Senbi, 19 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107199. Jazılğandar — 101822. Qaytıs bolğandar — 1671
Jañalıqtar 2773 0 pikir 28 Qırküyek, 2012 sağat 12:57

Alıp peştey qaynap jatqan yadrolıq poligon alapat apatqa wrındırıp jürmey me?

Auıldağı ağayınnıñ köbi qalağa köşkendi jön köredi. Biraq olardıñ barlığı da tek künköristiñ jayımen ketuge mäjbür bolıp otırğan joq. Qonıs etken mekeninde ömirin odan arı ötkize berse, özi otırğan ağaştıñ tübin özi kesken äpendiniñ kebin kietin jağdayğa jetetinin sezgendikten atamekeninen bezinbeske amalı joq. YAğni arnayı zertteuler nätijesinde qauipti aymaqqa özi tuğan topırağı da kirip ketse, wrpaq amandığın oylap alañdamağanda qaytedi?

Äñgimemizdiñ älqissası Semey poligonı au­ma­ğın­dağı auıldar jayınan şığıp otır. Bir ğana Abıralı öñi­rindegi altı auıldıñ jayı ala-qwla deñgeyde twr­ğanı eriksiz tañğaldıradı. Sonıñ işinde Semey po­li­go­nınıñ oşağı bolğan Degeleñ tauına jaqın jerdegi Ay­nabwlaq auıldıq okrugi men oğan qarastı Samay el­di mekeni, orıstıñ mätelinde aytılatınınday, «ne balıq emes, ne et emes» küyde qalıp otır. Bwl eki auıl­­dı erekşelep aytuımızdıñ özindik sebebi bar: je­­rinde bwdan arı adam twruğa bolmaydı, poligon şe­karasındağı radiaciyalıq deñgeyi öte joğarı ay­maq­qa jatadı.

Auıldağı ağayınnıñ köbi qalağa köşkendi jön köredi. Biraq olardıñ barlığı da tek künköristiñ jayımen ketuge mäjbür bolıp otırğan joq. Qonıs etken mekeninde ömirin odan arı ötkize berse, özi otırğan ağaştıñ tübin özi kesken äpendiniñ kebin kietin jağdayğa jetetinin sezgendikten atamekeninen bezinbeske amalı joq. YAğni arnayı zertteuler nätijesinde qauipti aymaqqa özi tuğan topırağı da kirip ketse, wrpaq amandığın oylap alañdamağanda qaytedi?

Äñgimemizdiñ älqissası Semey poligonı au­ma­ğın­dağı auıldar jayınan şığıp otır. Bir ğana Abıralı öñi­rindegi altı auıldıñ jayı ala-qwla deñgeyde twr­ğanı eriksiz tañğaldıradı. Sonıñ işinde Semey po­li­go­nınıñ oşağı bolğan Degeleñ tauına jaqın jerdegi Ay­nabwlaq auıldıq okrugi men oğan qarastı Samay el­di mekeni, orıstıñ mätelinde aytılatınınday, «ne balıq emes, ne et emes» küyde qalıp otır. Bwl eki auıl­­dı erekşelep aytuımızdıñ özindik sebebi bar: je­­rinde bwdan arı adam twruğa bolmaydı, poligon şe­karasındağı radiaciyalıq deñgeyi öte joğarı ay­maq­qa jatadı.

Aldımen aytar jayt, mwndağı jwrt qarası Ayna­bw­laq pen Samaydağı otbasılardı qosqanda 50 üyge äreñ jetedi. Aynabwlaq 1991 jılı Abıralı audanı qw­rılğanda S.Begalin atındağı keñşar bolıp, ja­ña­dan şañıraq kötergen edi. Alayda 1998 jılı Abı­ralı audanı tarağan soñ, keñşar tübirimen joyılıp, Ay­nabwlaq auıldıq okrugi bolıp qaldı. Bwrınğı audan qwramındağı auıldıq okrugterdiñ barlığı (işinde Aynabwlaq auıldıq okrugi de bar) Semey qala­sı­nıñ äkimşilik qwramına endi. Audan, auıldardı oñ­tay­landıru maqsatında el aumağında jürgizilgen sol kezeñdegi osınau reformadan jergilikti halıq ziyan körgen joq. Qayta äleumettik jağdayınıñ birtindep şeşiluine oñ ıqpalı tidi.

Auıl irgetası qalanğan alğaşqı jıldarda auız­sudı eki şaqırım jerden tasıp işken aynabwlaqtıqtar qa­zirgi künde sudı auıl işine ornatılğan eki qwbırdan ala­dı. Jarıq ta tartılğan, wyalı baylanıstıñ eki jü­yesi - Aktiv pen Bilayn qızmeti de jwrt igiligine jarap twr. Semeyden 200 şaqırım qaşıqtıqta jatqan şa­ğın auıldıñ twrğındarı üşin qalamen täulik sayın bay­lanısta bwl mümkindiktiñ paydası zor. Al joğarıda ay­tılğan kündelikti tirşiliktiñ közi sanalatın osı su­dıñ işuge jaramdılığı qanşalıqtı qauipsiz deñ­geyde? Poligon oşağına jaqın jerdegi halıqtıñ ta­bi­ği taza su işui mümkin emes ekeni eñbektegen balağa da belgili.

Desek te, ğalımdar zertteulerindegi de­rek­ter nätijesine zer salsaq, tağı da tağatıñdı ta­uısar tüytkilmen betpe-bet keluge tura keledi.

Qazaqstandıq ğalım, biologiya ğılı­mı­nıñ doktorı, professor Viktor Inyuşinniñ ay­tuınşa, Semey atom poligonındağı yad­rolıq sınaq saldarınan payda bolğan teh­no­gendi auıtqu aymağı Jerdiñ seysmikalıq geoserpinine jağımsız äserin tigizui mümkin.

Ğalım «Kazahstanskaya pravda» gazetine ber­gen swhbatında: «Qazaqstan ğılım aka­demiyasınıñ ğarıştıq zertteuler institutı ğa­lımdarınıñ jasağan bağdarlaması bo­yın­şa, ğarıştıq qwrılğılardıñ kömegimen respublikalıq jeke aymaqtarda tem­pe­ra­turalıq ölşemderdiñ toptaması jürgizildi. Nä­tijesinde semeylik yadrolıq poligon ay­mağı alıp peşte qızdırılıp jatqanday boldı. Mwndağı qızu deñgeyiniñ bes-altı gradusqa köterilgendigi alğaşqı termodinami­kalıq auıtquğa sebep bolğandığın atap ötuge bo­ladı», - deydi. V.Ilyuşinniñ sözine sü­yen­sek, aymaqta geologiyalıq türler, su, tiri ağ­zalar  bäri özgeriske wşırağan.

«Bwl qwbılıstıñ qauiptiligi,  bwl auıt­qu­şılıq Jerdiñ seysmikalıq geodinamikasına äser etui mümkin. On jıl bwrınğı Al­tay aymağındağı 10 baldıq jer silkinisin es­ke tüsiriñizder. Jalpı, soñğı 30 jıldağı ta­biği apattar men tabiği dinamikanı sa­lıstırsaq, onıñ 60 payızğa deyin öskendigin kö­remiz! Erterekte tepe-teñdik saqtap twrğan küşti adamzattıñ özi bwzdı», - dedi ğalım.

Bilikti ğalım atap körsetken jaylardıñ bäri şındıq. Aqır soñında ğasırdan-ğa­sırğa ketetin qasiretke wşıratqan atom ala­pa­tına aynalıp kelgende adamnıñ özi ki­näli bolıp otır. V. Inyuşinniñ payım­da­uınşa, po­ligon oşağındağı tehnogendi auıt­qu­şı­lıqtıñ jağımsız äserlerin joyudı qolğa al­may, onıñ adam densaulığına jäne iri ay­maq­tardıñ ekologiyasına da keri äser etetin auır zar­daptarın toqtatu mümkin emes. Tipti ğalım sö­zinen Semey yadrolıq poli­go­nındağı patogendi sudıñ qauiptiligin bayqauğa bo­ladı.

«Semeydiñ su qoymaları, mal jäne egin şaruaşılıq aymaqtarında ötkizilgen mwqiyat biofizikalıq zertteulerden keyin su yadrolıq poligonnıñ «u taratuşı» retindegi negizgi közi degen şeşimge keldik. Akademik Luk'yanovpen birge sudıñ rezonanstı spektrli jadı anıq­tal­dı. YAğni yadrolıq jarılıstar äserinen onıñ elektrondı qwrılımı özgeredi. Eger adam wzaq uaqıt boyı mwnday sudı paydalansa, onıñ ağzasınıñ qızmeti bwzıladı», - dep twjırımdaydı biofizika salasınıñ bilgiri.

Mine, osınau bir ğana mısalğa qarap otı­rıp, Semey atom poligonınıñ epicentri bol­ğan Degeleñ tauınan nebarı 50 şaqırımday ğana jerde ornalasqan Aynabwlaqtağı auız­sudıñ adam ağzasına äseri joq dep qalay ayta alamız?! Auıldı segiz şaqırımday jerdegi Samay eldi mekeninen bölip qarauımızdıñ da özindik mänisi bar.

Samay - Abıralı öñirindegi «bolaşağı joq» auıldar tizimine ilikken eldi mekenderdiñ biri. YAğni bwl aymaqta bwdan arı twruğa bolmaytındıqtan, ondağı şañıraqtar biıl tügeldey Semey qalasına köşirilui tiis bo­latın. Alayda qala irgesine qonıs audaratın auıl twrğındarına arnap salınıp jatqan baspanalar qwrılısınıñ ayaqtalmauı sebepti samaylıqtarğa äzirge «semeylik» atanudıñ orayı kelmey twr. Biraq erte me, keş pe, on­dağı az-kem şañıraq buınıp-tüyinip qalağa bet bwrğanda, qauipti zona kartasında qalıp twrğan Aynabwlaq auıldıq okrugi twrğındarı «täjiribedegi qoyandar» ispetti qala bermek pe? Twrğındar kökeyindegi osınau özekti swraqqa naqtı jauaptı kimnen aların bilmey dal. Bwl swraq öz aldına, jüz balağa da jetpeytin oqu­şısı bar mwndağı mekteptiñ de erteñi bwlıñ­ğır. Sebebi oquşılardıñ teñ jarımın Sa­may­dağı otbasılardıñ balaları qwraydı. Eger Samay köşetin bolsa, Aynabwlaq orta me­k­tebiniñ jay-küyi qalay bolatını aytpasa da tüsinikti. Al mwndağı şañıraqtardıñ deni  - mek­­tep jasındağı balaları bar jas ot­ba­sı­lar. 

Iä, poligon aymağındağı auıldarğa qatıstı ayta bersek, söz de, mısal da jetedi. Biz bir ğana Aynabwlaqtağı ahualdı ğana tilge tiek ettik. Al jalpı qalağa köşiriletin, bolaşağı joq eldi mekender öñirdegi auıldıq okrugterdiñ ärqaysında bar. Tizim boyınşa, olardı qonıstandıru maqsatında qalalıq äkimdik tarapınan atqarılıp jatqan oñtaylı ister barşılıq. Biraq Aynabwlaqtıñ jağdayı alañdatpasqa qoymaydı...

Avtor: Sätjan QASIMJANWLI, Şığıs Qazaqstan oblısı

"Alaş aynası" gazet

 

0 pikir