Jwma, 7 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 95942. Jazılğandar — 68871. Qaytıs bolğandar — 1058
1305 8 pikir 6 Şilde, 2020 sağat 10:26

Prezidentpen kelisetin mäselem qaysı? II bölim

Redakciyadan: Belgili kinorejisser, Qazaqstannıñ Kinematografister odağınıñ törağası Ermek Twrsınov öziniñ Facebook jelisindegi jeke paraqşasında Wlttıq kinonı qoldaudıñ memlekettik ortalığına qarata sın aytqan edi. Ermek Kärimjanwlınıñ atalğan maqalasın Abai.kz saytında jariyalağan edik.

Keyin osı jazbağa jauap retinde wlttıq kinonı qoldau ortalığınıñ qızmetkeri, prodyusser Aydarhan Ädilbaev öz paraqşasında jazba jariyaladı. 

Al bügin Ermek Kärimjanwlı «Prezidentpen kelisetin mäselem qaysı?» attı jazbasınıñ jalğasın, II bölimin jariyalaptı. Marhabat!


PREZIDENTPEN KELİSETİN MÄSELEM QAYSI?

II bölim

…Äri qaray kettik.

Keyin men sarapşılar keñesiniñ qwramınan şığıp kettim. Öytkeni Särsenova hanımnıñ jwmıs stili men ädisinen köñilim qaldı. Mısalı, mağan sarapşılar keñesi otırıstarınıñ qalay ötetini wnamadı...

Birinşiden, oğan Ortalıq basşısı qatıspauı kerek edi. Ol sarapşılardıñ jwmısına mülde aralaspauğa tiis. «Qajet» jobalardı kötermeleuine nemese, kerisinşe, sarapşılardan özin tım mazasız ümitkerlerden «qwtqarudı» ötinuine tipti bolmaydı. (Mäselen, «Smağul Elubaydan meni qwtqarıñdarşı» dep birneşe ret jalbarınğan). Äytpese keñes müşelerine özi maza bermey, psihologiyalıq qısım jasağan bolıp şığadı. Al Ortalıqtıñ sarapşılar keñesinde negizinen mädenietti, izetti adamdar otır. Olar Gülnara Bolatqızına «şığıp ketiñiz» dep tura ayta almaydı. Onıñ üstine, özderine aqşa tölep otırğan adamğa...

Öz basım talay halıqaralıq festival'diñ qazılar alqasınıñ qwramında boldım, olardıñ qalay jwmıs isteytinin bilemin. Festival' basşılarınıñ, qatardağı wyımdastıruşılardı aytpağannıñ özinde, qazılardıñ qasına jolauğa da haqısı joq. Qazılar qalay şeşedi, bwl – olardıñ käsibi qızmeti, mindeti. Soñğı sätke deyin olardıñ talqısınıñ nätijesin eşkim bilmeuge tiis. Qarapayım tärtip solay.

Keñesten ketuimniñ tağı qanday sebebi bar?

Meniñ mwnday bılıqqa aralasqım kelmedi. «Lastanudı» qalamadım. Sarapşılar keñesi müşeleriniñ bäri birdey Ortalıqtıñ Mädeniet ministrligimen birlese bılıqtırıp otırğan kümändi tirlikterinen habardar bolmauı mümkin. Biraq men atalğan eki vedomstvoda da negizinen kezdeysoq adamdar jwmıs isteydi dep sol kezde-aq oylaytınmın, qazir de sol pikirdemin.

Ortalıq turalı jazbamnıñ birinşi böliminde ayttım. Bügingi söz Mädeniet ministrligi jöninde. Meniñşe, Qazaqstandı maqsattı türde jarımester eline aynaldıru äreketi jürip jatır. Qalayşa? Aldımen mäseleniñ tüpki mänine üñileyik.

Keyingi 28 jıl boyına elimizde qanşama mädeniet ministri auıstı. Bwl orında aluan türli adamdar otırdı. Köpşiligimen ara-twra baylanıs jasauıma tura keldi. Sol ministrlerdiñ bäriniñ atqarğan qızmetiniñ jiıntıq äseri – jağımdısınan jağımsızı basım. Özbekäli Jänibekov nemese Kamal-ağa Smayılov sekildi twlğalar qazir joq...

QR Prezidenti janındağı Wlttıq senim keñesiniñ alğaşqı basqosuında meniñ el basşılığın mädenietke erekşe köñil böluge şaqırğanım köpşiliktiñ esinde şığar (äleumettik jelilerde sol jiınnıñ üzikteri äli jür). Atap aytqanda, men mädeniet salasına qalğan-qwtqandı ğana bere salmay, oğan eleuli qarajat bölu kerektigin wsınğan edim. Söytsem, men qatelesippin. Osı jıldar boyına mädenietke aqşa jetkilikti bölinip kelipti. Tek bwl qarajat artisterge, rejisserlerge, scenaristerge, grimerlerge, jarıq beruşilerge, montajdauşılarğa, kitaphanaşılarğa, jazuşılarğa, teatr qayratkerlerine jetpegen... YAğni, sol mädenietti «jasauşılardıñ» qolına timegen. Sondıqtan da bizdiñ artister eñbekaqısın aytuğa wyaladı, televiziyadağı türli arzanqol jwmıstarğa baradı. Toydan toyğa jügirip, tiın-tebenge bola qısıla-qımtırıla asaba boladı. Sol saltanattardıñ jarığın qoyıp «jarıqşılar» jüredi, operatorlarımız toy tüsiredi, suretşilerimiz solardıñ dekoraciyasın jasaydı. Qısqası, bizdiñ elde mädenietpen, ağartuşılıqpen aynalısatın jannıñ bäri jan bağu üşin halturağa jüginuge mäjbür. Bwl tüsinikti de: öytkeni, olar memleketten bölingen aqşanı körmeydi. Dälel kerek pe?

Minekeyiñiz. Mwnıñ bäri de aşıq derekközderden alınıp otır.

1994-2019 jıldar aralığında Qazaqstanda birneşe äkimşilik reforma jüzege asıp, nätijesinde qazaqstandıqtardıñ mädeni deñgeyin köteru, aqparattıq, jastar jäne til sayasatın tüzip, onı orındau, qoğamdıq kelisimdi qamtamasız etuge, sport pen turizmdi damıtuğa bağıttalğan şaralardı atqaru jauapkerşiligi türli memlekettik organdarğa jükteldi. Osığan oray, ob'ektivti analiz jasau üşin, respublikalıq byudjetten osı maqsattarğa bölingen qarajattı biriktire eseptegen jön.

Sonımen, 1994 jıldan 2019 jılğa deyin mädenietke, önerge, sportqa jäne aqparatqa respublikalıq byudjetten 1,5 trln. teñge bölinipti – (wlttıq valyutanıñ auıtqımalı bağamın eskere otırıp) dollarmen eseptegende bwl soma 8,6 mlrd. AQŞ dolları boladı. Salıstırsaq, bwl soma eldegi ipotekalıq kredit kölemine nemese, aytalıq, Qazaqstan byudjetiniñ deficitine säykes keledi (mäselen, 2020 jılı QR byudjetiniñ deficiti 1 598 123 151 teñge bolıp, JİÖ-niñ 2,1%-in qwrağan).

Bwğan qosa, bwl qarajat – atalğan şirek ğasır işinde eldiñ qorğanıs qabiletin (5,045 trln. teñge) nemese bilim beru salasın (5,27 trln. teñge) qamtamasız etuge bağıttalğan bükil şığınnıñ üşten birine säykes bolıp şıqtı. 26 jıl işinde mädenietke bölingen qarajat bükil memlekettik şığındardıñ 1,8%-i boladı eken.

Jalpı, 1994 jıldan 2019 jılğa deyin mädenietti, sporttı, turizmdi qarjılandıru teñgemen eseptegende 307 ese, dollarmen bağalağanda 28 ese ösken.

1994-2019 jıldar aralığında otandıq fil'mder öndiru şığındarınıñ özi 910 ese ösken (1994 j. 8,9 mln. teñgeden 2019 j. 8,1 mlrd. teñgege deyin), al dollarmen eseptesek, bwl şığındar 84 ese wlğayğan bolıp şığadı.

Jalpı osı 25 jıl işinde kino öndirisi üşin respublikalıq byudjetten 68,3 mlrd. teñge bölingen, dollarğa şaqqanda bwl soma 338,5 mln. AQŞ dollarına teñ.

Sporttağı joğarı jetistikter üşin 1999 jıldan 2019 jılğa deyin jwmsalğan şığın teñgemen 46 ese, dollarmen 14 ese ösken (1999 j. 565 mln. teñge, 2019 j. 25,9 mlrd. teñge).

Teatrlıq-koncerttik wyımdardı qarjılandıru 1999-2019 jıldar aralığında 40 ese ösken (1999 jılı – 291 mln. teñge, 2019 jılı – 11,8 mlrd. teñge). Jalpı alğanda, bwl salanıñ şığındarı 104,4 mlrd. teñgege jetken.

Atalğan uaqıt işinde jastar sayasatın jüzege asıruğa jwmsalğan şığındar 65 ese ösken (1999 j. 55 mln. teñge, 2019 j. 3,6 mlrd. teñge). Osı salağa jalpı alğanda 15,4 mlrd. teñge bölingen.

1999-2019 jıldar aralığında äleumettik mañızı zor ädebietti basıp şığaruğa bağıttalğan şığındar 23 ese ösip (1999 j. 50 mln. teñge, 2019 j. 1,1 mlrd. teñge), jalpı kölemi 18,4 mlrd. teñgege jetken.

Äleumettik mañızı zor is-şaralardı qarjılandıru 1999-2019 jıldar aralığında rekordtıq körsetkişpen 873 ese ösip (1999 j. 9 mln. teñge, 2019 j. 7,8 mlrd. teñge), wzın-ırğası 58,2 mlrd. teñgeni qwrağan.

Sonımen birge, memlekettik tildi jäne Qazaqstandağı basqa da tilderdi damıtuğa bağıttalğan şığındar 20 jıl işinde 7 ese wlğayıp, ğılımdı damıtuğa arnalğan şığındar 13 ese ösken.

1994 jıldan 2019 jılğa deyingi mädeniet pen onımen sabaqtas salalardıñ jıldıq ortaşa şığını 38% östi, bwl – qwqıqtıq tärtipti (43%), bilim berudi (41%) qamtamasız etu şığındarınıñ ösuimen şamalas, al eldiñ qorğanısına jwmsalğan şığınnıñ jıldıq ortaşa ösiminen (29%) birşama joğarı.

Qazir Mädeniet ministrligi jetekşilik etetin atalğan salalar şığındarınıñ mwnday qomaqtı ösimi osı salalardağı eleuli nätijege wlasa qoyğan joq.

Mäselen, 1996 jıldan 2018 jılğa deyin Qazaqstan sportşıları qısqı jäne jazğı Olimpiadalardıñ jüldeli twğırlarınan köp körindi dey almaymız. Otız jılğa juıq uaqıt işinde Qazaqstan sportta jetekşi elderdiñ ondığına ene almadı, 20-28 orındar deñgeyinde qaldı.
Halıqtıñ jalpı mädenietine kelsek, qazaqstandıqtardıñ mädeni deñgeyin köteruge bağıttalğan memlekettik şığındardıñ tiimdiligin bağalaudıñ birden-bir ob'ektivti ölşemi retinde qılmıs jasau deñgeyin atauğa boladı, al bwl deñgey 2001 jıldan 2018 jılğa deyin 1,6 ese ösken.

Mwnıñ bäri – esep-qisap. Endi naqtı adamdarğa keleyik.

Aqtotı Rayımqwlova mädeniet ministri bolıp tağayındalğan kezde, men, şını kerek, añ-tañ boldım. Tüsinemin, kadr jetispeuşiligi barlıq jerde bar, biraq bwl memlekettik auqımdağı jauaptı poziciya ğoy. Aqiqatın aytsam, mwnı jazu özim üşin de ıñğaysız, biraq jazuğa mäjbürmin: Aqtotı Rahmetollaqızı – bilimi jağınan da, dünietanımı twrğısınan da, jalpı mädeni deñgeyi jöninen de mwnday joğarı lauazımğa layıq twlğa emes. Tağı da qaytalaymın: ärine, äyel adam turalı bwlay söyleu orınsız şığar, biraq, amal joq, şınım osı. Men bwl jerde birinşi kezekte äyel adam jöninde emes, joğarı därejeli memlekettik şeneunik, el biliginiñ ökili turalı aytıp otırmın. Onıñ üstine, jeke jüzdesulerde men bwl oyımdı Aqtotı Rahmetollaqızınıñ özine de jasırmay aytqanmın, yağni ol pikirimnen jalpı habardar.

Men nege olay ayttım? Öytkeni, bwl tağayındaudıñ osınday saldarı bolatının aldın ala sezdim. Qızmetine kiriskeli Aqtotı Rahmetollaqızı ne istedi? Eñ aldımen avtogenmen qarulandı da, bwrınğı basşınıñ jwmıs alañın «tazalauğa» kiristi. Talay qızmetkerdi jwmıstan şığardı. Barlıq jerge mülde biliksiz adamdardı otırğızdı. Negizinen, muzıkalıq ortanıñ ökilderin – dombıraşılardı, qobızşılardı, kompozitorlardı, änşilerdi jäne t.b. iske tarttı. Qıdıräli Bolmanovtı ministrdiñ keñesşisi (!) etip aldı. Vice-ministr etip bwrın Qwrmanğazı orkestrine jetekşilik etken Nwrğisa Däueşovti qoydı, endi ol kino mäselelerimen aynalısıp jür. Aqırında, Memlekettik ortalıqtan A.Hasbulatovtı jwmıstan şığarıp, ornına «Francuzskiy dom» sauda dükenderi jelisiniñ bwrınğı iesi, key ortalarda atışulı G.B.Särsenova hanımdı otırğızdı...

Arada jıl ötken joq, Sıbaylas jemqorlıqqa qarsı küres komiteti Särsenovanıñ üstinen qılmıstıq is qozğadı. Ol alayaqtıq jasap, orasan zor somada qarajat qımqırdı dep ayıptaluda. Tergeu jürip jatır. İs barısında Mädeniet jäne sport ministrligi mädeniet jäne öner departamentiniñ basşısı, belgili rejisserler men prodyuserler de jauapqa tartıluda. Qwddı wyımdasqan qılmıs top sekildi...

Äri qaray kettik...

Jalğası bar...

Ermek Twrsınov, Qazaqstan Kinematografister Odağınıñ törağası. 

Abai.kz

8 pikir