Seysenbi, 26 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8969. Jazılğandar — 4613. Qaytıs bolğandar — 37
Jañalıqtar 1781 0 pikir 24 Jeltoqsan, 2009 sağat 07:47

Kereku: 1986 jıl, Jeltoqsan...

Keñes ökimeti kezeñinde,  Ertistiñ Kereku öñirinde jwrtşılıqtıñ täuelsizdikke wmtılısı oqtın-oqtın boy körsetip twrdı. Revolyuciya men azamat soğısı jıldarında Alaş avtonomiyasın  qoldauşı qazaq ziyalılarınıñ is-äreketi zañmen toqtatılıp, özderi jazalau qwrbandarına aynaldı. 1960-1970 jıldarı täuelsizdikti kökseuşi erkin oylı azamattar otarlandıru sayasatına qarsı jasırın sayasi wyım qwrıp, astırtın  äreket etti.  Mısalı, 1969 jılı Pavlodar qalasındağı oblıstıq №3 mektep-internattıñ  9-sınıp oquşısı (osı joldardıñ avtorı) Arman Qaniev jasöspirimder arasında «Jas wlan» attı sayasi wyım qwrğan. Sol 1969 jıldıñ jeltoqsan ayında jas wlandar jer-jerde jwrtşılıqtı otarşıldıqqa qarsı şığuğa ündegen paraqşalar japsırıp ketken. Köp uaqıt ötpey-aq MQK (KGB) basqarması wyımdı äşkerelegen soñ, jas wlandar türli jazalau şaralarına wşıradı.

Keñes ökimeti kezeñinde,  Ertistiñ Kereku öñirinde jwrtşılıqtıñ täuelsizdikke wmtılısı oqtın-oqtın boy körsetip twrdı. Revolyuciya men azamat soğısı jıldarında Alaş avtonomiyasın  qoldauşı qazaq ziyalılarınıñ is-äreketi zañmen toqtatılıp, özderi jazalau qwrbandarına aynaldı. 1960-1970 jıldarı täuelsizdikti kökseuşi erkin oylı azamattar otarlandıru sayasatına qarsı jasırın sayasi wyım qwrıp, astırtın  äreket etti.  Mısalı, 1969 jılı Pavlodar qalasındağı oblıstıq №3 mektep-internattıñ  9-sınıp oquşısı (osı joldardıñ avtorı) Arman Qaniev jasöspirimder arasında «Jas wlan» attı sayasi wyım qwrğan. Sol 1969 jıldıñ jeltoqsan ayında jas wlandar jer-jerde jwrtşılıqtı otarşıldıqqa qarsı şığuğa ündegen paraqşalar japsırıp ketken. Köp uaqıt ötpey-aq MQK (KGB) basqarması wyımdı äşkerelegen soñ, jas wlandar türli jazalau şaralarına wşıradı.

Al 1986 jılğı jeltoqsan ayında oblıstağı qazaq jwrtşılığınıñ narazılığı türli sipatta körinis berdi.  Ökinişke qaray,  sol kezdegi sayasi ahualdı Pavlodar oblısı memlekettik mwrağat qwjattarı naqtı aşıp körsete almaydı. Jeltoqsannıñ 24-i küni oblıstıq partiya komitetiniñ byurosı ötkizilip, «Qazaqstan kompartiyası OK-niñ 1986 jıldıñ 19-jeltoqsanındağı «Almatı qalasındağı jağdayğa baylanıstı şaralar jönindegi» qaulısın jüzege asıru şaraları» bekitilgen. On bes tarmaqtan twratın bwl şaralarda memlekettik mekemelerdiñ mindetteri men jwmıs josparları belgilengen. Degenmen, Almatıda jeltoqsanşılardıñ narazılıq körsetui  bastalısımen-aq Qazaq KSR kompartiyası OK-nen, respublikalıq MQK-nen, İİM-nen Pavlodardağı partiya jäne memlekettik organdarğa öz baylanıs jüyeleri arqılı türli nwsqaular, bwyrıqtar berilip, olar resmi qaulı şığarılmay-aq, qolma-qol jüzege asırıla bastağan dep tüsingenimiz dwrıs.

Atışulı Ü plenumnıñ soñı Almatıda qanday da bir tötenşe oqiğağa äkep soqtırğanın pavlodarlıqtar sol 17-jeltoqsan küni-aq sezdi. Almatımen telefon baylanısı üzildi. Jazuşılar üyindegi tanıs qalamgerlermen habarlaspaq boluımızdan eş nätije şıqpadı. Sol kezdegi ädetimizşe «Golos Ameriki» tärizdi radiostanciyalardıñ habarlarına qwlaq türgenimizben, mañızdı aqparat ala almadıq. Qazaq tilinde habar taratatın «Azattıq» radiostanciyası «Almatı qalasında qazaqtar bol'şevikterge qarsı aşıq küreske şıqtı» degennen basqa mardımdı eşteñe aytqan joq. Bwl sözderdiñ özin radiojurnalist qazaq tiliniñ qwlaqqa siñisti ırğağın bwzıp, wyğır maqamımen ayttı jäne «Endi Qwran oqiıq» dep ile ayat oqi jöneldi.

Ol kezde kompartiyağa degen senimin joğalta qoymağan äri dinge bet bwrmağan bwqara mwnday aqparattardı qabıldamaytın. Al, keyin respublikalıq bükil BAQ arqılı taratılğan, jeltoqsanşılardı asa jağımsız beynede sipattaytın qısqa resmi habar kökiregi oyau, erkin oylı adamdardıñ eşqaysısın sendire almadı.

Jeltoqsannıñ 17-si küni, keşke qaray Pavlodar qalasında qoğamdıq tärtipti qadağalauşı miliciya qızmetkerleriniñ sanı köbeyip, is äreketteriniñ belsendiligi arta tüskeni ayqın bayqaldı. Kelesi küni qalanıñ ortalıq alañı mañında jäne oğan tayau köşelerdiñ qiılıstarında İİB qızmetkerleri men negizinen evropalıq wlttardıñ ökilderinen qwralğan jasaqşılar toptarı qoğamdıq tärtipti baqılauğa aldı. Olar ortalıqqa qaray öz isterimen kele jatqan qazaq jastarınıñ sanı bir-ekeuden assa, eşbir sebep-saldarsız toqtatıp, keyin qaytarıp twrdı. Qalada tötenşe jağday jariyalamay, azamattardıñ wlttıq belgilerine qarap, köpşilik orındarda jürip-twrularına tıyım salu ya şekteu qoyu halıqaralıq jäne keñestik zañdardıñ da şeñberine simaytın. Solay bola twra tärtip saqşıları özderiniñ zañsız is-äreketterine narazılıq bildirgen jastardı miliciyanıñ qalalıq, audandıq bölimderine küş qoldanu arqılı jetkizip, tergeuge alğan, qoqan-loqı körsetken. Bayanauıl audanınan Pavlodarğa jeñil avtomaşinamen qanday da bir öz şaruaları  boyınşa kele jatqan qazaqtıñ bes jigitin qalanıñ kire berisindegi MAI beketinde toqtatıp, keyin qaytarıp jiberipti degen aqparat ta bar. Äuejayda Almatığa wşatın wltı qazaq jolauşılardı aviabiletterin küni bwrın alğanına qaramastan, saparlarınıñ maqsatın jäne özderi jayındağı mälimetterdi swrap, teksergen. Sol künderi pavlodarlıq önerpaz jigit Serik Talasbaevtıñ «Qızıq-ay» oyın-sauıq keşin ötkizbek boluı partiya men qauipsizdik organı qızmetkerlerin äbigerge salğan. Degenmen, keş sauıqqwmar körermendermen qatar «ündemesterdiñ de» köñilinen şığıp, sätti ötken.

Almatıdağı köterilistiñ soñğı künderi jeltoqsanşılarğa ün qosudı közdegen pavlodarlıq jastardıñ belsendiligi arttı jäne olarğa qarsı tärtip saqşılarınıñ is-äreketteri de küşeyip, oblıstağı sayasi ahual twraqsızdana bastadı. Sovhoz-tehnikum - Pavlodar bağıtındağı jolauşılar avtobusı qatınası toqtatıldı Qalağa qaray jayau şıqqan studentter tobın orta jolda miliciya qızmetkerleri men jasaqşılar toqtatıp, küş qoldanu arqılı keyin qaytarğan. Aralarındağı tartıs kezinde studentter tärtip saqşıları otırğan avtobustıñ tereze şınısın taspen atıp sındırğan. Pavlodardağı montaj, esepteu-ekonomikalıq tehnikumdarınıñ studentteri jataqhanalardan şığarılmadı, İİB qızmetkerleriniñ tobı men MQK-niñ ökilderi sol mekenjaylarda tünedi. Tipti wltı qazaq oquşılardıñ da jüris-twrıstarı qatañ baqılauğa alındı. Abay atındağı №10  qazaq orta mektebiniñ joğarı sınıp oquşıları arasında sabaqqa kelmey qalğandardıñ üylerine qolma-qol mwğalimder jiberildi.

Qalanıñ «Kazkray» atalatın aumağında twratın qazaq jastarı kün bata birneşe top bolıp köşege şıqtı. Şamamen, 20-30 adamnan twratın toptar miliciyanıñ jıljımalı punktı jaqındağan kezde jan-jaqqa ıdıray qaşıp, basqa jerde qayta jinaldı Biraq qanday da bir naqtı sayasi maqsattı közdemegendikten, ne isterin bilmey, aqırı üydi-üylerine tarap tındı. Mwnday jayttar kelesi künderi de qaytalandı.

Jergilikti ükimet pen partiya organdarı jastardı ortalıq alañğa şığarmaudıñ «beybit» täsilin oylap tauıp, äkkilikpen jüzege asıra bildi. Araq-şarap dükenderi teñerteñnen keşke deyin jwmıs istedi jäne alkogol'di işimdikter avtomaşinalarmen üsti-üstine tasılıp jetkizilip twrdı, osı sebepti, ädettegidey bir-eki sağat işinde bitip qalğan joq. Pavlodarlıqtar M.Gorbaçevtiñ «qwrğaq» zañı şıqqan 1985 jıldıñ 1 mausımınan bastap mwnday araq-şarap molşılığın körmep edi... Äuelde ortalıq alañğa baruğa niettengen qazaq jastarınıñ birsıpırası oğan jetpey, Dzerjinskiy (qazirgi Sätbaev) men Tolstoy köşeleriniñ qiılısındağı araq-şarap dükenine jipsiz baylandı... Degenmen, Almatıdağı jeltoqsanşılarğa ün qosuğa bel buğan wltjandı jastardıñ şağın toptarı miliciya men jasaqşılar twrğan jerlerden jeke-jeke bölinip ötip, ortalıq alañnıñ janındağı CUM işine jiıldı. Satıp aluşılardıñ keypine engen olar alañğa şığar sätti kütti. Biraq jataqhanalardağı qamaudan ebin tauıp sıtılıp şıqqan sanaulı studentter jäne jwmısşılardıñ ökilderinen ğana qwralğan olardıñ sanı tım az edi äri birin-biri tanımaytın. Al ortalıq alañnıñ obkomğa qarama-qarsı jağında miliciyanıñ bir ğana «jiguli» avtomaşinası «momaqan minez» tanıtıp twrdı. Mwnıñ aldamşı körinis ekenin işimiz sezdi.

Sol ortalıq alañnıñ janınan tünge qaray qonaqtan üyine qaytıp bara jatqan orta jastağı erli-zayıptı erkek pen äyeldi özge wlt ökili bolıp tabılatın miliciya qızmetkeri eş sebepsiz toqtatıp, qol jwmsağan.  Bir jaqsısı, älginiñ  janındağı wltı qazaq milicioner jazıqsız jandarğa araşa tüsip, soqqığa jığıludan saqtap qalğan. Esesine ol erteñgisinde işki ister bölimi basşılığına wltı qazaq äriptesiniñ üstinen «basbwzarlardı jaqtadı» degen sıñayda arız tüsirgen.

Sol künderi MQK, İİB, partiya organdarınıñ jauaptı qızmetkerleri jwmıs uaqıtınan keyin de jwmıs orındarında qalıp, tötenşe oqiğağa äzir otırğandığın, jabıq mekemelerdi küzetetin äskeri bölimşelerde narazılıq akciyaların küşpen basudı közdeytin dayındıq isteri jürgizilgenin biz keyin bildik. Dayındıq barısında jauıngerlerge, miting ne demonstraciya bola qalğan jağdayda, akciyağa qatısuşılardı soldat kürekteriniñ qırımen emes, jalpağımen wrıp tarqatu jöninde auızşa nwsqau berilgen körinedi. (Jan alısıp, jan beriser almağayıp şaqta mwnday bwyrıqtı mültiksiz orındau mümkin emes! Sol künderi Almatıda qaza tapqan jäne auır jaraqattanğan jeltoqsanşılardıñ denelerindegi qattı ötkir zattardıñ soqqısınan kesilgen nemese şabılğan delinetin jaralar soldat kürekteriniñ qırınan qalğan jaraqat ekeni küman tuğızbaydı). Komandirlerdiñ sayasi ister jönindegi orınbasarları wltı qazaq äskeri qızmetşilerden jeltoqsanşılardıñ is-äreketteri jönindegi pikirlerin swrap, özderinşe sınaq jürgizip, senimsizdik tanıtqan.

Pavlodar qalasında jwrtşılıqtıñ alañğa şığıp, narazılıq körsetuge degen wmtılısı kelesi 1987 jıldıñ bas kezine deyin oqtın-oqtın boy körsetip twrdı. Qazaq jastarınıñ narazılığı auıldıq audandardıñ ortalıqtarında da körinis berdi. Biraq bwl is-äreketter türli sebep-saldarlarğa baylanıstı Almatıdağıday köterilis därejesine jetken joq.

 

Arman QANI,

aqın, Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi,

oblıstıq qoğamdıq «Ertis didarı» gazetiniñ redaktorı.

 

0 pikir