Särsenbi, 3 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11796. Jazılğandar — 5996. Qaytıs bolğandar — 44
Jañalıqtar 2672 0 pikir 25 Mausım, 2013 sağat 06:29

Zikiriya Jandarbek. «Jeti jarğı» Qazaq handığınıñ ıdırauına ıqpal etti

Sopılıq ilimniñ tarih sahnasına şığuı islam dinin qabıldağan köptegen halıqtardıñ dästürli mädenieti men salt-dästürin qayta qalpına keltiruge mümkindik berdi. Olar öz kezeginde islam dininiñ sol halıqtarda ömir süru formasınıñ ärtürli boluın qamtamasız etti. Biraq köptegen zertteuşiler islam dininiñ ömir süru formasınıñ är türli boluın sopılıq ilimniñ iştey ärtürli tariqattarğa bölinuimen baylanıstı ekendigin eskere bermeydi. Qoja Ahmet Yasaui negizin salğan sopılıq jol türki halıqtarında islam dininiñ ömir süru forması bolıp qalıptastı. Türki halıqtarı üşin islam dininde Yasaui jolınan tıs jol qalmadı. Ol joldıñ şeñberinen şığu türki mädenietinen bas tartu bolatın. Sondıqtan kezinde islam älemi Qoja Ahmet Yasauidi «Qtub al-aqtab» dep atadı. Bwl sözdi qazaqtıñ jalpaq tiline audarğanda Türki düniesiniñ «Temirqazığı» degendi bildiretin edi. Yasauiya tariqatınıñ tarih sahnasına şığuımen türki halıqtarınıñ tili men ädet-ğwrıpı, salt-dästüri, dästürli mädenieti tolığımen qaytadan qalpına keltirildi. Türki düniesi jeke halıq retinde tarih sahnasınan şığıp qalu qauipinen arıldı jäne  öz damuınıñ kelesi kezeñine ayaq bastı.

Sopılıq ilimniñ tarih sahnasına şığuı islam dinin qabıldağan köptegen halıqtardıñ dästürli mädenieti men salt-dästürin qayta qalpına keltiruge mümkindik berdi. Olar öz kezeginde islam dininiñ sol halıqtarda ömir süru formasınıñ ärtürli boluın qamtamasız etti. Biraq köptegen zertteuşiler islam dininiñ ömir süru formasınıñ är türli boluın sopılıq ilimniñ iştey ärtürli tariqattarğa bölinuimen baylanıstı ekendigin eskere bermeydi. Qoja Ahmet Yasaui negizin salğan sopılıq jol türki halıqtarında islam dininiñ ömir süru forması bolıp qalıptastı. Türki halıqtarı üşin islam dininde Yasaui jolınan tıs jol qalmadı. Ol joldıñ şeñberinen şığu türki mädenietinen bas tartu bolatın. Sondıqtan kezinde islam älemi Qoja Ahmet Yasauidi «Qtub al-aqtab» dep atadı. Bwl sözdi qazaqtıñ jalpaq tiline audarğanda Türki düniesiniñ «Temirqazığı» degendi bildiretin edi. Yasauiya tariqatınıñ tarih sahnasına şığuımen türki halıqtarınıñ tili men ädet-ğwrıpı, salt-dästüri, dästürli mädenieti tolığımen qaytadan qalpına keltirildi. Türki düniesi jeke halıq retinde tarih sahnasınan şığıp qalu qauipinen arıldı jäne  öz damuınıñ kelesi kezeñine ayaq bastı.

      Qoja Ahmet Yasaui jasağan sopılıq ilim dästürli türki mädenietin qaytadan qalpına keltiruge mümkindik berdi. Eñ bastısı ol din ğılımın türki tilinde söyletti. Oğan Yasaui hikmetterindegi mına joldar dälel bola aladı:    

«Qoştamaydı ğalımdar bizdiñ aytqan türkini.

                 Bilgenderden esitkil, aşar köñil mülkiniñ,

                 Ayat, hadis mağnası türki bolsa muafiq (jaqsı),

                 Mağınasına jetkender jerge qoyar börigi».1

     Din tili türkişe söylegen soñ jalpı ğılım, bilim, ädebiet, mädeniet tili qaytadan türkilene bastadı. Kezinde şariğat jolı ayasına sıymay qoldanıstan şığarılğan türkilerdiñ ädet-ğwrıp, salt-dästüri tariqat jolı ükimimen qayta qoldanısqa endi. Osı kezden bastap türki halıqtarında tariqat jolı üstemdik ete bastadı. Qazirgi qazaq halqınıñ ädet-ğwrıp, salt-dästüriniñ negizi osı Yasaui jolınıñ tarih sahnasına  şığuımen qalıptastı desek artıq aytpaymız. Kezinde belgili jazuşı Säbit Mwqanov qazaq halqınıñ ädet-ğwrpı turalı öziniñ «Han qazıq, bi toqpaq» attı maqalasında bılay dep jazğan bolatın: «Qazaqtar islam dinin tügel qabıldağannan keyin, ädet zañına  şariğat ükimi aralastı. Mwnday zañdılıq arabtardan bastap mwsılman elderiniñ  bärinde bar. Arabtar ädet zañın – tariqat, din zañın – şariğat – dep ataydı. Özge mwsılmandar da solay ataydı. Qazaqta şariğattan tariqat basım boldı. Bwl zañdı qoldauşılar biler.»2 Bwl qazaq halqınıñ  ädet-ğwrpı men salt-dästüri tariqat jolı ayasında ömir süretinin däleldeydi.

Qoja Ahmet Iasaui ilimi türki halıqtarınıñ tek ruhani, mädeni derbestigin ğana qaytadan qalpına keltirip qoyğan joq. Sonımen birge, türki halıqtarınıñ memlekettik jüyesin qaytadan qalpına keltiruge ıqpalın tigizdi. 

Şıñğıs han şapqınşılığınan keyin Evraziya keñistiginde türkiler jetekşi orınğa şıqtı. Joşı wlısı moñğol memleketi emes, şındığında türki memleketi edi. Horezmşah Mwhammedtiñ jaulauşılıq äreketinen küyregen türki memlekettigi Joşı wlısınıñ tarih sahnasına şığuımen öziniñ jığılğan tuın qaytadan qalpına keltirdi. Osı Joşı wlısında jetekşi ideologiyağa aynalu jolındağı özge dinder men dini ağımdar arasındağı küreste Yasauiya tariqatınıñ ökilderi tolığımen jeñiske jettip, Yasaui jolı Özbek han twsında Joşı wlısınıñ memlekettik ideologiyasına aynaldı.

     1320 jılı Yasaui jolınıñ memlekettik ideologiyağa aynaluı halıqtıñ ruhani, mädeni twtastığın qalıptastırıp qoyğan joq, sonımen birge memlekettiñ bükil qwrılımdıq jüyesin qayta qwruğa ıqpal etti. Bwrınğı rulıq, taypalıq jüyeler ıdıratılıp, ornına ruhani negizde biriktirilgen rulıq, taypalıq jüyeler düniege keldi. Qandıq princip tek jeti ata deñgeyinde qaldırıldı. Qazirgi künge deyin qazaq arasında saqtalıp kele jatqan «Enşisi bölinbegen qazaq», «Qoynıñdağı qatınıñ swrasa kelseñ qarın böle şığadı» degen naqıl sözder astarında halıqtıñ bir kezdegi qandıq jaqındağı jatır. Olar jüzderge toptastırılıp, memlekettiñ basqaru jüyesin qwradı. Bwl bir jağınan memleketti basqarudıñ köne türkilik jüyesin qalıptastırsa, ekinşi jağınan Yasaui jolınıñ qwrılımdıq jüyesin tolıq qaytaladı. Ru, taypa, jüzderdi basqaru tolığımen Yasauiya tariqatı ökilderiniñ qolına – bilerge berildi. Qazirgi küni Täuke han qwrdı dep jürgen Biler keñesi alğaş ret osı Özbek han kezinde qalıptasqan bolatın. Şıñğıs han «Yasası» men islam dini şariğatı negizinde sol kezeñdegi türki islam memleketiniñ qwqıqtıq negizi jasaldı. Ol Joşı wlısı qwramındağı türki halıqtarınıñ ruhani, mädeni, qwqıqtıq swranısın tolıq qanağattandırıp,, türki halıqtarınıñ ruhani, mädeni twtastığın qalıptastıruğa tiis boldı. Biler-yasauiya tariqatınıñ ökilderi bar küşin Joşı Wlısında eñ ädiletti qoğamdı ornatuğa saldı. Payğambar däuirinen keyingi eñ ädiletti qoğam osı Joşı Wlısında ornadı. Absolyutti bilik Handa da, bide de, batırda da bolğan joq. Öytkeni, bwl qoğam birine-biri täueldi, biriniñ birinsiz küni joq, öte berik qoğam bolatın. Sonımen birge, han tek Şıñğıs han äuletinen saylanuı tiis boldı jäne han biliginiñ kieliligi turalı wğım qalıptastırıldı. Sol kezdegi Joşı wlısındağı qoğamdıq qwrlıs modelin bılay oyşa sızıp körsetuge boladı. Kerege  - qara halıq; uıq – ru, taypa, jüzdik qwrılımdardıñ basşıları-yasauiya tariqatınıñ ökilderi, qojalar; şañıraq – handıq bilik. Bwl jüye XIX ğasırda ömir sürgen, Qoqan bileuşilerine qarsı küresken aqın Mädeli qojanıñ Qanay datqağa aytqan sözinde bılayşa beynelendi:

                                                  Datqa-eke, osı jerde tuıp edim.

                                                  Sağan kelgen jaulardı quıp edim.

                                                  Şañrağıñdı şayqaltpay wstaytwğın,

                                                  Sen kerege bolğanda men uıq edim.3

Bwlardıñ eşqaysısınıñ qolında absolyutti bilik bolğan joq.  Absolyutti bilik tek zañnıñ qolına berildi. Zañ bärinen de joğarı twrdı.  Sol sebepti bwl memleket odan keyingi ğasırlarda Altın Orda atandı. Bwl memlekettiñ beriktigi – onıñ ruhani beriktigine tikeley baylanıstı boldı. Osal jeri de osı ruhanilıqqa täueldi edi. Sondıqtan halıqtıñ ruhani, mädeni twtastığın saqtau birinşi kezektegi mäsele boldı. Qazirgi qazaq  sanasında saqtalğan «Malım janımnıñ sadağası, janım arımnıñ sadağası» degen maqaldıñ astarında sol kezeñdegi memlekettik wstanım jatır. Öytkeni, bwl memleket halqınıñ ruhani twtastığın ıdıratu – memleketti ıdıratu edi. Mwnı memlekettik bilikten şettetilgen Joşı wrpaqtarı jaqsı tüsindi. Han tağına otıra almasa köptiñ birine aynaların sezingen Özbek hannıñ ortanşı wlı Jänibek te sezindi.

      1342 jılı Özbek hannıñ kenetten qaytıs boluı Altın Orda memleketi üşin qasiretti boldı. Özbek han özimnen soñ memleketti basqaradı dep ümit artqan wlı Tınıbek Mauarannahr jerinde jorıqta jürgen kezinde Özbek han qaytıs boldı da, Özbek hannıñ äyeli Taydula hanım bilerdi Tınıbek jorıqtan kelgenşe memleket biligin uaqıtşa Jänibek hanğa beruge köndirdi. Jänibek taqqa otırısımen memlekettiñ bilik jüyesin tolıq özgertti. Yasaui jolı ökilderin memleketti basqaru jüyesinen ısırıp, olardıñ ornına irandıq din ökilderin bilik basına qoyadı. Jorıqtan oralğan ağası Tınıbek pen inisi Hızırbekti öltirip, memlekettiñ jeke bileuşisine aynaladı. Memleketti basqaru jüyesi absolyuttik bilikke negizdelip, memleketti basqarudıñ irandıq jüyesi qayta qalıptastırıldı. Memlekettiñ dini bağıtın özgertui memlekettiñ bükil bolmısın özgertuge alıp keldi. Asan Qayğı bastağan bilerdiñ küresi nätijesiz ayaqtaldı.4

    14 ğasırda düniege naqşbandiya tariqatı keldi. Bwl tariqat öziniñ dästürlik erekşeligi jağınan soğdı-täjik, parsı mädenietine negizdeldi jäne «ahl al-sunna ua jama‘a» tariqatı dep ataldı. Ol qoğamdıq qatınastardı retteude X-XII ğğ. konformistik bağıttağı ğwlamalar tarapınan jasalınğan şariğat ükimderin basşılıqqa alğan tariqat retinde tarih sahnasına şıqqanın bildiretin edi jäne ol ğasırlarğa sozılğan Evraziya keñistiginde bilik iesi bolğan türkilerge, türkilerdiñ ruhani tiregi Yasaui jolına qarsı bağıttalğan edi. Naqşbandiya tariqatınıñ Mauarannahrdağı XVI ğasırdağı ökili Qoja Ahrar «Şıñğıs han Yasasınıñ külin kökke wşıramın»- deuiniñ özi naqşbandilerdiñ bastı qarsılası kim ekenin anıq añğartadı.5 Eñ bastısı rulas, qandas adamdar arasındağı nekelik qatınastarğa salınğan tıyım alınıp tastaldı. Kerisinşe, halıq arasında qandas adamdar arasındağı nekege qoldau körsetildi. Bwl memlekettiñ negizgi tiregi bolğan rulıq, taypalıq jüyelerdi ıdıratuğa tikeley ıqpal etetin faktor edi. Ol öz kezeginde memleketti basqarudıñ türkilik jüyesin, biler institutın küyretetin, handı absolyuttik bilikke jetkizetin birden-bir qwralğa aynaldı. Bwl handar üşin asa qajetti ideologiya bolıp körindi. Öytkeni, handarğa Yasaui jolı türkilik memleketti basqaruda eşqaşan absolyuttik bilik bermeytin. Sondıqtan olar naqşbandiya tariqatına qoldau körsete bastadı. Özbek wlısınıñ üşke bölinui, Qazaq handığınıñ küyreui osı han äuletiniñ naqşbandiya tariqatına qoldau körsetuimen tikeley baylanıstı boldı. Tek Qazaq handığı emes, Şaybaniler memleketiniñ küyreui de, Noğay Ordasınıñ küyreui de osı Naqşbandiya tariqatın memlekettik ideologiyağa aynaldırğannan bastap jüz jıl merzimdi qwraydı. Osı aralıqta Naqşbandiya tariqatın qabıldağan halıq öziniñ dästürli mädenietinen tolıq ajırap, özge mädenietti qabıldap ülgeredi eken. Öziniñ dästürli mädenietinen ajırağan halıq sırtqı dwşpandardıñ oñay oljasına aynaladı. «Jeti jarğı»  osı Naqşbandiya tariqatın memlekettik ideologiya därejesine köterip, Yasaui jolın memlekettik ideologiya därejesinen ajıratuımen erekşelenedi. Endigi kezekte «Jeti jarğığa» keñirek toqtalayıq.

Täuke han taqqa otırğan soñ ruhani twtastığı ıdırap, ärtürli sopılıq tariqattar soñına ergen ru, taypalardıñ arasındağı auızbirlikti qaytadan qalpına keltiruge wmtıldı jäne ol «Jeti jarğı» zañında tolıq körinis taptı. Bwl zañda sırttay qarağanda, qoğamdıq qatınastardı retteu joldarı da, nekelik qatınas ta özgergen joq. Özgergen tek dini ideologiya men sol dini ideologiyanı jürgizuşi qojalar äuleti boldı. Basqaşa aytqanda, Yasauiya tariqatı memlekettik din retindegi rolinen ajırap, ornın Naqşbandiya tariqatı ökilderine bosatuğa mäjbür boldı. Bwrınğı biler institutınıñ iesi bolğan qojalar ruhani bilikten şettetilip, qazaq halqınıñ qwrılımdıq jüyesinen şığarılıp tastaldı. Bwrın qwqı han äuletimen teñ bolğan, halıqtıñ ruhani jetekşisi, qazaq halqınıñ ruhani, mädeni twtastığın qalıptastırğan, memlekettegi zañ biligi men handı saylap qoyu qwqın qolında wstağan biler jay halıqtıñ qatarına qosıldı. Bwrın ädet jolı da, din jolı da Yasauiya tariqatı ökilderiniñ qolında bolğan bolsa, endi din Naqşbandiya tariqatınıñ ökilderiniñ qolına berilip, ädet jolı är rudıñ, taypanıñ öz işinen şıqqan, ädet jolın jetik meñgergen twlğalarğa berildi. Alayda, Naqşbandiya tariqatı ökilderi Yasauiya tariqatı ökilderi siyaqtı halıqpen birge köşip-qonıp jürgen joq. Tek jılına bir ret kelip, zeket jinaumen şekteldi. Bwl qazaqtıñ dästürli mädenietiniñ  bwzılmay saqtaluına ıqpalın tigizdi. Naqşbandiya tariqatı ökilderiniñ qatarına  türkilik mädenietten bas tartıp, parsılıq mädenietti qabıldağan bwrınğı Yasauiya tariqatınıñ ökilderi de qosıldı. Ol qoja äuletteri «azizan» qojalar nemese qısqartıp «äzler», «äzder» dep te ataydı. Olardıñ qatarına qazirgi küni Türkistan, Sayram siyaqtı qalalardağı özbektengen, biraq öz şejirelerin Qoja Ahmet Yasauimen baylanıstıratın qojalardı jatqızuğa boladı. Bwlar öz qoldarındağı uaqftıq mülikterdi saqtap qalu üşin sonday jolğa barğanın bayqauğa boladı. Al öz jolınan bas tartpay, Iasaui jolına adal bolğan qoja äuletteri qazaq halqı qwramınan mülde şığarılıp tastaldı nemese özderi kezinde pir bolğan rulardıñ qwramına siñip ketti. Qazirgi küni qazaq şejirelerin taldap körseñiz, olardıñ arasınan bwrın Yasauiya tariqatınıñ ökilderi bolğan qojalardıñ bar ekendigine köz jetkizuge boladı. Bwl «Jeti jarğı» zañınıñ qazaq qoğamına engizgen bastı jañalığı osı bolatın. Al ädet, ğwrıp, salt-dästürdiñ «Jeti jarğıdan» da bwrın solay bolğanın A.I. Levşin bılay bayandaydı: «Sey zolotoy vek, o kotorom vspominayut oni so vzdohami, est' carstvovanie znamenitogo hana Tyavki.

Kirgizı Bol'şoy i Sredney Ordı utverjdayut, çto narodnıe zakonı ih gorazdo drevnee hana Tyavki ...»6. Demek, Täuke han qazaq qoğamına onşalıqtı özgeris äkelmegenin köremiz. Tek, biler institutınıñ qwramı auıstırıldı. Bwrınğı kezde öz şejirelerin Äziret Äliniñ Haula attı äyelinen tuğan wlı Mwhammed ibn al-Hanafiyamen baylanıstıratın (qojalar) Yasauiya tariqatı ökilderinen qwralğan Biler Keñesi – endi, qazaq ru, taypalarınıñ öz arasınan şıqqan bilimdar kisilerden qwraldı. Basqaşa aytqanda, ruhani biliktiñ kieligine (sokral'nost' duhovnoy vlasti) auır soqqı berildi. Bwrın halıq erekşe ruhani, kieli küşke ie, Jaratuşınıñ erkimen halıqqa basşılıqqa kelgen äulieler wrpaqtarınıñ soñına ergen bolsa, endi özderi siyaqtı  jäy kisilerden saylanğan bige moyınwsınuğa mäjbür boldı. Bwrın  ru, taypalarğa ruhani jetekşi-bi bolatın kisiler, osı qoja äuletteriniñ ökilderi bir belgili ortalıqtarda tärbielenip, halıq arasına ilimi jetilgen kezde jiberiletin. Sodan keyin ğana olar halıq arasına barıp bilik jürgizetin. Barğan jerinde ol bidiñ tuğan-tuısı, ağayın jek-jatı joq bolatın. Bwl bige är kezde kez-kelgen daudı şeşude tek ädilin ayttıratın. Osığan baylanıstı qazaq arasında saqtalğan «Qojada bauır joq» degen atalı söz bar. Bwl bir jağınan ädildik principteriniñ bwzılmauınıñ kepili bolsa, ekinşi jağınan enşisi bölinbegen qazaqtıñ ruhani, mädeni twtastığı  mızğımastığınıñ kepili boldı; üşinşiden, memlekettik sananı halıq sanasınan öşirmeudiñ kepili boldı. Är ru, taypanıñ  «qazaq» degen bütinniñ bölşegi ekendigin olar ruhani birlik arqılı halıqqa sezindire bildi. Sol sebepti, nekelik qatınastağı jeti ata jolı qatañ baqılauğa alındı. Bwl joldı bwzğan jeke adamdar ölim jazasına kesilse, ruımen, taypasımen bwzğandardı jüzdiñ qwramınan şığartıp «sart» atandırdı.

Al, özderi sol ru, taypanıñ müşesi bolıp tabılatın biden bige qoyılatın adaldıq pen tazalıqtı talap etu qiın. Öytkeni, ol ärbir ru biiniñ, taypa biiniñ tuısı bar, bauırı bar. Ärbir bi «özimniñ şıqqan tauım biik bolsın» degen princippen de öz paydasına bwradı. Onıñ üstine «Qanına tartpağannıñ qarı sınsın» degen princip jäne bar. Osılardıñ bäri qazaq qoğamınıñ ruhani twtastığına ülken nwsqan keltirdi.

«Jeti jarğınıñ» tağı bir jañalığı är jüzdiñ basına han saylanuı edi. «Jeti jarğıdan» bwrın är ru, är taypa, är jüzdiñ basında tek bii bolatın bolsa, endi är jüzdiñ basına bimen qosa han saylandı. Bwl bir jağınan Şıñğıs wrpaqtarınıñ sayasattağı rolin küşeytkenimen, ekinişi jağınan eldiñ işki twtastığına ziyanın tigizdi. Bwrın Şıñğıs han wrpağınıñ qaysısınıñ taqqa otıratının biler şeşetin bolsa, endigi kezekte bwl qaradan şıqqan biler qolına berildi. Eñ bastısı «Jeti jarğıda» rulıq, taypalıq jüyeler men jüzdik qwrılımdardı birte-birte ıdıratu tetikteri qarastırılıp, bolaşaqta han biliginiñ absolyuttik bilikke jetu josparı jasalınğanmen, ol absolyuttik bilikti qamtamasız etetin qwrılımdar mäselesi qarastırılmadı. Onı Täuke hannıñ özinde de, odan keyingi handardıñ eşqaysında, köne türkilik memlekettikti basqaru jüyesi ıdırağan kezde ornın basatın han men onıñ uäzirlerinen twratın byurokratiyalıq apparat pen hannıñ jaldamalı äskeri de, sot jüyesi men işki qauipsizdikti qorğaytın qwrılımdıq jüyeleri qalıptastırılmadı. Basqaşa aytqanda, «Jeti jarğı» zañınıñ memlekettiñ köne türkilik jüyesin ıdıratuğa ıqpalı bolğanımen, jaña jüyeni qalıptastıruda eşqanday ıqpalı bolğan joq. Qısqaşa aytqanda, «Jeti jarğı» qabıldanğannan keyingi qazaq qoğamı bwrınğı basqaru tetigi, ruhani, mädeni twtastığı bar halıqtan, ärtürli sopılıq tariqattar soñına erip, ruhani, mädeni twtastığı bwzıla bastağan, är ru, taypa bileriniñ soñına ergen tobırğa aynaldı. Bwl aytılğan sözder jalañ bolmas üşin naqtı mısaldarğa köşeyik. Mısalı, XVIII ğasırdıñ ekinşi jartısında Wlı jüzde Töle bi ölgen soñ Taşkent mañındağı qazaq  ru, taypaları bilikke talasıp, kelisimge kele almay, bilikti Şayhantaur wrpağı Jünis qojağa tapsırğanı tarihtan belgili. 

Täuke han qaytıs bolğannan keyin-aq Qazaq handığınıñ  köbesi sögile bastadı. Onıñ tağına otırğan Qayıp han 1718  jılı işki qaqtığıstar kezinde qaza tabadı. 1723 jılı Joñğar şapqınşılığı bastalğanda Türkistan tağına Bolat otırğanımen Qazaq handığın birtwtas memleket dep aytu qiın bolatın. Yasaui jolınıñ qazaq arasınan şığarıluı, Şıñğıs han wrpaqtarınıñ bärine taqqa otıruğa degen ümitin oyattı. Bwrın bilerden asa almağan töreler arasında özara taq üşin küres bastaldı. Törelerdiñ işki arazdığı,  Yasaui jolımen birge han biliginiñ kieliligi turalı wğımnıñ qazaq sanasınan şayıluı Şıñğıs wrpaqtarınıñ taqqa otıruına qarsı toptardıñ şığuına ıqpal etti.. Mısalı, oğan Qojabergen jıraudıñ «Elim-ay» jırındağı mına joldar dälel bola aladı:

                     Ötken jıl Äyteke bi dünieden ötti,

                     Kelgende elu altı jasqa ajal jetti;

                     «Bağınu bir kösemge dwrıs qoy!»-dep

                     Boların osı apattıñ boljap ketti;

                     Töreden Äyteke bi bezin dedi,

                     Qazaqtı batır, kösem basqarmasa,

                     Bıt-şıt qılar jau qalmaq, sezin dedi;

                     Han-swltan, töre küni ötken dedi,

                     Olardan aqıl-ayla ketken dedi;

                     Qazağım, öziñdi-öziñ twtas el qıl,

                     Basqarar endi uaqıt jetken dedi.7

Bwl joldar han biliginiñ kieliligi turalı wğımnıñ öz mänin joğaltqanın añğartadı jäne ol naqşbandiya tariqatın özgelerge qarağanda Bwhara, Samarqandpen şektes Kişi jüz rularında türkilik memlekettik jüye turalı wğımnıñ tolığımen mänin joğaltqanın körsetdi. Bwdan keyingi kezeñde Abılay han taqqa otırğanşa, qazaqtıñ bası birigip, birtwtas el retinde is-qimıl körsete almağanı tarihtan belgili. Abılay han taqqa otırğannan keyin ğana qazaq öziniñ birtwtas halıq ekendigin, Türkistannıñ qazaq dalasınıñ ruhani ortalığı ekendigin qayta sezine bastadı. Abılay hannıñ bwl eñbegin M. Mağauin bılay suretteydi: « ... El bileu isinde Qazaq handığınıñ ejelgi zañ jarğıların qalpına keltirgen Abılay äskeri iste de ötkendi qayta tiriltedi8». Şındığında, Abılay han öz şaması jetkeninşe qazaq qoğamın qayta qalpına keltiruge barın saldı. Yasaui jolın memlekettik ideologiya därejesine qayta köterdi. Alayda, ruhani bilikti tolığımen qayta keltirip ülgermedi. Biler keñesin bwrınğı därejesine kötere almadı. Tek keybir ru, taypalar da qoja äuletteri pir bolıp, ruhani, dini mäselelerdi qolına ala aldı. Oğan mısal retinde Kişi jüzge pir bolğan Türkistandıq Mwhammed qojanı, barlıq qazaq  jwrtına pir bolğan Abd al-Jalil qoja men Uaq taypasınıñ piri bolğan Sarğaldaq qojanı, t.b. jeke ru, taypalarğa pir bolıp, bilik jürgizgen qojalardı aytuğa boladı9. Bwl jalpı qazaq jwrtına tügel jayılmadı. Onıñ üstine qolında şoğırlanğan bilikten ajırağısı kelmegen ru, taypa bileri ärqaysısı öz bilgeninşe äreket etti. Bwl äreketterdiñ soñı Abılay hannıñ mezgilsiz qaytıs boluına, Qazaq handığınıñ  küyreuine ıqpal etken bastı sebep boldı. «Abılay aspas Sarı bel» atanğan oqiğa Qazaq memlekettiginiñ küyreuiniñ bası boldı. Qazaq qoğamında kieli sanalğan handıq biliktiñ qadiri ketti. Qazbek bidiñ wlı Bekbolattıñ üş mıñ adammen Abılay ordasınıñ üstine basa köktep kelui, halıq jadınan memlekettik sana degen qasietti wğımnıñ ketuiniñ ayğağı dese boladı10. Osığan deyin qazaq tarihında han ordasına basıp kelu bolğan emes. Han halqına jaqpasa, handı ordasımen qaldırıp, özge jaqqa barıp, Şıñğıstıñ basqa wrpağın şaqırıp, han saylap, memlekettigin arı qaray jalğastıra beretin. Mısalı, Asan Qayğınıñ Altın Ordanıñ hanı äz-Jänibekti tastap, Alaş memleketin qwruı, nemese Jwmadıq han men onıñ beklerbegi bolğan Ğazı bidiñ ozbırlığına şıdamağan halıqtıñ Jwmadıqtan bölinip, jas Äbilhayırdı han saylauı, Äbilhayır anttı bwzıp özge dini ağımdı qabıldap, Uaqqas bidi, al Qara qıpşaq Qoblandı Dayır-qoja-Aqjol bidi öltirgende Äbilhayırdı tastap, Kerey men Jänibekti äkelip, han saylauı, Qazaq handığın tarih sahnasına şığaruı bwl halıqta ruhani birlik pen Biler institutınıñ asa quattı memlekettik qwrılım bolğandığın körsetedi. Qazir tarihta jazıp jürgendey Qazaq handığın Jänibek pen Kerey qwrğan joq. Şıñğıs äuletinen kimniñ taqqa otıratının Edigeniñ «Jasası» men «Töresinen» soñ han bolatın twlğanı tañdau da, saylau da tolığımen bilerdiñ qolına ötken bolatın. Onı Mwhammed Şaybani mısalında köruge boladı. 1472 jılı Edgeniñ nemeresi Mwsa mırza Mwhammed Şaybanidi şaqırtıp, onı han köteruge äreket etedi. Alayda, Mwhammed Şaybanidiñ piğılın bilgen biler Mwsağa: «Köne däuirden beri mañğıt bilerine memlekette erkindik beretin. Egerde Mwhammed Şaybani osı köne dästürmen keliser bolsa, onda jaqsı. Biz onı han saylaymız. Bolmasa jolı aşıq.»10 - deydi. Mwsa bilerdiñ sözin maqwl körip, Mwhammed Şaybanidi han köteruden bas tartadı. Al, Abılay han biliginiñ soñğı kezeñinde  mwnday biler institutı tolığımen ıdırap bitken edi. Mwnı belgili etnograf J. Artıqbaev bılayşa twjırımdaydı: «Abılay men Bekbolattıñ kelispeuşiliginiñ tamırı äride. Üş jüzdiñ balasına talabı jetip twrğan han öz biliginiñ qaltıqsız qabıldanuın Orda bilerinen talap etui zañdı. Biraq zamannıñ özgergeni ayan. Bayağıday jaugerşilik, irgeden töngen jau joq, el mimırt tirşilik keşip jatır. Onıñ üstine Kişi jüz ben Wlı jüz işinde Orda bii atağı kelmeske ketken uaqıt, han biligi de tatımsız. Bereke birlikti wstap twrğan tek Orta jüz – ne öziniñ biligin, ne Orda biligin joğaltpay11» Alayda memleketke tirek boladı degen Bekbolattıñ özi Abılay han ordasınıñ üstine äsker äkelse, biler institutınıñ qay deñgeyde bolğanın körsetedi.

Abılay arqadan ketip, Türkistanğa kelip, odan Samarqantqa baruı, qaytarında Taşkentte qalıp, azğana kisimen Türkistanğa qaytar jolında Sayramnıñ äkiminiñ bes mıñ kisimen qarsı şığuı, sol kezde sol mañda otırğan qazaqtardıñ Abılayğa qol wşın beruge jaramauınıñ astarında bir ğana sebep bar edi. Ol – qazaq halqınıñ ar-imanınıñ tiregi, ruhani twtastığınıñ kepili, batısı men şığısı, oñtüstigi men soltüstigi wşsa qws qanatı talatın sayın dalanı meken etken qazaq degen halıqtıñ ruhani özegi bolğan Yasaui jolınan bas tartıp, är türli sopılıq tariqattardıñ soñınan erui bolatın. Ata-baba jolınan bas tartu – «Jeti jarğığa» deyin kieli sanalıp kelgen ruhani bilik pen sayasi bilik ökilderiniñ kiesinen ayıluına äkeldi, Payğambar wrpağı, Şıñğıs han wrpağı dep ğasırlar boyı basına kötergen twlğalardıñ halıq aldındağı abıroyın ketirdi.   Bwrındarı «Malım janımnıñ sadağası, janım arımnıñ sadağası» degen erjürek halıq Abılayday arısın qorğap qala almadı. Öytkeni, onıñ qadirin bilmedi. Qorğamaq tügil ordasınıñ üstine at oynattı. Qazaq handığında Abılay ketken soñ qolına memlekettik bilikti wstap twra alatın eşqanday sayasi küş bolğan joq. Bwrınğı ıntımağı berik rulıq, taypalıq jüyeler men jüzdik qwrılımdar bolğanda Qazaq handığı küyrer me edi? San ğasır memlekettiñ tiregi bolğan biler institutı nemese memleketti basqarudıñ türkilik jüyesi «Jeti jarğınıñ» ıqpalımen ıdıratıldı. «Nätijesinde» han ölgen soñ memleket iesiz qaldı. Abılaydıñ ornına otırğan onıñ wldarı orıs otarşıldarınıñ qolındağı quırşaqqa aynalğanına da tarih kuä. Egerde soñında tirep twrğan halqı bolsa, olar sonday kün keşer me edi?  Bwl qazaqtıñ qasiretti tarihı. Qazaq memlekettiginiñ osılay küyreuine Täuke han qabıldağan «Jeti jarğı» zañınıñ şeşuşi roli boldı. Odan keyingi kezeñde de qazaq dalasında ruhani tike-tires osı Yasauiya men Naqşbandiya tariqattarı arasında jürgenin köruge boladı. Mısalı, Dulat, Şortanbay, Maylıqoja, Qaşağan, Şädi töre siyatı aqın-jıraular şığarmaları bwğan tolıq dälel boladı. Mısalı, Maylıqoja aqınnıñ mına öleñi sonıñ ayqın däleli:

                             Bolıs, bidiñ qıdırı wrı bop jür,

                             Qoldaytın Bähäuäddin piri bop jür.

                             Zeketi joq baylardıñ jiğan malın,

                             Jeñ wşında paramen qwrır bop jür12.

Ökinişke oray, biz bwl qasiretti tarihtan sabaq ala almadıq. Bügin elimiz täuelsizdik alıp, egemen el bolğanda sırttan sandağan ağımdı äkelip sayrandatıp otırmız. Erteñgi küni bwl qazaqtıñ şildiñ tezegindey bıtırap ketetinimen eşkimniñ jwmısı joq. Qauip, äsirese, islam atın jamılıp kelip jatqan uahabbiler, salafiler, tabliğtar, ahmadiya ağımdarı tarapınan tuındap otırğanı jasırın emes. Tarihtıñ, tarih ğılımınıñ bastı qızmeti bwrınğı ötken ata-babalar tarihınıñ jeñisin ülgi etip, jeñilisinen sabaq aldıru bolsa kerek. Bizde osınday bolğan dep qwr jalaulatqanmen eşnärse wtpaymız. «Jeti jarğınıñ» qazaq tarihındağı roliniñ  jağımsız jaqtarın aytudağı maqsat – qazaqtı twqırtu emes, kerisinşe, sol qatelikti endi qaytıp qaytalamasaq degen igi maqsat bolatın. Al, oğan bizdiñ aqıl-parasatımız jete me? Ol basqa äñgime.

Jandarbek Z.Z., t.ğ.k.,

Qoja Ahmet YAsaui atındağı HQTU

Türkologiya institutınıñ ağa ğılımi qızmetkeri

 Abai.kz

0 pikir