Särsenbi, 1 Säuir 2020
Jañalıqtar 1827 0 pikir 29 Säuir, 2010 sağat 11:25

Aydos Sarım: Kommunisterdiñ wltşıldığına kümänmen qaraymın

Qazaq qwrıltayına qatıstı sayasattanuşı Aydos Sarımnıñ sıni pikirimen portalımızdıñ twraqtı oqırmandarı tanıs bolar. Aydos Ämirollawlı atalğan qwrıltayda bayandama jasağan kommunist Ğaziz Aldamjarovtıñ  sözderinen de «ilip alar eşteñe tappadım. Ol kisiniñ aytqandarı bayağıdağı "Znanie" qoğamınıñ lektorlarınıñ qaladağı zauıtqa kelip, "mal twqımın asıldandıru kerek" deytin   jattandı bayandamadan aspadı. Qayta jarıssözdegi habarlamalar, aymaqtardan kelgen azamattardıñ sözderi jüz ese mazmwndı, tartımdı bolğanday körindi» deydi.

-  Al, Ayeke, qwrıltayda bas bayandamaşı Ğaziz Aldamjarovqa şüylinuiñizge jol bolsın. Onı sınauıñızğa ne sebep boldı?

Qazaq qwrıltayına qatıstı sayasattanuşı Aydos Sarımnıñ sıni pikirimen portalımızdıñ twraqtı oqırmandarı tanıs bolar. Aydos Ämirollawlı atalğan qwrıltayda bayandama jasağan kommunist Ğaziz Aldamjarovtıñ  sözderinen de «ilip alar eşteñe tappadım. Ol kisiniñ aytqandarı bayağıdağı "Znanie" qoğamınıñ lektorlarınıñ qaladağı zauıtqa kelip, "mal twqımın asıldandıru kerek" deytin   jattandı bayandamadan aspadı. Qayta jarıssözdegi habarlamalar, aymaqtardan kelgen azamattardıñ sözderi jüz ese mazmwndı, tartımdı bolğanday körindi» deydi.

-  Al, Ayeke, qwrıltayda bas bayandamaşı Ğaziz Aldamjarovqa şüylinuiñizge jol bolsın. Onı sınauıñızğa ne sebep boldı?

- Onı sizdiñ gazette de, basqa da basılımdarda da köpten beri aşıq aytıp jürmin. Kezinde Serikbolsın Äbdildinge de aşığın aytqam. Jaqında kompartiyanıñ birinşi hatşısı bolğan Ğazekeñe de qaytaladım. Aldamjarovtı adam, twlğa retinde sıylauğa dayınmın. Degenmen onıñ bügingi sayasi wstanımdarına üzildi-kesildi qarsımın. Meniñ tüsinigimde qazaq bola otırıp, kommunist atanu - satqındıqpen para-par. Kezinde wltımızdı joya jazdağan ideologiyanı wyalmay wstanu - qazaqtı qorlau. Sondıqtan kommunistik liderlerdiñ "wltşıldığına" kümänmen qaraymın. Kommunister qazaqqa birdeñe aytu üşin  Lenin men Stalin siyaqtı qanişerlerdiñ qılmısı üşin keşirim swrasın. Olardıñ atın şığarıp, kökke köterulerin qoysın. Sodan keyingisin uaqıt körseter. Bir ağalarımız Ğazekeñ de keremet wltşıl dep qaldı. Onısı ras bolsa, azamattıq, adami, qazaqi tañdauın jasasın. Bügin, däl qazir. Olay etpese, ağamızdıñ bwl tirşiligi tüske deyin pedagog, tüsten keyin pedofil bolğanday äser etedi eken. Ärine, pedagog ta, pedofil de balalardı özderinşe jaqsı köretin şığar, alayda bwl ekeuiniñ  "balalardı jaqsı köruiniñ" maqsatı men mwratı är-türli emes pe? Bar meñzegenim osı ğana...

 

-  Osı qwrıltaydıñ ötu barısına qarap, qızıl sözdi suday sapırğan qazaqtıñ bası eşqaşan birikpeytin siyaqtı körinedi ğoy...

 

-  Men osınday jalpılama sözder men payımdardan aulaq jüruge şaqırar edim. Qazaqtıñ ülken mäselege, jeme-jemge kelgende birigetinine, birige alatınına tolıq senemin. Özimizdiñ halqımızdı qaralap, jerley bergennen ne şığadı? Keybir ağalarımız siyaqtı qazaqtıñ qarañ bolaşağı haqında ökine bersek, kürsine bersek ne boladı? Mäsele basqada. Qalıñ qazaq däl bügingi qwrıltay kötergen wrandar men lozungiler töñiregine birige me dep özimizge swraq qoyıp körelik. Meniñ oyımşa, ol ekitalay dünie. Olay bolatın bolsa, mäseleniñ mänisin qazaqtan emes, öz basımızdan izdesek qaytedi? Mısal keltire otırayın. Qwrıltayğa qatısuşılardıñ barlığı derlik: jerdi qaytadan memlekettendiru kerek degen wran tastadı. Oğan jinalğandar du qol şapalaqtadı. Äsirese qalada twrıp jatqandar qızu qoldadı. Al, jaqsı, memleket qaytadan barlığın öz qolına aldı. Sonda ne boladı? Eger jañağıday wran tastağandardıñ qisınına salsaq, jerdi ielenip otırğandar onı memleketke tapsıruı kerek. Sonı memleket qayta bölip, qaytadan kommunizm ornatpaqşı ma sonda? Älde qaytadan kolhoz qwramız ba? Ol üşin qaytadan kämpeske ötkizip, halıq jauları men baylardı atıp, Itjekkenge aydaymız ba? Osı qisındı jalğastıra berer bolsaq, onda qaladağılar da kezinde jekeşelegen päterlerin memleketke qaytaru kerek. Sebebi jalpı "ädildik" principteri auıldıqtarmen qatar qalalıqtardı da qamtuı tiis. Sonda azamat soğısın bastap ketuimiz kerek pe 1918-şi jıldağıday? Onday jağday bola qalsa, talay "Qaraş-Qaraş" qaytalanadı dep nege eşkim auzın aşpadı? Kürek pen ketpendi soñğı ret osıdan qırıq jıl bwrın wstap ketkender bügingi küni jerdi ielenip, onıñ arqasında kün körip otırğan ülken tap ökilderi turalı nege ündemeydi? Mäsele jerdi million gektarlap alğandar turalı emes: olardı sözsiz ornına qoyu kerek. Al bir-eki gektarğa astıq, kartop egip, jekeşelengen şabındıqtarğa malın jayıp küneltip jürgen qazaqtı qaytemiz? Ekinşi ret qoldan aştıq jasap beremiz be? Auıldıñ köpşiligi qazaq degen özimiz emes pe? Sonda qalay? Qisın qayda? Osınday jalğan kommunistik, socialistik wrandardan qaşan qwtılamız? Jer bolğan soñ onıñ iesi boluı kerek. Iesiz jerdiñ kiesi bolmaydı. Memleket pen qoğam sol jerdiñ qorlanbauın, tiimdi paydalanuın qamtamasız edip qadağalap otıru kerek. Bwl älemdik ürdis. Bolmasa, biz bügingi Qırğız elindegidey jağdayğa tüsemiz. Jeri barlar men jeri joqtar ol jaqta aşıq teke-tireske şığıp otırğan joq pa? Qazaqtıñ tübine jetse osı jer dauı jetui mümkin. Osını da wmıtpayıq. Al eldi biriktiretin mısaldar kerek bolsa, onıñ barlığı bayağıdan ayan: ol Täuelsizdik, Wlttıq memleket qwru, Wlttıq memleketti wlttıq müddege say jwmıs istetkizu, Wlttıq baylıqtıñ wlt mwratına qızmet etui, qazaq tili, tarihı, dili, dini, Türik birligi.

 

-  Auzıñızdan Qırğızstan degen söz şığıp qaldı. Qwrıltaydağılardıñ basım köpşiligi osı Qırğızstandı jii mısal etti. Soğan wmtıluımız kerek dedi. Soğan qalay qaraysız?

- Qırğızstandağı jağdaydı Qazaqstanda qaytalau kerek degende öz basım ülken küdikpen qaraymın. Biz bügin parasatımızdıñ bezbenine demokratiyanıñ qwnı men memlekettiñ maqsatın salıp, ölşeuimiz kerek. Qaysısı artıq? Körşi qırğız elinde memleket joyılıp, odan qalsa, ekige bölinu qaupi bar. Bizge de keregi osı ma? Eger demokratiya täuelsizdikten ayıruğa äkelse, eldiñ, jerdiñ ıdırauına aparsa, onda onday demokratiyanıñ qwnı bir tiın. Demokratiyanıñ ornauı bilikti bir bandittiñ qolınan ekinşi bandittıñ qolına aparıp bere salu degen söz emes. Memleketimizdiñ demokratiyalıq mehanizmdersiz ömir süre almaytını da haq. Demokratiya degenimiz jeke bastıñ jauapkerşiliginen bastalsa, demokratiyalıq memleket - tarihi süzgiden ötken, şıñdalğan ortaq jauapkerşiliktiñ jemisi. Oğan jetu üşin bügingi bilikti qiratu, taqtan taydıru jetkiliksiz. Nazarbaev ketse boldı, elimiz Jerwyıqqa anylapı, ertegidegidey qoy üstine boztorğay jwmırtqalaydı dep sanau - sayasat emes, sayasi sandıraq. Tarihtan bilemiz: nağız kürdeli sayasi sınaq avtoritarlı bilik qwlağan künnen bastaladı. Osığan deyin qordalanğan, jinalğan problemalardıñ barlığı jarıqqa şığa bastaydı. Sol kezde auıl emes, memleketti şayıp ketetin wlttıq deñgeydegi Qızılağaştıñ qaytalanbaytınına kem kepil? Auılğa el aman bolsa asarlatıp kömek beruge bolar, al memleketke qol wşın kim soza qoyadı dersiz? Olay bolatın bolsa, biz mıqtap oylanuımız kerek. Sayasatta oñay jol bolmaydı. Oñay joldar men oñay şeşimder tüptiñ-tübinde tığırıqqa aparatını ayqın.

 

- Mwhtar Şahanovtıñ qozğalısı alğaş qwrılğan kezde, bizdiñ gazet: «Bwl wyım ekige, üşke, tipti qırıqqa jarıladı» - dep, jazğan edik. Sol pikir şındıqqa aynalatın türi bar ğoy?

- Mwhtar ağamız bastağan "Täuelsizdikti qorğau" qozğalısı endi ğana bekip, wyımdastıru mäselelelerin şeşip keledi. Qwrılmağan wyımdı bölindi, jarıldı deu qatelik bolar. Jaqında ğana jalpı jiın bolıp, onda qozğalıstı qwrudıñ joldarın, qozğalıstıñ jarğısın talqıladıq. Meniñ tüsinigimde, Mwhañ elimidegi kez-kelgen partiyamen teñ twlğa. Halqımızdıñ asıl azamatı, süyikti wlı. Ol ağamızdıñ bedelin, oğan degen halıqtıñ iltipatın bizder bilikti wlt mäselesine qaratu üşin dwrıs paydalanuımız qajet. Olay bolatın bolsa, Mwhañ bastağan qozğalıs wlttıq wyımdardı, jastar wyımdarın, ziyalı qauımdı biriktirip otıratın "ağa wyımğa", "arbitr wyımğa" aynaluı tiis. Onıñ qasınan talay wyımdar, qorlar, qoğamdıq birlestikter qwrıla bersin, qanat jaysın. Biraq, "Täuelsizdikti qorğau" der kezinde wltqa da, bilikke de, partiyalarğa da bağdar berip, jönin aytıp otıratın, birlesip jwmıs isteu, äreket etu dästürin qalıptastıratın wlt ordasına aynaluı tiis. Eger birigip jwmıs isteu dästüri payda bolsa, ol erte me, keş pe institutqa aynaladı. Bügin bilikten basqa qoğamğa sözi öter institut joq. Onday instituttardı damıtuğa biliktiñ qwlqı da joq siyaqtı bolıp elesteydi. Olay bolatın bolsa, kem degende bir bedeldi wlttıq, qoğamdıq instituttı düniege äkelu bizdiñ parızımız. Ärine, osınday qisındı qabıldağısı kelmeytin, öz basına töbe, öz aynalasına kösem bolğısı kelip jürgender de az emes. Biraq olardıñ uaqıtı äldeqayda ötip ketken. Jalğızdıñ üni şıqpas deydi qazaq. Olar birdeñe depti, olar renjip jatır eken dep wlttıñ köşin toqtatıp qoyatın uaqıtımız joq. Sayasattıñ japan dalasında jalğız qalam deuşilerge artıq söz aytıp, solardıñ lañı men ayqayına nazar audarudıñ qajeti şamalı. Ol da sayasi tañdau şığar. Oğan da tüsinistikpen qarayıq.

 

- Qwrıltayda qazaqtıñ müyizi qarağayday ğalımdarı, aqın-jazuşıları bolmadı ğoy. Osığan qarağanda, qazaq mäselesine janı aşitın ziyalı qalmağan siyaqtı ma, qalay oylaysız?

- Öz basım onday jağday bolatının sezgem. Tañ qaludıñ qajeti joq. Ziyalı qauımnıñ basın biriktiru üşin wran tastau men qattı söz aytu azdıq etedi. Jazuşılarımız da soqır emes: bedeli, salmağı bar adamdardıñ, wyımdardıñ mañına ğana toptasadı.

- Qwrıltayda söylegen azamattardıñ köbi Kenesarı han jaylı pikir ayttı. Sayasatker retinde aytıñızşı, Kenasarınıñ bası tabılıp, elge äkelinse, bizdiñ eldiñ memlekettik qwrılımın özgertuge boladı degen söz bar. Osınıñ jönin tüsindiriñizşi?

-  Kenesarı - qazaq wlttıq qozğalısınıñ simvolı. Bwl sözsiz. Onıñ ruhı, isi bizge ruh berui kerek. Alayda onıñ basın äkelsek boldı, qazaqtıñ bağı aşıladı, biliktiñ bası ketedi deu barıp twrğan nadandıq. Onıñ basın elge qaytaru mindet, tarih aldındağı jauapkerşiligimiz! Alayda tek osını ğana sayasi kürestiñ mwratı, jalauı etu - qiyanat. Qay twrğıdan alsaq ta. Aqıl-parasat twrğısınan bwl - tap-taza fetişizm, dini twrğıdan - küpirlik. Eger ruhtı, jiger men qayrattı jüregimizden taba almasaq, onda eşqanday bas ta, basqa da jädiger de bizge kömektese almaydı. Kezinde, esimde bar, däl osınday äñgimeler Tayqazandı äkeler aldında köp tarağan bolatın. Tayqazannıñ Qoja-Ahmet kesenesinen orın alğanına qanşama jıl ötti, jağdaymızdıñ jaqsarğanı şamalı. Erteñ Er Keneniñ basın tauıp, elge äkelip, arulap Türkistanğa qoyalıq. Jağday tağı da özgermeui mümkin. Sol kezde bireu Äl-Farabidi, tağı bireu - Beybarıstı äkelu kerek dep wran tastauı ğajap emes. Odan qalsa Attila men Şıñğıshan da bar. Tarihımızdı tereñ bilsek, odan tağlım alsaq, parasatpen tarazılasaq wlttıq ruhtı oyatuğa boladı. Onıñ oyanuın, jandanuın belgili bir oqiğağa ne jädigerge baylap qoyuğa öz basım qarsımın.

 

-  Osı qwrıltaydan keyin bolaşaqta bwdan da ülken qwrıltay ötkizemiz degendi estidik. Alğaşqı qadamımız qiındau boldı, keleside köş jürip ketedi dep oylaysız ba?

- Men bilsem jazda Älem qazaqtarınıñ kezekti qwrıltayı ötedi. Sonı aytıp otırğan şığarsız. Al ötken qwrıltayğa baylanıstı Nicşeniñ "Bizdi öltirmegen närseniñ barlığı bizge küş beredi" degen sözi esime keledi. Ötken is ötti, bolar is bitti. Ol da tarih bolıp qalar. Wlttıñ oyanuı, oy men ruh silkinisi bir qwrıltaymen şeşiletin is emes. Osıdan da sabaq ala bileyik.

 

Swhbat «Dat» jobasımen jarıq körip jatqan «Obşestvennaya poziciya» gazetinde basılğan. www. abai.kz aqparattıq portalı swhbattıñ tolıq nwsqası berip otır.

 

0 pikir