwqaş Poştaywlı boldı.

Komitet predsedateli – Mirjaqıp Dulatwlı, orınbasarı – Jüsipbek Aymauıtwlı, hatşısı – Mwhtar Äuezwlı, qazınaşı – Abdolla Esirkepwlı, tağı bir müşesi Abdolla Qoskeywlı. Mäjiliste 7 mıñ somday jılu jiıldı. Komitet qazir iske kiristi.

Sanalı Alaş!

Mına eki oblıstağı bauırlarımızdıñ jayı joğarıda aytıldı, biz jwrt bolamız, özi tizginimizdi özimiz alamız dep otırmız: jwrtımızdıñ bir jağı mınaday joğalğalı twrğanda kimmen jwrt bolamız?! Keşe bir oblısımız oyran bolsa, bügin ekinşi oblısımız mınaday apatqa wşırap twrsa, erteñ üşinşi, arğı küni törtinşi oblısımızdıñ basına, süyte-süyte bärimizdiñ basımızğa mwnday haldiñ kelmesine qanday közimiz jetedi?!

Twtanğan örtti mezgilinde söndirmesek, ol örtke erteñ bärimiz de şalınbaymız ba? Şarpılmaymız ba? Sonda bizdi kim jwrt qıladı! Onda biz jwrt bolmaymız, joğalamız.

Meyirlen Alaş!

Rulı eliñ qan jwtıp twrğanda sen may jwtpa!

Ata-analar! Sender balalarıñdı erkeletip mañdayınan sipap, künge, jelge qaqtırılmay otırğanda özderiñdey adamdardıñ balaları satılıp, közderine şıbın üymelep, jetimdikte jürgenin, bir tüyir tamaqqa, bir jwtım susınğa zar bolıp, jılap otırğanın oylañdar! Senderdiñ qatın-qızdarıñ altın-kümiske malınıp, boyların tüzep jılı üy, jaylı tösekte otırğanda, olardıñ qatın, qızdarı küñdikte, aş-jalañaş abwyırın jaba almay otırğanın oylañdar!

Atqa mingen azamat! Senderge el kerek, jwrt kerek bolsa basşılıq qılıp, Alaştı aman saqtau qamına kirisiñder!

– Namıstan, Alaş!

– Jigerlen, Alaş!

– Tas bauır bolma, Alaş!

                                  Madiyar”.

Osı bir qilı zamanda Mwhtar dünie tarihına jüginip, öz wltınıñ mwnday auır halge tüsken sebebin izdeydi. “Adam balasınıñ twrmısı tarih tezine ilingennen beri qaray dünie maydanına talay jwrt kelip körnekti orın alıp, azdı-köpti ömir sürip, artınan irigen qauday tausılıp kelip, zaman twmanında qarası öşti. Sol jwrttıñ tarihın alsaq, ärqaysısınıñ bastarınan keşirgen är türli däuirler bar. Bir däuir: özgeden şoqtığı asıp, isi örkendep, “tası örge domalağan” kez. Bwl uaqıttıñ adamı ömirdiñ quanışı, körikti jağın köp körip, külip tuıp, külip ötkenge wqsaydı. Bwdan soñğı bir däuir: eldiñ şebi jarılıp, irge ıdırap, “eri moynına ketip” jwrttığımen qoştasuğa aynalğan kezi. Bwl uaqıttıñ adamı jan aşır jaqını joq, jetim qalğan jas baladay, tirliginde bağa joq, azıp tuğan, jılap tuıp, jılap ötkenge wqsaydı”,- dep tolğanadı Mwhtar. Sonda öksip tuğan wrpaqqa kimdi jatqızdı? Eger de aşığın aytsaq, däl sol twsta Mwhtar özin soñğılardıñ qatarına jatqızıp: “twyaq serper” qwrbandıq retinde bağalağan jas alaştar edi. Ilgeridegi ağalarınıñ kökiregi de şerge tolıp, şermende küy keşken almağayıp däuir edi. Sonday qısıltayañ zamannıñ añğarında salındı bop suğa ketpey, jağalasıp jağağa şığıp, halqın qwtqarıp qalğısı keledi. Sabılısqan oydıñ, sarsañğa tüsken sananıñ aşı zapıranı aşı söz aytqızadı: “Är adamnıñ tuıp-ösken eli, jasınan jattap ösken ğadeti, nanımı, twrmıs qalpı sol adamnıñ aqıl, minezine iz qaldırmay twrmaydı. Bwl qaldırğan iz köñilge kirip, erikti bilep är adamğa öziniñ eliñ süygizip, eldigin izdetedi. Eldikke kelgen qauipke oqığan, oqımağan birdey küyinip qarsısına birdey şığadı. Eldigi aman qaluı üşin ekiniñ biri beynetke, ölimge iä basqa türli qazağa şıdap ketetinin tarih jüzinen körip otırmız. Erte zamannan bolıp kele jatqan bes-on, jiırma-otız jıldıq soğıstardıñ bärinde bolatın eki-aq türli maqsat bar. Bir maqsat – jwrttı jem qılu, ekinşisi – eldikten ayırılmau, özgege ayırılmau, özgege jem bolmau”.

Jas alaştar ekinşi joldı tañdadı jäne aralarında el üşin janın qiğan alğaşqı qwrbandıq ta şıqtı. Öspirim kezinen qanattas, bir jataqta jatıp, jan sırın, arman – müddesin bölisken, eldiktiñ jolın birigip, izdegen qwrbısı Qazi arandatudıñ kesirinen oqqa wştı. “Abay” jurnalında bwl turalı ülken qazalı söz aytılıp, onıñ janazasın Şäkerim şığardı. Alaş wlandarınıñ qabırğasın sökken bwl qaza olardıñ keyin köretin qwqaylarınıñ bası edi. Sol atılğan oq keyin Jüsipbektiñ, Haleldiñ mañdayına qadaldı. Qazi Alaş äskerin jauıngerlik tärtipke üyretip jatqan kezinde soldattar atqan. El arasındağı söz boyınşa. Bwlar aqtar emes, solardıñ kiimin kigen qızıldar edi, arandatu üşin qasaqana istegen degen joramal bar. Kim bilsin, qaysısı dwrıs ekenin, äyteuir bwl eki äsker de däl sol uaqıtta qazaqtıñ müddesin közdemegeni anıq. Olardıñ öz äuresi özinde edi.

“Ölip tausılu qaupi” attı maqalasında qazaq halnıñ basına töngen qara bwlttı, otarşıldıqtıñ ayarlığın barınşa äşkerelep, aydahardıñ auzınan qalay qwtıludıñ jolın qarastıradı. “Soğıs degen närse – adam balasınıñ jırtqıştıq qwlqına ayğaq bolğan bir is. Soğısıp jeñip alğan jwrtına jeñgen juan el ne istemeydi? Bwğan eskiden kele jatqan dañğıl jol, jeñilgen eldi öz betindegi jwrttıq qalpınan ayırıp, ön boyına siñirip böten niet oylatpay, böten tileu tiletpeydi. Aldımen torığan eldiñ dinin qaqpayğa aladı, bwdan soñ ğwrıp-ädetin aralastıradı, artınan alamıştap jürip tilin joğaltıp, eldiñ belgisin küngirttendirip aqırında bir wlttı jwtıp kete baradı. Ärine, bwğan bwl aytılğanday bolıp jwtılıp ketetin qanday el – mädenieti tömen bolğan el ğana...”

Ar jağın taldamasañda boladı. Kimdi, qay halıqtı, nege aytıp otır? Sol kezde Mwhtar aytqan “ölip tausılu qaupin” qazaq halqı bügingi “socialistik qoğamnıñ arqasında” basınan keşip, soğan rahmetin aytıp ta, sol aytqanınan qaytıp ta ülgerdi. “Sibirdiñ birneşe oblısında şet jağası bilingen oba auruı da qazaqqa özgeşe qauipti. Bwl auru qazirgi suıqpen joğalğan siyaqtanıp otır, biraq oba auruında köp bolğan därigerlerdiñ täjiribesine qarağanda, bwl biıl wrığın ğana kömdi, jemisi endigi jılı, odan arğı jıldarı qızsa kerek. Bwl qonaqtıñ qazaqtan alatın bwyımtayı qandaylıq boladı, onı uaqıt körseter”-degen qaupi de däl keldi. Oba men süzek qazaq dalasınan mıñdağan adamdardıñ janımen qosa, Abaydıñ äyeli – Äygerimniñ jäne Mwhtardıñ atası Äuezdiñ de “ömirin bwyımtayğa” alıp ketti. Bwl jıldar turalı Mwhtar:

“Arasında auırıp, oqudı birli-jarımdı toqtatıp, doğarıp qoyıp jürip, seminariyanı 1919 jılı şalaşarpı bitirdim. Bwl kezderde fevral' töñkerisi bolğan. 19-jıldıñ ayağında keñes özgerisi boldı, äleumet qızmetine aralasıp kettik. Sodan keyingi baspa sözine tolığıraq aralasqanım 1918 jılı “Abay” jurnalınıñ şığuımen baylanıstı. Ondağı sözder sırlı ädebiet emes, jalpı maqalalar, balalıqtıñ, jastıqtıñ är sayğa basın soqqan sandalısı, dalbasalığı siyaqtı”,- dep jazdı.

Ärine, “Qilı zaman” siyaqtı şığarmanı jazğan soñ joğarıdağı maqalalalrdıñ özine ermek siyaqtı körinui mümkin. Biraq “Abay” jurnalı ol üşin şıñdalu mektebi boldı. Jaña basılımnıñ negizgi maqsatı el tarihı, ädebiet-mädenieti, öner-bilimi turalı mağlwmat berip, özge jwrttıñ ülgili isterin, jetistikterin tanıstıru. Jurnaldıñ 13 sanı jarıq kördi. “Abaydıñ” alğaşqı sanı aqpanda 900 oqırmannıñ qolına tidi. Onda özge ağımdıq maqalalarmen Lev Tolstoydıñ “Budda”attı äñgimesi basıldı. Tärjimalağan – Mwhtar Äuezov. Bwl – kezdeysoq körinis emes. Jurnal bağıtı ğalam ğılımın qalıñ qauımğa neğwrlım keñ tüsindiru bolğandıqtanda, tanımdıq tağılımı bar dünielerdi iriktep basqan. Filosofiyadağı ülken ağımnıñ biri – buddizmniñ şığu tegin bayandaytın Tolstoydıñ däl osı şığarmasın audaruı da sondıqtan. Kelesi jariyalanğan sanında, Mwhtardıñ “Filosofiya jayınan” attı ğılımi maqalası aldıñğı taqırıptıñ zañdı jalğası. Mwnda filosofiyanıñ män-mağınası, damu tarihı, filosofiya men dinniñ ara qatınası, tanım men bolmıs, odan özektese taraytın “psihologiya” , “logika”, “gnesologiya”, “metafizika”, “antologiya”, “racional'naya teologiya”, “racional'naya kosmologiya”,“racional'naya psihologiya”, “jaratılıs ğılımı” haqında tüsinikter berilip, Aristotel'den bastap är däuirde filosofiyalıq ağımdarğa mwrındıq bolğan Fales, Dekart, Bekon, Kant teoriyaları taldandı. Mwhtardıñ pikirleriniñ qısqaşa tüyinderi mınalar:

Filosofiya – keñ aqıl, tereñ qiyal şığarğan adamnıñ janın tärbieleytin ğılım... Filosofiyanıñ qwralı – tolğaulı tereñ oy. Izdeytini – bütkil dünieniñ eñ äuelgi sırı, negizgi haqiqatı... Filosofiyanıñ kirisetin jeri – qolğa wstatıp, közge körseterlik dälälder tabılmaytın, taza aqıl şeşetin saualdar. Filosofiya adamnıñ basınan şıqqan bar ğılımnıñ tamırın bir arnağa jiıp, sol şığarğan qorıtındısın adamnıñ aqılına, janına azıq qılıp beredi... Adamnıñ ömirin kökiregindegi aqıldıñ ideyası bileydi.

Aqıldıñ jolı bileytin bolsa, ol ideyanı filosofiya bileydi. Osımen adam balasınıñ aqıl jolındağı tarihiyatın filosofiya bileydi... Filosofiya şınnan şıñdı tuğızıp, haman izdenistiñ jolında äuelgi aşpaq sırı – dünieniñ eñ joğarğı negizin tappaq, qaydan jaralğanın şeşpek, adamnıñ düniege kelgen maqsatın teksermek... Filosofiyanıñ tarihın tekseruşiler bwl uaqıttı ülken adım isteuiniñ aldındağı mezgili dep esepteydi. Mwnıñ anığın keleşek zaman körseter...

Filosofiya – adamgerşilik jolındağı qarañğı qaltarıstarda qolğa wstaytın şamşıraq. Adam balası jan jemisin tatpay ömirdiñ tereñ mağına, şın maqsatına jete almaydı... Adamnıñ jüregine baqıt, mahabbat wrığın ornata alatın da kökirekke siñgen sol twlğalı oy...”

Bwl joldardıñ avtorı osıdan jartı jıl bwrın “el ağalarınan” jüreksinip, imenip söyleytin wyalşaq şäkirt emes, kädimgi kesek pikirli, “dünieaui ğılımınıñ” tamırın basıp, erkin twjırım jasaytın oy iesi. Filosofiyanıñ arğı-bergi tarihın qamtıp, tegin tektep, erteñin boljaytın, özgelermen terezesi teñ parasattı ğalım. Söz qoldanısı da şiraq, oyın anıq äri qañıq jetkizedi. “Qaysısın qoldanamız” attı alğaşqı maqalalarınıñ birinde oqulıqtardıñ bağdarlamasın qay ülgide paydalanamız, äyteuir, bir jağına şıqqan jön dep, qorğanaşaqtay aytsa, jurnaldıñ № 7 sanındağı “Ğılım tili” degen eñbeginde, sol mäselege qayta oralıp, bwl jolı törelik berip, pikirin şeşuşi twjırım retinde wsınadı. Bwltartpay däleldeydi. Eñ dilgir mäseleniñ şwğıl şeşiluin talap etedi.

“Eger de bügingi jol, bügingi eñbek mäñgilik deytin bolsaq, ğılım tili, asa qaraudı kötermeytin mäsele... Qazaq mädenietin türik ülgisine qaray tarta beretin mwğalimderdiñ twtınatın negizgi joldarı – “pantyurkizm”, “panislamizm”... Osı künde közin jwmıp, auzın aşıp, tätti qiyaldı qorek qılğan adam bolmasa, şiraq aqılmen qarağan kisige bwdan keyingi “pan”– “sayasat haosı ekeni mälim bolğan... Eger de arab mädenieti bolğan bir zaman bar. Biraq, oylap qarasañızdar, biz osı künde oqısaq, sol XIII, XIV, XV ğasırlardıñ ğılımın oqimız dep otıramız ba? Mädeniet “pan-tyurkist” bolıp, sol arabta bolğan qalpın äli künge saqtap twr ma?... Medicinanı,... Mehanikanı... Himiyanı... Politika – ekonomikanı... Kim şığardı? Evropa şığardı!

...Türiktiñ universitetterindegi til, onan soñ jayşılıqtağı ğılım tilderi kimdiki? Türiktiñ birinşi universitetterindegi bastı tilder Angliya, Franciya, Germaniyanıki. Bwğan biz ne ayta alamız?... Bwl künge şeyin türikten bilgiş şığıp, onıñ tapqan närsesin türik tilimen qoldanıp jürgen Evropa joq... Qazaqtıñ oquın Evropa jolına salğanmen – qazaq türikten alıstap ketip; oqu ülgisin türikten alumen – türikpen tuısıp kete qoyuına kimniñ közi jetedi?... Bwl mäsele turasında qarsı pikirde bolğan kisiler bolsa dälelderin bayandağan jön...”

Är sözi şegelenip, ñaq aytılğan. Öz twspalınıñ dwrıstığına sengen, közi äbden jetken adamnıñ twjırımı. Ondağan jıldar boyı daurıqpağa wşırağan mädeni-ruhani ömirge köp kesirin tigizgen mäseleniñ soñğı nüktesin qoyğan. Tarih ta jiırma bir jasar jigittiñ dwrıstığın däleldep şıqtı. “Abay” jurnalı “Alaşorda” keñesiniñ wlttıq derbestik turalı qwlşınısın jaqtap, olardıñ ärbir isin halıqqa neğwrlım jıldam jetkizuge tırısqan. 1918 jılı 2 kökek küni “Alaştıñ” törağası Älihan Bökeyhanov pen “Alaştıñ” Semeydegi törğası Halel Ğabbasov jäne Älimhan Ermekov üşeui Semeyden tikeley baylanıs jelisi arqılı Mäskeuge şığıp, V.I. Leninmen, sodan keyin wlt isteri halıq komissarı I. Stalinmen söylesedi. Qazaq avtonomiyası turalı mäseleni swraydı. Leninniñ “Ömirnamasında”: “Kökek ayınıñ 2. Lenin men Stalin ekeui olardı tikeley jeli arqılı baylanısqa şaqırğan “Alaş-orda” ükimetiniñ ökilderimen, Ä.Bökeyhanovpen, H. Ğabbasovpen, Ä. Ermekovpen söylesti”, -dep jazılğan. Bayqap qarasañız, “Alaş-ordanı” (“Alaş” partiyasımen şatıstırmau kerek. T. J.) Mäskeu ükimet retinde moyındağan. Tarihşılar bolsa mwnı joqqa şığarıp, “Alaş” partiyasınıñ ayasında tüsindiruge tırısadı. Ükimet pen partiyanıñ ayırmasın tüsinetin jäne tüsindiretin kez jetken siyaqtı. Bwl habardı alğaş estip jäne onı asığa kütkenderdiñ biri – Jüsipbek Aymauıtov pen Mwhtar Äuezov edi. Olar ile “Abay” jurnalı arqılı isi Alaştan süyinşi swrap mwqabağa alaqaylap habar jazdı.

“Quanış kwttı bolsın! Jurnalımız basılıp qoyğannan keyin mınaday quanış habar alıp, teñdikke, bilikke susağan Alaştıñ auılın quantqalı jurnaldıñ tısına osı habardı asığıp otırmız. 20 mart küni (eskişe) Mäskeudegi Sovet ökimetiniñ basşısı Lenin men narodnıy komissar Stalinnen Bökeyhanov, Ğabbasov atına telegramma keldi. Mwndağı Halel, Älimhan pryamoy provodpen auızba-auız Lenin men Stalinge telegrammamen söyleskendegi alğan jauabı mınau:

“Är halıqtıñ öz biligin özine beremiz dep şaşqan zakon-jarlığımız äli so qalpında, aytqanımız – aytqan. Sizderdiñ ökilderiñiz bizge äkelip tapsırğan jalpı qazaq s'eziniñ qaulısın tügelimen qabıl alamız, jalğız-aq sovet ökimetin tanısañızdar. Endi bizdiñ bilik beremiz degen sözimizdi iske asıru kerek. Ol jerdegi twrğan äkimşilikpen birigip s'ezd şaqırıp, avtonomiyanı jariya qılu jolında bolatın komissiya jasañızdar. Qazaq siyaqtı türi, isi, ğwrpı, eli, jeri basqa jwrttıñ öz biligin özi aluğa erikti. Qazaqtıñ qamqorları tezinen komissiyasın jasap, avtonomiyasın jariya qıluğa asığar dep bilemiz. Endigi bir niet, bir tilektegi adamdarmen aqıldasıp, baylağan sözderiñizdi bildiriñiz”-dep Lenin, Stalin qol qoyğan.

Al, Alaş! Qabığıñ qatıp, köñiliñ jabığıp twr ediñ, ilgeri basqan ayağıñ keyin ketuge tayanıp edi. Bodandıq köline tüsip joğala jazdap ediñ... Qwday berdi, jarılqadı. Aq tüyeniñ qarnı jarıldı! Ömiri, qazaq-qazaq bolğalı körmegen quanış basıña keldi – kördiñ. Keudesinde janı bar, denesinde qazaqtıñ qanı bar, jüreginde Alaştıñ namısı bar, arı bar, Alaştıñ balası! Köter basıñdı! Quanışıñ qwttı bolsın! Toyıñ toyğa wlassın! Tiril, Alaş! Silkin, Alaş! Quan, Alaş! Jasa, Alaş! 21 martta Bökeyhanov, Ğabbasov, Ermekov atına Mäskeuden tağı telegramma aldıq: “Halıq komissarlarımen söylep jatırmız. Alaştıñ avtonomiyasına qarsılığı joq. Bügin, erteñ “Alaşordamen” Stalin özi söylesedi“,- depti Jahanşa, Halel Dosmwhamedovter. Joğarıdağı ökilder sabazdar eken.

Basqarma”.

Alasapıran zaual şaqta, soltüstikten Kolçak pen Annenkovtıñ istikti mıltığı tönip twrğanda Keñes ükimetin däl osınday quanıp qarsı alğan partiya men ükimet ol kezde joq şığar, sirä! Oqığan qazaq ziyalıların sırttay oq wşına baylağan “pikar'lardıñ” janığuı tegin emes edi. Onıñ qatırında qazaqtardıñ derbestigine qarsı bolğan Kamenskiy, Krestinskiy, Bryuhanov, Lejava siyaqtı (Ä. Ermekovtıñ esteligi boyınşa) bol'şevikter de boldı. D. Furmanovtıñ “Bülinşilik” romanındağı qızıl äskerlerdiñ köteriliske şığuınıñ özi de sol derbestik pen qazaqtan äsker qwruğa qarsılıqtan tuğanın jäne keyinirek bayandalatın “Otarşıl kommunisterdiñ” wstanğan bağıtın aytsaq ta jetkilikti. Mine, Mwhtar el tağdırı şeşilgen osınday irgeli istiñ bası-qasında jürdi. Küydi, jandı, quandı, ökindi. Ökinişke oray, keyin Stalin osı uädesin wmıtıp, izin jasıru üşin “Alaşordanıñ” barlıq kösemderiniñ közin joydı. YAğni, Leninniñ uädesine qiyanat jasap, qazaq halqınıñ müddesin satıp ketti. Mwnıñ atı – ekijüzdilik edi. Alayda Stalin onı soñday bir ädemi sıltaumen bürkemelep, sırt közge sezdirmey mısıqtıñ eptiligimen jüzege asırdı.

“Alaşorda” ükimeti aldandı, biraq aldansa da bir künde bolsa mwratına jetti. Olardıñ jappay bol'şevikter partiyasına kirip, oğan belsene eñbek etuiniñ mäni de osında edi.

Bwl rettegi Mwhtar Äuezovtiñ azamattıq, jazuşılıq poziciyasın, pikirleriniñ mañızdılığın däläldep jatudıñ qajetti şamalı. Tek eskerte ketetin bir jay; jas jazuşınıñ qalıptasuına şeşuşi ıqpal etip, ömir mektebindey köringen “Abay” jurnalı qazan ayında qarjınıñ joqtığınan şıqpay qaldı. Bükil Qazaqstandağı jalğız jurnaldıñ toqtaluı barşa jwrttı alañdattı. Şığaruşılardıñ atınan “Sarıarqa” gazetiniñ 1919 jılı 20 aqpandağı sanında berilgen: “Abaydı” toğız jüzdey aluşı bar. “Abay” bir jola jabılğan joq. Esebi bitkenşe, jalpı jiılısı bolğanşa, tağı sol siyaqtı sebeptermen uaqıtşa toqtap twr. Bastıruşı uaq qarız qoğamı, “Abaydı” toqtatpas, şığarar. Şığarmağan künde de “Abay” jabılmas. Jalğız jurnalın jauıp qoyıp, tınış otıruğa jastardıñ, talaptı azamattardıñ naması, wjdanı jibermes, qaytse de şığarar degen ümitimiz küşti”- dep jauaptı şığaruşı Jüsipbek Aymauıtovtıñ atınan habar berilgenine qaramastan qazaqtıñ twñğış ğılımi-köpşilik jurnalı qaytip qolğa timedi.

Eldiñ ruhani ömirindegi eleuli oqiğa retinde bağalanğan “Abay” jurnalınıñ jäne Mwhtar şığarmaşılığınıñ aşıluına jasağan mümkindigin, sonday-aq, talant otınıñ twtanu kezindegi maqalalarınıñ köpşilik arasınday qanday qoğamdıq oy salıp, pikir qalıptastırğanın sol däuirdiñ bilimge susağan jas talapkerleriniñ tömengi estelikterinen añıq añğaramız.

Älkey Marğwlan – ol uaqıtta gimnaziya oquşısı: “Mwhtardıñ atın köpşilikke äygili etken eñ aldımen “Abay” jurnalı edi. Bwl jurnaldı Mwhañnıñ eñ alğaşqı bet aşarı deuge boladı. Öytkeni, onı birinşi ret wyımdastırıp, onıñ negizgi maqalaların jazğan köbinese Jüsipbek pen Mwhtardıñ özi bolatın. Bwl alğaşqı örleuinde Mwhañ köbinese jurnalist, publicist, oyşıl, sınşıl, filosof retinde körindi. Onı “Ğılım”, “Mädenietke qay käsip juıq”, “Qazaq işindegi partiya neden?”, “Filosofiya jayınan” degen maqalaları aşıq sipattaydı. Mwhañnıñ alğaşqı oy tolğauına köbirek oyısuı onıñ bir ğana öz basınıñ erekşeligi deuge bolmaydı. Mwhañ onı öziniñ tuıp-ösken jerinen, Abay mwrasınan dästür etip şıqqan. Men eñ alğaş Şıñğıstauğa barğanda (1924 j.) Ol jerdiñ adamdarınıñ jayküyi mağan özge öñirden bütindey basqaşa körindi. Olardıñ ülkeni de, kişisi de oyğa batqan twñğiıq, asa kişipeyil, lepirip-lağudı bilmeydi. Sözdi ädeppen tosıp söyleydi. Tıñdaytın adamdarı kezdeskende danışpan qariyalar şalqığan oyların tebirente, salmaqpen qwyıltıp oy qozğaytın tolğaularmen, tüyindi termelermen adamdı eriksiz özine tartıp, keyde söz arasında ataqtı oyşıldardan mısal keltirip otıratın. Şıñğıstaudağı ataqtı seri, jas künin bir ğana Abaydıñ mäjilisinde ötkizgen, keyin Mwhtardıñ auılındağı dosı bolğan Ötekeldi (käri – Qara) bir küni äñgimelesip otırğanda:

– Abaydan bwrın biz orıs halqınıñ danışpan adamdarın tipti bilmeppiz ğoy. Bizdiñ köretinimiz köbinese qatal, alayaq qu, raqımsız adamdar bolğan soñ, bäri de solay ma de tüsinuşi edik. Tolstoy men Saltıkovtıñ, Dobrolyubovtıñ, Lermontovtardıñ jazğandarın tıñdap otırsañ, äulieniñ sözimen birdey, olardıñ oylauı da barlıq adam balasına qarlığaştay dostıq isteu eken, -dedi.

Şıñğıstaudıñ änşileriniñ özi key jerdegidey eser änşi körinbeydi, adamnıñ jan küyinen şığatın swlu ündi oyğa bölep, tamıljığan ädemi qoñır dauıspen dombırağa qosılıp än men filosofiyalıq oylardı aytıp jetkizgendey bolatın. Olardıñ üninen keyde Evropalıq muzıkanıñ säuletti ırğaqtarı şığatın. Eñ aqırı nauşa jasöspirim balalardıñ özi Bayron, Gete, Lermontovsız söylemeydi, oynap jürip olardıñ qazaqşa audarmasın öleñmen jırlaydı. Mine, Mwhtardıñ nauşa küninde tärbie alıp, tülep wşqan ortası osı edi. Bwl ortanıñ köpşiligi, ärine, Abay wrpaqtarı, keyin Mwhañnıñ auıldağı ayaulı dostarı. Olardıñ sıpayı minezdilgin, aşıq oyşıldığın, swlu düniege qwmar boluın, barlıq ruhani azığı men Abaydan qalğan mwra dep tüsindim. Özgeşe anıqtau mümkin emes. Bwl ruhani azıqtı jasauğa, ärine, Haliolla, Mağauiya, Aqılbay, Käkitay da qatıstı. Biraq ol kezdege qarañğılıq bwğauında şırmalğan halıq bwqarasınıñ sezimin birinşi ret oyatıp, olarğa tereñ filosofiyalıq oy aytqan, olardı topastıqtan şığarıp, näzik sezimge şaqırğan, olardıñ jüregine swlulıq düniesiniñ säulesin aşqan Abay ekeni anıq. Eñ alğaş däuirlep şıqqanında Mwhañ Abaydıñ bwl jarqın oyların eş uaqıtta esinen şığarğan emes, onı tipti ömiriniñ soñğı kezeñine deyin ülgili türde wstadı”.

Mwsatay Aqınjanov – oqığan auıl jası: “Meniñ Mwhtarmen jaqınıraq tanısuım, onıñ 1919 jılı qırğa demalısqa qaytqan kezinde osı auılda boldı. Mwhtar ol kezde jiırmadan asqan baysaldı, orta boylı, qara torı, qoyu qara şaştı, tolıqşalu kelgen sımbattı jas jigit edi.

– Qabdeş ağanıñ üyine seni Jekebay apamnıñ bauırı Mwhtar şaqıradı, - dep at üstinen habar aytqan Qabdeştiñ nemere inisi – jas gimnazist Şahan Äsirjanovpen ilesip, Şalqardıñ sırtında otırğan Äsirjan auılına qaray jürip kelemiz. Şahan, jol qısqarsın dedi me, älde oqığandardı maqtau Şıñğıs eliniñ saltı ma, auılğa jetkenşe Mwhtar jöninde, Mwhtar auılımen özderiniñ aralas, jaqındağı jayında äñgimeleumen boldı.

Mwhtardıñ dañqı ötken jılı, aqpannan bastap Semey qalasında şığa bastağan jurnal arqılı taraldı.

Jurnalda Abay sözi, Abay wrpaqtarınıñ sözi köp basıldı. Sonıñ işinde auılğa jaña lep ala kelgen, ğılım-bilim arnasınan söz qozğaytın Mwhtar maqalaları erekşe bolatın. Jurnaldıñ birinşi sanında jariyalanğan Mwhtardıñ “Ğılım” degen maqalası Abay elinde auızdan-auızğa taradı”.

“Abay” jurnalınıñ jabıluımen Mwhtar Äuezovtiñ alğaşqı şığarmaşılıq eñbeginiñ bir belese de ayaqtaldı. Tek, 1918 jılı qazanda Petropavlovskide şığatın “Jas azamat” gazetinde “Eskeru kerek” degen atpen kölemdi maqalası jariyalandı. Osında tura bir jıl bwrınğı “Oqudağı qwrbılarına” arnağan lebiziniñ ideyasın odan äri damıtıp: “Endigi halıq boluımızğa wytqı bolatın närse – qwrış qwrsaulı ädil, qatal bilik. Endigi hakimniñ aldına naşar da, juan da teñşilikte bolıp, belgili negizge qwrılğan zakon bolmasa, juan atanıñ erki el işinde jürmeu kerek. Äli de juan ata bilep-töstep, qadirli bolatın bolsa – avtonomiya degen, bölektik degenniñ bäri de sırtı bütin, işi tütinniñ isi boladı. Biraq mwnday küydi bwrınğı uaqıt köterse de qazirgi uaqıt kötermeydi... Biz äli şiki jwrtpız, talay özgeriske moyın wsınamız. Zaman eriksiz moyın wsındıradı... Bwl haldi harkim eskeru kerek”-dep qorıtındılaydı.

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir