Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8969. Jazılğandar — 4613. Qaytıs bolğandar — 37
Jañalıqtar 1966 0 pikir 1 Jeltoqsan, 2009 sağat 07:15

Irısbek Däbey. Qaratorğayday şırıldağan qayran qazaqı sarın

Äuen- äuelde jaratılğan Jaratuşınıñ şeksiz mwğjizasınıñ biri. Jeti nota adamzat sanası tereñ qatparına jasırğan psihikalıq terbelisterdi (küyiniş-süyinişti, qayğı-mwñdı, quanış-şattıqtı) beynelep, än bolıp şalqıp, küy bolıp tögiledi. Osı qwdiret - sözge sıymaydı, közge körinbeydi, yağni adamzatqa ortaq muzıka tiline aynaladı. Äuen - adam ömirinde mañızdı röl atqaradı. Adam ömirge kelgen künnen bastap sazdıñ sana-sezimge, oy-öriske äser etetinin, besik jırınan bastalatın alğaşqı tärbieden-aq bayqauğa boladı. Biraq bizdiñ aytpağımız, qwrlıqtar men memleketterdi bölgen şekara ataulı böget boludan qalğan jahandanu kezeñindegi ömirge kelip jatqan bolmıs-bitimnen jwrday «Saytani äuenderdiñ» halıq sanasına jasap jatqan kereğar äseri haqında.

Äuen- äuelde jaratılğan Jaratuşınıñ şeksiz mwğjizasınıñ biri. Jeti nota adamzat sanası tereñ qatparına jasırğan psihikalıq terbelisterdi (küyiniş-süyinişti, qayğı-mwñdı, quanış-şattıqtı) beynelep, än bolıp şalqıp, küy bolıp tögiledi. Osı qwdiret - sözge sıymaydı, közge körinbeydi, yağni adamzatqa ortaq muzıka tiline aynaladı. Äuen - adam ömirinde mañızdı röl atqaradı. Adam ömirge kelgen künnen bastap sazdıñ sana-sezimge, oy-öriske äser etetinin, besik jırınan bastalatın alğaşqı tärbieden-aq bayqauğa boladı. Biraq bizdiñ aytpağımız, qwrlıqtar men memleketterdi bölgen şekara ataulı böget boludan qalğan jahandanu kezeñindegi ömirge kelip jatqan bolmıs-bitimnen jwrday «Saytani äuenderdiñ» halıq sanasına jasap jatqan kereğar äseri haqında.
Äuen - halıqtıñ ruhani-estetikalıq, mädeni qwndılıqtarınıñ asıl arnası. Halıqtıñ än-küy öneri - wlttıñ dünietanımı men sana-sezimine tikeley qatıstı. Bügingi bizge jetken añız-äñgimelerden tuğan än-küyler mısalı, Sırdariyağa kilem jayıp, qobızdıñ siqırlı äuenimen ajaldı aldausıratqan Qorqıt jayındağı äfsanalar, qazaq dalasın qaharımen qaymıqtırğan qatıgez qağannıñ «qulığına qwrıq boylamaytın» swrqiyalığın «Aqsaq qwlanmen» ayparaday aşıp, şwrq-şwrq qaynap twrğan qorğasındı dombıra şanağımen tosıp alğan Ketbwğa jayındağı añızdar bolsın, wlt tarihınıñ än-küy önerimen bite qaynasıp jatqandığınan derek beredi. Halıq ömirinen bastau alğan «Boztorğay», «Añşınıñ zarı», «Jalğız jigittiñ zarı» t.b epostıq küylerdi jäne tarihi oqiğalarğa, joñğar şapqınşılığına baylanıstı «Elim-ay», «Jeti aral jerim-ay», «Ağajay Altay» sekildi jüzdegen änderdi mısal retinde köldeneñ tartuğa boladı. Al keyingi 18-19-ğasırda qazaq dalasında jalğasın tapqan sal-serilik dästür, änşi-küyşiler (Qwrmanğazı, Tättimbet, Segiz seri, Aqan seri, Birjan sal t.b) qazaq öneriniñ arnasın keñeytip, bağın asırdı. Äsirese 19-ğasırdıñ ayağı men 20-ğasırdıñ bası wlttıq ruhtıñ, wlttıq önerdiñ kemeline kelgen kezeñi boldı. Abay men Şäkärim änderindegi özgeşelik pen sırşıldıq, izgilik pen iirimdilik öz aldına bir töbe. Sebebi «Jelsiz tünde jarıq ay» men «Bwl än bwrınğı ännen özgerek» (bwl eki än ğana degen söz emes, barlıq änderin atauğa boladı) änderiniñ qazaq saharasında qalıqtauı ruhtıñ tülegen şağı yağni köşpendilerdiñ ruhani-estetikalıq talğamdarına säykes wlttıq mädenietimizdiñ jaña beleske köterilgen kezeñi. Osı dästürli mädeniettiñ jalğası, qazaq muzıka önerin jaña biikterge kötergen: A.Jwbanov, S.Mwhamedjanov, M.Tölebaev, Ğ.Jwbanova, B.Bayqadamov, Ö.Baydildäev, L.Hamidi, N.Tilendiev, Ş.Qaldayaqov, Ä.Beyseuov, A.Espaevtar qazaq äuenderin jaña qırınan jañğırtıp, qazaqı sarınnıñ ğılımi negizin qalıptastırdı. Qazaqı sarın degenimizdiñ özi - qazaqtıñ dästürli änderi men küyleri mwsılmanşılıqqa say, adamgerşilik qağidaların boyına siñirgen, izgilikti däripteytin ejelgi qazaqı bolmısqa ie degen söz. Payğambarımızdıñ hadisterinde de siqırlı sazğa qatıstı köp jaylar aytılğan. Äuen - eger adam balasınıñ uaqıtın bosqa ötkizuge, türli izgi amaldar jasauğa kedergi jasasa, näpsini qozdırıp, oyına haram närselerdi salıp, jaman piğıldarğa jeteleytin bolsa, dañğaza dauıstar midağı kletkalardı öltirip, adam minezin wşqalaqtıqqa tärbielese, naqwrıs ideyalar tudırsa, onda - haram delingen. Al erlikke, otanşıldıqqa, izgilikke baulitın äuenderdi tıñdauğa payğambarımız rwhsat etken. Äbunasır äl-Farabi äuenderdi tıñdau-tıñdamau turalı wstazdarınan keñes swrağanda, bir wstazı tıñdamauğa, bir wstazı tıñdauğa keñes bergen. Tağı bir wstazı Äbu Mälik aldıñğı eki wstazınıñ jauabın qorıtındılay kelip: «Ekeui de dwrıs aytadı. Jamandıq ta, jaqsılıq ta adamnıñ öz boyındağı qasietke süyenedi. Azğındıq pen izgilik ejelden egiz emes pe? Än-küydiñ äuenine erip, basqa öner-bilimnen qol üzseñ, sonımen ömiriñdi ğapıl ötkizseñ, ökiniş emey nemene. Äsem äuen alpıs eki tamırdı birdey qozğaytın keremet, qwdiretti närse. Onıñ seni bilep äketui ğajap emes. Alğaşqı aytuşı seni sodan saqtandırdı. Qwdiretti önerdi kerekti jerinde ölşeumen wstap, tizgindi aqıl-oyğa berip izgilik iske qossaq, onan keler payda tağı köp. Kökirek keñip, köñil oyatar, qiyal qozdırıp, qayrat berer tağı sol...Ğılımnıñ ata tegi är neniñ ölşemin bilude emes pe. Sen än-küy üyrenseñ, onan meniñ qaupim joq. Qwdiretti küydiñ siqırlı ünin tejep otıruğa seniñ aqıl-qabiletiñ mol jetedi», - dep keñes bergen. Wlı ğwlamanıñ özin siqırlı sazdıñ aldında osılay saqtandırğan eken. Mwnı aytıp otırğanımız qazirgi halıqtıñ intellektualdıq deñgeyine äserin tigizip otırğan eser estradanı törimizden orın berip, töbemizge şığardıq. Beyşara halimizge janımız auırmaytın, toğışar qoğamda ömir sürip jatqanımızdı, tım qwrısa, seziner tüysikti, ulı äuenderge ulatıp, eşteñeni eskermeytin, qwr äuenge bwlğaqtağan salğırt sanağa tejeu salmadıq. Qazir ğasırlar boyı qalıptasıp, bizge jetken halıqtıñ dästürli än-küyleri jeke instituttıñ, jeke toptıñ, jeke adamnıñ ğana zertteu, orındau ob'ektisine aynaldı da, estrada halıqtıq sipat aldı. Endigi buınnıñ tüp-tamırınan ajırap, ruhsız, masañ halge tüsuine ayrıqşa äserin tigizip otırğan jayttıñ biregeyi osı. Öytkeni biz özimizdiñ wlttıq mentalitetke say wlttıq äuennen kün ötken sayın ajırap baramız. Bwğan şeteldik dañğaza äuender men jalañaş änşilerdiñ jäne özimizdiñ «zamanğa ilesken jwldızdarımızdıñ» säulesin jalpaq jwrtqa şaşqanın eskerip, efirden 24 sağat qaqsaytın «HitTV» sekildi arnalardıñ ıqpalı orasan. Bwl jerde şeteldik äuender degende mentalitetimizge jat dep barlığınan bas tartu emes, keşegi wlı sazgerler L.V.Bethoven, I.S.Bah, I.Gaydn, V.A.Mocart, F.Şopen, R.Şuman sekildi klassikter şığarmaşılığındağıday izgilikke, adamgerşilikke şaqıratın, jan dünieñniñ näzik pernelerin döp basatın twstarına talğammen qarau degen söz. Adamzattıñ wlı oyşılı Aristotel' de adamnıñ jan-jaqtı mädeni jäne ruhani damuına män berip, öner, sonıñ işinde äuen, adamdı tärbieleudiñ negizgi qwralı dep tanığan. Gitlerdiñ «dañğaza äuendermen mäñgürttendiru» josparı da muzıkanıñ qiratqış äserin tereñ sezingennen tusa kerek.
Qazir biz mügedek sananıñ «jwldız qwrttarın» däripteuden, jarnamalaudan eş ayanıp jatqan joqpız. Teledidar, internet, radio, gazet- jurnal deysiñ be, solardıñ menşigine ötken. Onsız da qazirgi zaman tudırğan «mädenietter qaqtığısında» qwrdımğa ketip bara jatqan qazaq öneri tal qarmap, auır jağdayğa duşar boldı. Al ol wlttıq sana-sezimge äser etti. «Sarıarqanı» tıñdap ösken wrpaq pen äueyi äuender arasınan örbip kele jatqan buınnıñ otanşıl, wltşıl jäne de basqa ruhani qasietterin eş salıstıruğa kelmeydi. Adamnıñ işki düniesine ağıla qwyılıp, köz aldıña keñ-baytaq jer men ondağı äsemdikti tartatın qoñır änder men küyler sanadan säl sayaz tartsa, as batpaytın ata-babamızdıñ izgi qasietinde ülken män jatsa kerek. Öytkeni, estetikalıq aqsau - twtas wrpaqtıñ bülinuin tudıratın jayt. Bwl özi älemdik sipat alğan ruhani toqıraudıñ adamzat qoğamında saltanat qwrğan kezeñi. Keşe Abay men Şäkärimdi tudırğan, alaştıñ astanası bolğan qart Semeyde Maykl Djeksondı eske alu şarası ötti. «Qalada tañsärige deyin Maykl Djeksonnıñ änderi jañğırıp twrdı» dep jazdı BAQ. Mine paradoks! Bwl arada Pop-muzıkasınıñ koroline emes, şarağa jinalğan jäne wyımdastırğan jwrtqa auzıñ aşılıp añtarılasıñ. Bizdiñ Maykldı äspetteuimizdiñ astarı - milliondağan adamnıñ qwrmetine bölengen korol'ge degen qızığuşılıqtan tuğan jay ğana äuestik. Äypese, «...ğayıp bolğan taypalardıñ bileri men küylerine tolı meniñ jüregim», - dep şırqağan änşiniñ tüp tamırına baylanğan erekşe qasietin tereñ tüsinip, tereñ sezingennen emes. Til tağdırı qıl üstinde twrğan sol oblıstarda, sol Semeyde «Memlekettik tildiñ tağdırına alañdauşılıq bildirgen jwrt tañsärige deyin beybit şeru ötkizdi, Abay änderi tañsärige deyin üzilmey jalğastı nemese poligonnıñ zardabın küni büginge deyin tartıp otırğan jwrt Reseyden ötem-aqı talap etken şeru tañ atqanşa sayabırsımadı» dese, eş sökettigi bolmas edi. Payğambarımız rwhsat bermegen «uaqıtın bosqa ötkizgen, naqwrıs ideyalar tudırğan» degen zamanğa bizdiñ tap bolıp otırğanımız osıdan-aq bayqalar. Jwrttıñ äleumettik, qoğamdıq qordalanğan mäselelermen jwmısı joq, intellektualdıq deñgeyi älsiregeni bwl. Qay auılğa barsañız gu-gu äñgimeniñ özegi osı «jwldızdar» töñireginde, solardıñ jeke basına qatıstı bos sözderdiñ wyasına aynalğan. Siz sol «halıq qalaulılarımen» jolıñız tüsip jolıqqanıñız nemese dämdes bolğanıñız turalı biler bolsa, Qıdırdı kezdestirgen jalğız janday qadırıñız artıp, märtebeñiz ösedi. Kündelikti efirdiñ sol «märtebeli qonaqtarı da» «öner adamı bolğan soñ» dep bastalatın mıljıñ sözimen halıqtıñ aqılmanına aynalğalı qaşan. Jas wrpaqtı öner arqılı, körkemdik bilim men şığarmaşılıq oy-örisin, ruhani mädeniettiñ «swlulıq qağidalarına» säykes damıtu, wlttıq pedagogika negizinde - halıqtıñ tağılımdıq önerin nasihattau degen sekildi ideyalar, estrada jwldızdarınıñ aspani ğwmırı bastalğannan beri qwrdımğa ketken tärizdi. «Qazaqstan» wlttıq arnasında jürilip jatqan «Eki jwldız» attı dumandı şoudıñ efirden neşe sağat boyı körsetilip jatqandığı - halıqtıñ estetikalıq talğamı küyreuge bet alğanın jäne küyretuge rwhsat etilgendiginiñ ayqın belgisi. Sonda bwl qay öner, özeginen bezgen qay öner jwldızı degen zañdı saual tuındaydı. Biraq oğan jauap berer jandı tappaysız.
Wlt mädenietiniñ wlı joqtauşıları, keşegi alaş azamattarı estetikalıq tärbie - wlttıq äuen, än-küy önerine bey-jay qaramağan. Şetel sahnasında twñğış ret än salğan Ämire Qaşaubaevtıñ Parij sahnasında qazaq äniniñ jwldızın jarqıratuına tikeley Älihan Bökeyhanov pen Mwstafa Şoqay jetekşilik etken. Mäskeude üy qamaqta otırıp-aq Älihan Ämirege repertuarındağı änderdiñ dwrıs aytıluı men sahnalıq mädeniettiñ mañızdılığı jönindegi tereñ tolğanıstarın ağınan jarılıp, şın janaşırlıq tanıtqan. Altın qordağı Ämireniñ altın dauısı, Bökeyhanovtıñ eñbeginiñ arqasında ün taspağa jazılıp, büginge jetip otır. Mine, wlttıq äuen dübäralanbağan, qazaqı sözdiñ qaymağı bwzılmağan şaqta wlt kösemderiniñ wlttıq önerge degen janaşırlığı. Qazirgi kompozitorsımaqtardıñ jazıp jürgen änderi (olardan klassikalık muzıka nemese epostıq küy dämetpey-aq qoyıñız) ne wlttıq sazdıñ, ne sözdiñ mäyeginen jwrday dübära birdeñeler. «Äy deytin ajanıñ, qoy deytin qojanıñ» joqtığı wlt önerin bar men joqtıñ ölara kezeñine jetkizdi. Mäselen, «Bäyterek» dep atalatın toptıñ «Jan säulem» äniniñ sözi mınaday:  
Sen näzik jüregimdi öziñ jılıttıñ,
Men jan jüregimdi änmen jwbattım,
Jan säulem.
Sen näzik jüregiñdi öziñ jılatpa,
Arman äni.
Bwl änniñ sözi me, älde hal üstinde jatqan adamnıñ sandırağı ma? Sol siyaqtı «AlDAVAY» tobınıñ mına äni de köptegen jastıñ «bağın» aşqan, solardıñ tilimen aytqanda «Hit öleñi»:
Meni aldadıñ, amalım qanşa, biraq ta sen
Endi qaytip eşbir jandı ökpeletpe
Nege aldadıñ, janım, süyemin dep,
Süyemin dep, otqa küyemin dep,
Oylap edim..., qatelestim,
Mahabbatımız bizdiñ mäñgilik dep.
Mahabbatımız sozılmadı bizdiñ köpke,
Sen ısırıp tastadıñ meni şetke.
Nege qaramadıñ sen,
Nege jaraladıñ sen,
Közim jasqa tolı,
Jüregim mwñğa tolı,
Nege, janım, nege, nege?
Qazirgi jastar arasındağı keñ taralğan, swranısqa ie dünielerdiñ deni osınday qoqır-soqırdan twratın, tatımsız, wlttıq boyauın joğaltqan, jeñil-jelpi estrada. «Qwlaqtan kirip, boydı alar» önerdiñ talğamı tarazığa tartılar bayağısınan alşaqtap, osı bir ruhani azıp-tozudı tudırıp otır.
Keyde Mağjan Jwmabaevtıñ Aqan seri turalı jazılğan oçerkin oqıp otırıp, «Qaratorğay» äniniñ qalay tuğanı turalı tragediyalıq syujetke ayrıqşa añsarıñ ketedi. Balapanınan bağıp-qağıp ösirgen qıran bürkiti, köz aldında qanat-qwyrığı jwlmalanıp qartayıp, tipti jerge qonuğa därmeni bolmay, seriniñ üstinen aynalıp wşqanda, «qaratorğay» bolıp jüreginen sorğalaytın sol bir äuenge Mağjannıñ ayrıqşa toqtaluı - dala aristokratiyasınıñ, qazan töñkerisinen keyingi qazaqtıñ tarihi sanasına selkeu tüser aldındağı jazılmas jaranı anıq sezingennen şığar degen oyğa qalasıñ. 70 jıl qwrtıp joyuğa, qwldanuğa qadam jasağan Keñes zamanınıñ halıqtıñ estetikalıq tärbiesine ayrıqşa «köñil bölgenin», täuelsizdikten keyingi ruhani qwldıraudan bölip qarauğa bolmaydı. Tübegeyli qwrttı degen söz emes, öşip bara jatqan aqparattıq-genetikalıq baylanıs Ş.Qaldayaqov, N.Tilendiev sekildi twlğalardı tudırdı. Bäribir qwdaysız qoğamnan mertikken sana täuelsizdikten keyin jahandanu dep atalatın alapat örttiñ qızıl jalınına şarpılıp, Qaratorğay - qazaqı sarın bağzı beynesin taba almay, adasıp jür.

Qaratorğay,
Wştıñ zorğa-ay.
Beyşara, şırıldaysıñ
Jerge qonbay.

 

"Jalın" jurnalınıñ 2009 jılğı №11 sanında jariyalanğan.

 

0 pikir