Beysenbi, 9 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 3641 0 pikir 23 Aqpan, 2012 sağat 05:09

Sağımbay Botpaywlı. Älkey Marğwlan jäne Alaş qayratkerleri

Qazaqtıñ alıp dalası elge twtqa bolğan talay tarhandardıñ äri älemge ğılım-bilimniñ nwrın tökken ğwlamalardıñ qwttı mekeni, ırıstı ölkesi bolğan. Tektilikke tän jasampazdıq ğwmırın ömiriniñ asqaq twğırı dep bilgen wlt ziyalıları elge qızmet etudiñ qwttı biligin ruhani jarasımda örkendeudiñ küre tamırına aynaldıruda öşpes iz, mäñgilik önege qaldırdı. Qazaq ruhaniyatındağı sonday kemel qasietke ie dara twlğalardıñ biregeyi -Älkey Haqanwlı Marğwlan.

Qazaqtıñ alıp dalası elge twtqa bolğan talay tarhandardıñ äri älemge ğılım-bilimniñ nwrın tökken ğwlamalardıñ qwttı mekeni, ırıstı ölkesi bolğan. Tektilikke tän jasampazdıq ğwmırın ömiriniñ asqaq twğırı dep bilgen wlt ziyalıları elge qızmet etudiñ qwttı biligin ruhani jarasımda örkendeudiñ küre tamırına aynaldıruda öşpes iz, mäñgilik önege qaldırdı. Qazaq ruhaniyatındağı sonday kemel qasietke ie dara twlğalardıñ biregeyi -Älkey Haqanwlı Marğwlan.

Aqjan Maşani qazaq dalasınıñ wlı perzenti Äl-Farabi mwrasınıñ mañızın ğalımnıñ imani qasietterimen baylanıstırıp: «Ğılım degen sözdiñ özi asa joğarı qasietti esim. Ol özi köp taraulı, tereñ bilimdi, şeksiz ğadil, qayırımdı, adamdıq ardıñ joğarı därejesin twtınğan adam bolu kerek. Onday Esim eşkimniñ aldında jalbıranıp, baqıt izdep, bas imeske kerek. Onday adamdı dünie pwlı, älemniñ bağı, patşanıñ tağı qızıqtırmağan kerek. Onıñ izdegeni ğılımi haqiqat. Ol bir twrğan adam balasınıñ aqıl oyınıñ beyne bir älemge birdey şam şırağı bolu kerek. Ğalım Esimindegi özinen joğarı mänsaptıñ aldında şıbındau, özinen tömenniñ aldında qırıñdanu siyaqtı sasıq pañdıq degen bolmas kerek. Osınday Esim kündelikke azbaydı, mäñgilikke tozbaydı. Onday Esim bizde bolğan ba? Bolğan, ol - Farabi» degen bolatın. Osı bir ilki qasietterdiñ qazaq topırağında Şoqan Uälihanwlı, Ahmet Baytwrsınwlı, Qanış Sätbaywlı, Bauırjan Momışwlı sındı ğasır sañlaqtarı arqılı dästür arnasında jañğırıp, otandıq tarih pen mädeniet, ädebiet pen önerdiñ san ğasırlıq mwrasın keşendi zerttegen Älkey Haqanwlı Marğwlannıñ ğılımi-şığarmaşılıq twlğasımen sabaqtasuı ğajayıp ta zañdı qwbılıs.

1919 jılı Mäşhür Jüsip Köpeywlınıñ balası Ämen qamqorlığımen Kerekudegi mwğalimder kursında oqığan darın keyinnen qır perzentteriniñ ruhani ortalığı bolğan Semey pedagogikalıq tehnikumında bilimin wştadı. Şäkärim aqın «Tañ» jurnalına jaña änmen bayğazı», «Tañ» jurnalına tağı bir änmen bayğazı» öleñderin arnağan «Tañ» jurnalınıñ (1925 jıl. Naurız-mausım) jäne «Qazaq tili» gazetiniñ (1919-1929) redakciyalıq isterine aralasıp, alğaşqı maqalaların jariyalaydı. Bwl rette Ämire Qaşaubaevtıñ Parijdegi koncerti, jülde aluına qatıstı jazğan maqalası erekşe nazar audartadı.

Qanday da bolmasın talanttıñ boyındağı has daralıq qasietteriniñ twnıq twması - tuğan jeri, ösken ortası. Mine, Mäşhür Jüsip, Jayau Mwsa, Imantay sındı wlt ruhani mäyegin keyingi wrpaq sanasına siñirgen tarlandardan bata alğan darın ğalım bolıp qalıptasuına Swltanmahmwt Torayğırwlı, Äbikey Sätbaywlı, Qanış Sätbaywlı, Hakim Imanbekwlı, Jağıpar Sekerbaywlı, Jayau Mwsa erekşe äser etkenin zor iltipatpen atap körsetken-di. Al Alaş arıstarımen ruhani arnadağı şığarmaşılıq tığız baylanısta boluı Älkey Haqanwlınıñ azamattıq twlğası jäne ğalımdıq kelbetindegi wlttıq wstanımdarınıñ mızğımas negizderin mäñgilikke qaladı.

HH ğasır bederindegi qazaq ğılımınıñ Atillası ispettes twlğanıñ  1926-1927 jıldarı KSRO Ğılım akademiyasınıñ odaqtas jäne avtonomiyalıq respublikalardı zertteu jönindegi komitet müşesi akademik A.E.Fersman, professor S.I.Rudenko basşılığımen Qazaqstan jäne Altay boyınşa wyımdastırılğan ekspediyalarınıñ jwmısına qatınasuı bolaşaq ğılım izdenisterine keñ öris aştı. Äsirese ekspediciya barısında Alaş qayratkeri Älihan Bökeyhanmen birlesip qızmet atqaruı ömir belesindegi tarih tartuı twrğısınan qalam qarımına, elşildik mwrattağı otanşıl qasietine bwla küş darıttı.

Sayasi qısım şığarmaşılıq erkindikti ünemi twsaulap otırğanımen, ğalım öz estelikterinde Alaştıñ ruhani kösemderiniñ wlt keregi degennen bas ketse de tartınbağan eren eñbekteri men qasterli esimderin qaşanda zor qwrmet sezimmen eske alıp otırdı. Mısalı, «Bizdiñ Mwhtar» (1976) attı jinaqqa engen «Alğaşqı örleu» maqalasında «...Mwhañnıñ atın köpşilikke äygili etken eñ aldımen «Abay» jurnalı edi. Bwl jurnalda Mwhañnıñ betaşarı deuge boladı. Öytkeni onı birinşi ret wyımdastırıp, onıñ negizgi maqalaların jazğan köbinese Mwhañnıñ özi bolatın. Bas redaktorı - Jüsipbek Aymauıtov» dep jazdı. Al Mağjan aqınnıñ swlulıq äleminiñ tılsım qwdıretin Jüsipbek Aymauıtwlınan keyin estetikalıq biikte ädiptegen de Älkey Marğwlan bolatın. «Meniñ öz biluimde, qazaqtan sol kezde eki ädemi kisi bolatın. Mınau swlulıqtı, läzzättılıqtı, sosın düniedegi jaqsı närseni jaqsı köretin eki kisi  bolıp edi. Bireui - Mwhtar, ekinşisi - aqın Mağjan bolatın. Osı ekeuiniñ türine qarağanımızda, qwlpırıp twrğan qıran qwstay olarğa eş pende jetpeydi dep oylaytınbız» degen tebirenis küyindegi sağınış sazımen örnektey otırıp jetkizdi («Aq Orda». 1993. №2).

Alaş ziyalıları er basına kün tüsken almağayıp äri ar ölşemi tarazığa tartılar taytalas tağdır tauqımetine qaramastan ata-baba qanınan darığan imani qasietterine berik boldı. Onıñ tereñ tamırlı diñgegin dauıldı jıldar ekpini de şayqalta almadı. Stalinizm zobalañında Alaştıñ arda aqını Mağjan Jwmabaywlı tergeuşiniñ: «Leningradta twrğanda kimdermen baylanıs jasadıñız?» - degen arandatqış swrağına: «Leningradta köp twrğanım joq. Elden äyelimdi şaqırtıp aldım. Dosım, äri poklonnigim Älkey Marğwlan esimdi jigit jii kelip twrdı, äytse de köp wzamay ol jigit auırıp, auruhanağa tüsti. Sodan baylanısımız üzilip qaldı» - dep jauap berdi. «Oynaydı zaman soyılı - aqın öltiru oyını! Zañın da salıp soñına, jarın da salıp soñına, körine dausın jetkizbey, eline dausın jetkizbey, auzı men mwrnın tığındap, sırtınan swmdar sıbırlap, jas bala demey qarbıtıp, baspana bermey qañğıtıp, oynaydı zaman soyılı - aqın öltiru oyını» (Jwmatay Jaqıpbaev) qazaq wltınıñ ziyalı qauımın qınaday qırğan ölara twsta arlı aqın Mağjan Jwmabaywlı Alaş amanatın arqalağan Älkey Marğwlandı sayasi arandatudan qorğap qaldı. «İşki ister narkomınıñ aylaker tergeuşisi keyinnen Mağjan auzınan şıqqan kisilerdiñ tizimin jasaptı. «Qaysısı qay jerde jür» dep älgi tizimdi qayıra äkelip aldına tartıptı. Sonda Mağjan Älkey Marğwlanovtıñ twsına «öldi» dep belgi soğıptı»  (Dosjanov D. Abaqtı. - Almatı. 1992. 267-bette). Mine, Mağjanday wlt perzentiniñ eldik qasietterdi asqaq twtqan örligi men erligi Alatauday asqaq, Wlıtauday nar twlğasındağı parasat äleminiñ wlıq didarın asqaqtatata tüsedi. Osı rette Älkey Haqanwlınıñ azamattıq häm ğılımi-şığarmaşılıq twlğasınıñ qalıptasuındağı Alaş qayratkerleriniñ öristi ıqpalı ğwlamanıñ ğılımi ğwmırnamasın twrğısınan tereñ ekşeudi, bayıptı zertteudi qajet etedi.

Älkey Marğwlannıñ estelikteri Alaştıñ aqılmen aqındarı men sal-serileriniñ örşil ruhtağı äsemdik küyge böleytin sırşıl äuezge tolı ğajayıp ta jarqın oyğa tolı bir bütin joyqın älem ispettes. Qazaq ädebieti men öneri Halıq universitetinde 1974 jılı 16 tamızda söylegen sözinde Mwhtar Äuezwlı turalı tereñnen sır şertip, suretkerdiñ äsemdik älemine qatıstı: «Ol altın adam  beynesin jasağan suretşi, onı ädebiettiñ swlulıq qaqpasına äkelip kirgizgen kisi... Mwqañ adamşılıqqa jol aşqan, ayğa, aspanğa, jwldızğa wmtılğan kisi. Äuezov köptegen şığarmalarında kötergen mäseleleri - tereñ oylı, ar namıs, şındıq, adaldıq. Ar, namıs, şındıq bäri bir kategoriya. Ar, namıs bar jerde şındıq ta boladı. Oğan negiz bolğan närseler - Abay ülgisi, Abaydıñ şkolası, mektebi desem, şınında Mwqañnıñ jañağı oy qazınaları köbinese kemeñger Abayğa barıp tireledi» - dep dästür negizderiniñ bolat özek tüp törkinine oy sala zerdeleydi.

Semeyde Mwhtar Äuezwlımen tanısqan Älke Haqanwlınıñ Abay tuğan qasietti Şıñğıstauda boluı da onıñ ömir belesindegi aytulı kezeñ-di. Asıldıñ sınığı Twrağwlmen jüzdesip sırlasuı qazaqtıñ bas aqınınıñ körkemdik qwpiyasına enuine, wlt ruhınıñ aybını bolğan qasietti mekeninniñ ruhani tınıs-tirşiligimen etene tanısuına serpin berdi. Aqın tuğan orta, onıñ tekti wrpaqtarına qatıstı qwndı da mañızdı taqırıptar bilgirlikpen qamtılğan estelikterinde sol bir wmıtılmas künder jayında «Şıñğıstaudan alğan alğaşqı äser öte tamaşa edi. Öytkeni talay auılğa bardıq, Twraştıñ öz üyinde boldıq, älginiñ büldirşindey balaları söylegende, bılay öleñ aytqanda, olardan bir jaqsılıqtıñ, bir swlulıqtıñ isi añqıp twrğanday körindi» , «Jebeş degen änşi boldı Twrağwldıñ balası - Jebireyil degen. Jebireyil siyaqtı Abaydıñ öleñderin eşbir pende osı künge deyin ayta alğan emes. Onı jwrt Jebeş deytin. Jebeştiñ «Qarañğı tünde tau qalğıptı» aytqanı anau Orda tauınıñ tübinde otırıp, äli künge deyin qwlağımda» dep tebirene jazdı. Twrağwl Abaywlı (1876-1934), Jebräyil Twrağwlwlınıñ (1903-1930) şığarmaşılıq twlğasın aşudağı sırlı sezimdegi estetikalıq tolğanıstarı Ä.Marğwlannıñ öner qwdiretin ayrıqşa bağalağan jan äleminiñ körkemdik iirimin tanıtadı.

Wlt ruhaniyatınıñ altın besigi Şıñğıstau ölkesi turalı estelikterinde Şäkärim Qwdayberdiwlına qatıstı derekter kezdespeydi. Desek te jahan ğılımı men ilimin tereñ igergen ğalım Şäkärimniñ «Türik, qırğız-qazaq häm handar şejiresimen» (Orınbor, 1911) jan-jaqtı tanıs boldı. Qayım Mwhametqanwlı «Şahkärim» zertteu maqalasında aqınnıñ atalğan şejiresindegi Alaşa hanğa qatıstı tarihi derekterdi ayta kelip, Abay men Şahkärimniñ bergen mağlwmattarın akademik V.V.Bartol'dtıñ eñbekterinen köremiz dep jazadı (Qarañız: Mwhametqanwlı Q. Şahkärim. Kitapta: Şäkärimtanu mäseleleri. - Semey, 2007. 69-bette). Al Älkey Marğwlan Leningradttağı Şığıs institutınıñ türkologiya böliminde, sonımen qatar tarih-filologiya fakul'tetterinde qatar oqığanda jäne de Öner institutında däris tıñdap jürgeninde Orta Aziya tarihı men arheologiyası jayında akademik V.V.Bartol'd därisinen när alğanı mälim.

Sankt-Peterburg universitetiniñ şığıs tili fakul'tetin tamamdap, ğılımi-oqıtuşılıq qızmet atqarğan äri Orta Aziya men qazaq dalasınıñ tarihın, mädenietin tereñ zerttegen V.V.Bartol'dtıñ (1869-1930) Şäkärim şejiresimen tanıs bolğanı da eş kümän tudırmaydı. Mine, Älkey Haqanwlı Şäkärim Qwdayberdiwlı şejiresindegi keybir tarihi derek közderin «O nositelyah drevney poetiçeskoy kul'turı kazahskogo naroda» (Kitapta: M.O.Auezovu. Sbornik statey k ego şestidesyatiletiyu.A.,1960) zertteu maqalasında keltiredi. Abay qoljazbaların mwrağattardan tıñnan tapqan ğalım «Abay şığarmalarınıñ negizgi nwsqası bolıp tabılatın Mürseyit Bikewlınıñ däpterinen basqa knyaz' Kudaşevtiñ, Saduaqas Mwsawlınıñ, G.N.Potaninniñ, I.YA.Konşinniñ tizbelerin salıstıra zerttep, olardıñ jazılğan jıldarın anıqtadı. Kudaşev tizbesiniñ Saduaqas qoljazbasınıñ köşirmesi ekenin däleldedi» (T.Rsaev). Öz kezeginde qoljazbanı birinşi ret tizgen Mäşhür Jüsip Köpeev ekenin, al Saduaqas öz däpterine köşirip alğanın da däyektep, ol tizbede Abay şığarmalarınan basqa birneşe aqınnıñ, sonıñ işinde Arıstan, Tabınbay, Şäkärimniñ, Mäşhür Jüsiptiñ jazğandarı da bar degen qwndı derek közderin nwsqadı («Q.Ä».1969.16.Üİİİ).

«Handar jarlığınıñ tarihi mañızı» (1943) attı kandidattıq, qazaq ğılımınıñ tarihında twñğış ret «Qazaq halqınıñ epikalıq jırları» (1945) degen taqırıpta qazaq eposınan doktorlıq dissertaciya qorğağan Älkey Haqanwlı Marğwlan ğılımi zertteulerinde otandıq  tarih pen ädebiet, mädeniet pen öneri ajırağısız twtastıqta keşendi qarastırıldı. Osı bir ğajayıp qasietter ğalım eñbeterinde üzilmes arqau, ortaq jeli bolıp örilip otıradı. Totalitarlıq jüyedegi wlttıñ tereñ tamırlı ruhani mwrasın europacentristik qalıpta qarastırudağı tayaz twjırımdarğa toytarıs berip, qalıpqa sıymağan kemel oylarımen äleumet oy-sanasın wltsızdandırudan saqtauda ruh asqaqtığın tanıtuda Alaş amanatındağı parızın atqarıp ötti. Bwğan büginderi de ğılımi mäni men mağınası joyqın eñbekterin tizbelemey-aq bir-eki zertteuindegi tereñ oyğa nazar audarsaq Marğwlan mwratınıñ mäñgilik temirqazığındağı türkilik tamırımız, Alaştıq añsarımızğa jañadan qan qwyıladı. Mäselen «O nositelyah drevnego poetiçeskogo iskusstva kazahskogo naroda» (Kitapta: M.O.Auezovu. Sbornik statey k ego şestidesyatiletiyu. A.,1960) zertteuinde jırau twlğası, qoğamdıq ömirdegi twğırına qatıstı qwndı ğılımi twjırımdar jasalsa, «Küydi erttep, ändi mingen kemeñgerler...Qazaqtıñ sal, serilik dästüri» eñbegindegi ğılımi taldaudağı oyöris tereñdigine ilanamız. Qazaqtıñ sal, serilik dästüriniñ bastauın Türik qağanatımen baylanıstıruı («Serilikti ädet qılğan oyşı kisiniñ biri - Iollıq tegin degen kisi. Ol özi ğajayıp añşı, mergen, attı kütip wstaytın bapker, sonımen qatar asqan aqın, jırau bolğan»), atalmış öner biik satığa jetken qazaq däuirindegi handar twlğasın ayşıqtauı («Qazaq handarınıñ köbi özderiniñ babaları Joşı, Ordaejenderdiñ serilik dästürin jalğastırğan. Eñ biregeyi - äz Jänibek. Ol ataqtı añşı, qwladınğa qu ildirgen sayatşı bolıp, oyın-sauıqtı köp quıp, el-eldi aralap, qalıñdıq izdeydi eken». «Serilikti asa biik satığa jetkizgen Esimhan. Onıñ qamqa tonı, basındağı börki, ayağındağı qızıl etigi tegisimen altınmen kestelenip otırğan»), keyingi kezeñderdegi sal-seriler şığarmaşılığındağı twtas önerpazdıq qasietterdi dästür wlasuımen birlikte ekşeui sonıñ ayqın däleli. Aqan seriniñ körkemdik älemin, estetikalıq twğırın zerdeleudegi payımdarı Mağjannıñ «Aqan seri» maqalasınıñ stilin ayqın añğartadı.

Sağımbay Botpaywlı Jwmağwl,

E.A.Buketov atındağı

QarMU oqıtuşısı

«Abay-aqparat»

0 pikir