Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 38
Ädebiet 16116 0 pikir 12 Mamır, 2014 sağat 13:52

ABAYDIÑ ŞÄKİRTTERİ: UÄYİS ŞONDIBAYWLIN WMITIP KETKEN JOQPIZ BA?

Keşegi Keñes ökimetiniñ solaqay sayasatı saldarınan talay aqındarımız el-jwrtqa, keyingi jas wrpaqqa jariya etilmey kelgeni köpke mälim. Solardıñ biri – asa talanttı, segiz qırlı, bir sırlı aqın Uäyis Şondıbaywlı.

Aqılbay, Mağauiya, Kökbay, Äriptermen birge jürip, aqındıq önerin şıñdağan ol 1873 jılı bwrınğı Semey oblısınıñ Şwbartau audanı, Barşatas auılına qarastı Doğandı bolısı, 12-şi auılınıñ Jıltır degen jerinde düniege kelipti. Ruı – Kerey.
Şondıbaydıñ Uäyisten basqa tört balası bolğan eken. Olar: Mwhamariyar, Jünis degen ağaları bolsa, Isatay, Estay attı inileri. Keyingi eki inisi de änşi bolıptı. Al asa talanttı Uäyis öner jolına erte tüsip, serilik qwrıp, öleñ aytıp, än salıp, sol eldiñ önerpaz aqın-jırşı jäne änşilerimen etene tanıs, sırlas bolğan körinedi. Bwğan qosa ol aqındıq pen şeşendikti, tipti, kompozitorlıqtı meñgerip, sayasat pen küres jolında talay el qamın jegen küresker ardagerlermen sırlas, niettes te bolğan eken. Bwl jöninde Uäyis turalı jırlağan bir aqınnıñ mınaday öleñinen bayqauğa boladı.
- O sol kisi mıqtığa wrınbaydı,
Aqındar arbasıp ta, qırındaydı.
Uäyis süykep ötse, nesi söket,
Älihan men Mirjaqıp, Qwrımbaydı?
Mirjaqıp sebep bolğan qaqtığısqa,
At jalı, tüye qomı – qapılısta.
Aqındı söyletudiñ jöni bölek,
Uäkeñmen aytısqannıñ qolı qısqa.
Uäyistiñ aqındıq ösu jolın zerdeley qarasaq, onıñ wlı Abaydan ülgi-önege alıp, ösietin köp tıñdap, aqındıq jolın tereñ tüsingeni, wlı suretkerdiñ süyikti şäkirti bolğanı anıq bayqaladı. Jas talanttıñ aqındığın erte añğarğan Abay onı 1894 jıldarı şaqırtıp alıp, qamqorlıq jasaydı, öner jolına baulidı.
Uäyis:
- Şırqasam, jan şıdamas ayğayıma,
Än men küy wyalağan tañdayıma.
Nayza da boylamağan kömeyime,
Baq, däulet, öner bitken mañdayıma, - dep özi aytqanday, sol önerdi bolaşaq ömir üşin qaru etedi. Söytip, Uäyis Abaydıñ aqın, bilimdar, darındı şäkirtteri – Aqılbay, Mağauiya, Kökbay, Ärip, Äsettiñ tobında jürip, aqındıq önerin şıñday tüsedi.
Tayauda qolıma 2006 jılı bir top avtorlardıñ qwrastıruımen Taldıqorğan qalasında basılğan «Ömir örnekteri» attı kitap tüsti. Osı kitaptıñ «Uäyis änşi» degen böliminde bwrın köp jariya bolmağan ğılımi derekter berilipti. Onda bılay sipattaladı: «Uäyis Şondıbaywlı 1873 jılı Taşkent qalasında düniege keldi. Atalğan qaladağı 113 adamnıñ işinde Tügel Qozıbaqwlınıñ balası Ibragim, Ibragimniñ tuğan balası Şondıbay men kelini Sıpayı da bolğan. Ayağı auır Sıpayı sol jerde bosanadı. Sodan Şondıbay Şwbartauğa Uäyis bir jastan asqanda bir-aq keledi.
Uäyistiñ arğı atası Kölibaydıñ mekeni – Sarterek- Jıltır degen jer. Ibragim nemeresine wlan-asır toy jasaydı. 1881 jılı Uäyis Semeydegi bir jıldıq medresede Äbiş Petrwlınıñ üyinde jatıp oqidı. Ol pısıq, közi aşıq adam eken. Uäyisti ertip jürip, neler jaqsı jerler men adamdardı körsetedi. Ol osında jürip Abaydı, Aqılbay men Töleudi, Äzimbay men Şäkerimdi, Kökbay men Mağauiyanı köredi. Äbiştiñ wlı Temek arqılı orıstıñ Derjavin, Lomonosov, Puşkin, Nekrasov, Lermontov siyaqtı qalamgerleriniñ attarına qanığadı. Äbiştiñ Semeydegi üyinde jürgen kezinde Uäyis Öskemennen, Pavlodar men Ombıdan, Qızıljar men Qaraötkelden kelgen ziyalılardıñ wlağatın estip ösedi. Onıñ aqındığı men änşiligi de osında elge taray bastaydı. Al 1888-1889 jıldarı bolıs Begeş Sabanwlına hatşı bola jürip, Ombı, Qarqaralı, Semey, Öskemendi aralap, Igisin, Baqtıbay, Birjan sal, Jayau Mwsa, Aqan seriniñ aldın köredi. Sodan 17 jasında Jetisuğa kelip, Qwlmambet, Jambıl, Alban, Asanmen jüzdesedi. Jetisu eli aqın şığarmaşılığına ülken äserin tigizedi. Uäyistiñ önerine süysingen Bodau aqın:
- Öner, käsip oyatar jwrttıñ sanasın,
Ayıra bil halal men haram arasın.
Baylıq, tirlik ol da – twrğan maqsatıñ,
Ğılımğa tart üş arıstıñ balasın, - dep jol nwsqaptı.
Osı wlağattı aqıldı oyğa tüygen jas aqın üş arıstıñ bügesi men şigesin, adamdarın, el dep eñiregen erlerin tanıp, memlekettik, eldik şeñberinde oylap, öle-ölgenşe oquın da, toquın da toqtatpay, jırlap ötken. Osı kezeñderde ol bılay dep jırlağan eken:
- Sayasat bir-biriñdi jau qıladı,
Tiriltip, öliñdi de qau qıladı.
Adam degen ol üşin bir oyınşıq,
Nauqastı emdemey-aq sau qıladı.
Kerek bolsa töbeni tau qıladı,
Qayırşını qañğırtpay, bay qıladı.
Aqıl, iman, aqiqat tabanında,
Aqıldını aqımaq, şau qıladı.
Ömirde bolmağandı bar qıladı,
Älemdi adamzatqa tar qıladı.
Halıq, qwday, namıs dep ölesiñder,
Qwdaydı halıqqa da jau qıladı.
Osı jırdıñ mazmwnına qarap, onıñ zaman ağımın dwrıs tüsinip, halıqtıñ keleşek ömirin añğara bilgen, sayasi bağdarı ayqın, eñbekşi kedey tabınıñ jırın jırlağan azamat aqın ekenin köremiz. Ol bwl turalı bılay tolğaydı:
- Keñşilik kedeylerge zaman bar ma,
Qayğımen köp qamıqqan adamdarğa.
Älsizdi äli jetken añdıp, jep jür,
Bolğan soñ uaqıt osı amal bar ma?
Söylep söz, aytıp arız jeter emes,
Söz ötpey, soqsa jetpes şabandarğa.
Zamandı ädiletsiz az söyleytin,
Qızıl til, qimıldap qal şamañ barda.

Şığarmalarınıñ jarıq köruine Qayım Mwhamedhanov kömegin tigizipti

Jalpı, Uäyis aqınnıñ şığarmalarına 1940 jıldarı Mwhtar Äuezov: «Abay şäkirtteriniñ qatarında Uäyis aqın da bar. Onıñ şığarmaların jinap, zertteu kerek» dese de, kezinde türli sebeptermen jinaqtalmay qalğan eken. Tek keyin, 1983 jılı belgili abaytanuşı-ğalım Qayım Mwhamedhanovtıñ qolına Uäyistiñ jienderi – Näsipbek Sämenbetov pen Maydan Qwrmaş jinaqtağan qoljazba öleñderi hat arqılı tiedi. Mine, sol mwra Qayım ağanıñ 1994 jılı jarıq körgen «Abaydıñ aqın şäkirtteri» attı ekinşi kitabınan orın aldı.
Uäyis – jay aqın ğana emes, änşi, sazger, aytısker, dastanşı aqın, sonday-aq, zaman ağımın tereñ tüsingen sayasatker. Ol 1923 jılı Şıñğıs bolısı Äbuğali Aldajarovtıñ üyinde suırıp salma aqın Isa Bayzaqovpen söz qağıstırıptı. Al 1925 jıldıñ jazında ataqtı änşi Ämire Qaşaubaevtıñ qwrmetine Semeydiñ ataqtı bayı Qarajan Ükibaevtıñ üyinde bolğan sauıq keşte Kökbay men Uäyis tap bolsa kerek. Sol keşte Kökbay ülkendigin jasap: «Ämireniñ qwrmetine än sal» dep Uäyiske qolqa saladı. Uäyis auırıp twrğanına qaramay, birneşe än şırqaptı. Esil önerpaz osı kezdesulerden soñ köp wzamay qaytıs bolıp, 1925 jıldıñ 29 qırküyegi küni qazirgi Abay audanına qarastı Şi deytin qorıqtıñ boyına qoyılıptı.
Artında osınşama mol mwra qaldırğan aqındı äli de qalıñ qauımğa tolıq aytıp, jetkizdik deuge bolmas. Biıl aqınnıñ tuğanına 140 jıl boladı. Osığan oray oblıs kölemindegi oqu orındarı men mädeniet oşaqtarında aqındı eske alu keşteri ötkizilse, Semey qalasındağı bir köşege onıñ atı berilse, nağız layıqtı qwrmet sol bolar edi.

Mäuitqazı Zükenov

«Didar» gazeti

Taqırıp özgertilip alındı. Tüpnwsqadağı taqırıp: Abaydıñ şäkirtteriniñ biri bolğan Uäyis Şondıbaywlın wmıtıp ketken joqpız ba?

0 pikir