Seysenbi, 7 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
jazılğan jaydıñ jañğırığı 2310 32 pikir 29 Mamır, 2020 sağat 13:34

Zeynolla Sänikti qaralağan Qabdeştiñ özi qanday?..

Avtordıñ öziniñ taqırıbı: Zeynolla Sänikti qaralağan Tarbağataydan «el köşirgen- ideolog» Qabdeştiñ özi qanday!

«Şıday almağan - buaz itin añğa qosadı» degendey, Qabdeş endi Asqar Igen degen bireuge qolqa salıptı. Ol Qabdeşke ara tüsemin dep, sol jaqtasına Janat Ahmadidiñ soqqı bolarlıq köp söylemderin qaytalap aytıp, özderin-özderi masqaralağan. J.Ahmadidi «är şöptiñ basın bir şalıp...» degeni - jaqtasına şoqpar bop tigen däleldi sözderdi etegimen zorlap jauıp, joqqa şığarğısı kelgeni. Jwrtqa bilinip bolğan närse: «el köşirgeni», «ideolog» bolğanı Z.Säniktiñ kitabın olay tıqpalap, bwlay tıqpalap wrlap köşirgeni tärizdi bası aşıq şındıqtı Asqar Igen mısıqtıñ tezegin kömgendey kömip äurelengen. Al Qabdeş özi jauap jazarlıq beti bolmay, barlıq ötirigi aşılıp, wrlığı äşkerelengen soñ, jaqtas izdegen. Biraq elge mälim Qabdeş büytip dau qozdırğan sayın öziniñ bet perdesi jırtılıp, abıroydan ayırıla beredi. Asqar men Qabdeş J.Ahmadidiñ jandı dälelderin azırqansa, onda men aytayın.

2002 jıldıñ küzinde Z.Sänik Almatığa köşip kelgende Qabdeş jazğan «Darabozdı» oqıp, jağasın wstadı. «Meniñ jazğandarım taraularında soqta-soqtasımen jür. Tek tonın teris audarıp, öz oyı ğıp jaza bergen» dep jürdi. Almatıda Jağda ağanıñ erterekte Qıtaydan kelgen tanısı, bir aqsaqal Zeynolla ağanı qonaqqa şaqırğan eken, men Zekeñniñ qazirgi ülken käsipker balası Qanat ekeuin maşinamen alıp bardım. Qabdeş pen Jağda ağa jäne Qaldıbay aqsaqaldan özgelerin tanımaymın. Z.Sänik Qabdeşke onşa iş bermey jüretin. Sol jerde «birdeme» wrttasa köñildenip şığa keletin Qabdeş otırıstı özi basa bilep, ağınan jarılğan edi. «Zeke ağa, sizdiñ «Qabanbay batır» kitabıñız meniñ eki tomdıq «Daraboz» romanıma jaqsı arqau boldı» degenin sol jerde otırğan bärimiz estidik. Äsirese sol otırıstı beyne köriniske tüsirip alğan Zeynollawlı Qanattıñ üyinde küni bügin saqtaulı. Al auzı-mwrnı qisaymay ağınan aqtarılıp, älgi sözdi aytqan Qabdeş Z.Sänikke neğıp öştesip aldı demeysiz be?! Özi säl qarsı kelgen eldiñ sırtınan bılğap söylemey, baspasözde bir tiispey qoymaytın Qabdeş: «Zeynolla degen bireudiñ «Qabanbayı» oquğa kelmeydi, şatpaq birdeme» dep qaralap jürgenin estigen Zeke ağañ bir kezdeskende oğan: «Seniñ onıñ ne? Ar-wyattan bezip, kitabımnan twtasımen wrlap paydalanğandı bilesiñ. Ol kezde meni Qıtaydan kele qoymas dep oylağansıñ. Sonıñ özinde men sağan tiisuge elden wyalıp jürsem, «Qabdeş» basıñmen seniñ mwnıñ qalay?!» dep, tıyım sala söylegen eken. Qabdeşke sol dert bolıp jabısqan. Sodan tartıp meniñ tuısım Z.Sänikti «Jas Alaş» gazetinde qasaqana qaralauğa şıqtı. Közi tirisindegisimen qoymay, äli künge deyin ömirden ketkenine köp jıl ötken marqwmnıñ aruağımen kündes bop alısuda. Bwrınğılardı qoya twrğanda älgi 6 naurız 2020 jılğı maqalasında da sol bayağı tınış jatqan aruaqqa qayta soqtığıp, Zeynollanıñ jazğanı «oquğa twrmaydı» degen negizde tağı jazğanı – işin tırnağan öştiktiñ älegi. Z. Säniktiñ bala-şağası, otbası azarlanıp, nazalanıp küñirenude. Közi joq adam daulasa almaydı degeni şığar. Zeynollawlı Qanat aşınğanınan sotqa berip otır. Biz de kuäniñ biri bolamız.

2008 jılı 6 mausımda Mwqanşıda Qabanbayğa eskertkiş ornatılğanda eskertkişti somdağan avtor Bolat Qwsayınov qalıbın Almatıda dayındap, twlğası Bejin qalasında qoladan qwyılğanın, attıñ tört ayağı Mwqanşıda qwrastırılğanın aytqanda, «men Bejinde müsin qwyılğanda arnayı bardım» dep jürgen Qabdeştiñ atı atalmadı. «Müsindi qwyğanda qasında bolğan edim, jaqsı şığıptı» dep maqtanğan edi. Müsinşi Bolat Qwsayınov onı auzına almağanına qarağanda Qabdeştiñ älgi aytqanı kümändi körindi. Jäne odan bwrın Qıtayğa barğanda köp kidirtpey qaytarıp jibergen Qıtay ökimeti onı Bejinde sayrandatıp qoymaytını mälim. «El köşirgen ötirigi» tağı bar. Osı orayda aytpağım, sol jolı eskertkiş ornatu saltanatınıñ soñında Jarbwlaqqa köl jağasına käsipker Wlıqpan Sıdıqovtar (inisimen birge) qonaqtardı sıylağan dastarqan üstinde Qabdeş meniñ közimdi baqıraytıp qoyıp, auırıp kele almay qalğan Z.Sänik turalı söz bola qalğanda,: «Zeynolla degen bireu Qıtaydan kelip, ketip jür deydi... Olardan ayaq tartpasa bolmaydı!.. Qıtaydıñ tıñşı-şpionı emestigine kimniñ közi jetedi» dep, jazıqsız adamnıñ arına daq sala söyledi. Öz qwlağımmen estigen men mine tirimin. Däl sol siyaqtı 2008 jılı qazan ayınıñ 24-küni Jañaqorğandağı Tölek Atanıñ kesenesi basında oğan da jeke özi ie bola söylegen Qabdeş örli-qırlı şalıqtap, böse siltep, osı jaqtağı bükil Naymandarğa qattı min tağıp, bayağı (betpaq) Qabdeş ekenin körsetkenin halıq jaqtırmay: «Mınau qanday adam özi?!» desip twrğandarı anıq estildi. Jäne «mwnan keyin bwnı şaqırtpau kerek» desip jattı. Onı qoyğanda tağı eñ öreskel bolğan qiyanatı basqaruşılarğa Qabdeş aldın ala Z.Sänik turalı «bwnı Qıtaydıñ jiberip otıratın şpiondığınan sau emes» desip jürgender bar... Mwnday ruhani qasietti orında söyletkizbeñder» degenin sondağı basşı naymandardıñ biri Saparbay Oljabaev Zeynolla ağağa öz auzımen aytıp berip aqtalğan. Sözim ötedi dep adam qwqığın osınşa ayaqqa basıp qorlau - adamşılıq pa?! Qanday qara niettik deseñşi! (Iä, Qabdeke, sol jolı Zeynollanı sözge şığu tiziminen öşirtip tastağanıñ äli esiñnen şıqpağan şığar?)  Qabdeştiñ mwndağı qızğanışı ne deseñiz – osınıñ aldında bir kün bwrın, yağni 25 qazanda Türkistanda ötken eskertkiştiñ aşılu saltanatınan soñğı asta Zeynollanıñ tarihi däleldi sözderine halıq öte riza bolıp, Qabdeş şet qalğan. Z.Sänik eginine tüskendey bolğan.

2009 jılı qırküyekte Taldıqorğandağı Qabanbay eskertkişiniñ aşılu saltanatına Seydaqımet Şöregeevtiñ şaqırtuı boyınşa men arnayı bir kün bwrın bardım. Seydaqımet mağan: «Almatıdan kelgen qonaqtardı tanisıñ, solardı kütesiñ» dep attarın jazıp berdi. Biletinderim Sovethan Ğabbasov, Qabdeş qana. Dastarqan basqarıp söz beru Qabanbay kesenesiniñ şıraqşısı Kamal Äbdirahmanovqa tidi. Öştesken adamın «ol nege sau jür» dep özi auıratın Qabdeş qoy... Onımen bayağıdan jaulasıp jüretin Qabdeş kökigennen kökiip qaldı. Alğaşqı söz Qabdeşten bwrın S.Ğabbasovqa berildi. Eñ soraqısı, Ğabbasov tarihi derekterdi qozğap söyley bastağanda-aq, Qabdeş mına jaqtan qap-qara bop bülinip, onıñ sözin böle ketti: «Sen därigersiñ be, tarihşısıñ ba?» dep, aytıp twrğan sözin bwzdı. Sovethan el aldında qattı ıñğaysızdanıp toqtap qalğanda, Qabdeş onan arı tiisip söyledi. Sol arqılı oğan aldımen söz bergen Kamal Äbdirahmannan da öşin osılay almaq bolğan. K. Äbdirahman da Qabdeşke ne isterin bilmey ünsiz twrıp qaldı. Sol sätte tınıştıqtı men bwzıp: «Sizder bilim salıstırıp; talas-tartısqa salu üşin kelgen joqsızdar. Är söyleuşi öziniñ bilgenin aytuğa qwqılı emes pe» dep edim, Qabdeş meni atarğa oğı bolmay sileyip qaldı. Jiınnıñ sıyqı bwzıldı. Qabdeştiñ jañağı qılığına aşulanıp ketken Sovetan Ğabbasov özin wstauğa mümkindigi bolmay jwdırığın tüyip, qasındağı onı salıp ketuge oñtaylana bergende, abıroy bolğanı bir jigit jügirip jetip araşağa tüsti. Qabdeşke sodan keyin söz berilgen edi. Twlan twtıp qap-qara bop qantülenip alğan boyı söylemey qoydı. Bwl jiında oblıs basşıları bar edi. Qabdeştiñ qılığı solardan öte ıñğaysız boldı. Qabdeş keşki banketke kelmey qaldı. Aldıñğı büligimen sıyı bitken siyaqtı. (El aldındağı beynesi osı boldı).

2010 jılı Jağda ağa qaytıs boldı. Aqın Qasımhan Begmanovtıñ J.Babalıqovqa arnalğan «Etnograf ağamen swhbat» kitabınıñ twsaukeseri Wlttıq kitaphanada ötti. Qabdeşke söz berilmey twrıp, halıqqa abıroylı ğalım Twrsınbek Käkişev söyledi. Bayağı (kökdolı) Qabdeş süyegine bitken süykimsizdigimen Twrsınbektiñ sözin qayta-qayta bwzıp, qarsı söylep auzın qağa berdi. Mädenietti Twrsekeñ körgendiligine salıp ündemey öz sözin jalğastıra bergen. Biraq zalda otırğan men tanımaytın bir azamat: «Ey, Qabdeş, auzıñdı jauıp otırmaysıñ ba!» dep tastap edi. Qabdeş Twrsekeñniñ bayandama sözin onan arı bwzıp, älgi jigitke de şaptığıp, namısına tietin birtalay auır söz aytıp, jinalıstıñ tınıştığın bwzıp boldı. Soñınan Jağda ağanıñ qızı Roza sol jerde dastarqan jayğanda halıq jazuşısı halıqtıñ közinşe tağı bireumen şarmayaqtasıp ketken edi. Oğan qarsı söylegen bireudiñ zildi dauısı şığıp jattı. Qabdeş amalsız basılıp qaldı. Men Qasımhannan kitabına qoltañba alğalı jatıp, Qabañnıñ kimmen wrısqanın bayqamay qaldım. El üdireyisip qalğan. Sonıñ dolığınan Qabdeş şaruanı wyımdastırıp jürgen Qasımhanğa sol jerde qattı dikildep söylep: «Meni üyime aparıp tasta» dedi de, twsaukeser iesin elden bölip, ertip şığıp bara jattı. (Qabdeş ketip qalsa aspan jerge qwlaytın siyaqtı). Esesine zal tolı ziyalı qauımnıñ narazılığına wşırağanın bildi me eken. Osı ärekettiñ barlığı «Qabanbaydıñ iesi jalğız men, özgeler mağan qwrday jorğalap twruı kerek» degen özimşildikten şığatını mälim. «Asqan özimşildikten bwzaqılıq tuadı» degendey, sol özi «jekemenşiktep» ielenip alğan «Darabozdı» qalay jazğanı esinde joq...

06.03.2020 jılı «Jas Alaş» gazetiniñ betinde daukestigimen «dañqı» şıqqan Qabdeş Jwmädilovtiñ «Ädebiette oqiğa wrlauşı...» degen maqalası şıqtı. Onda özi tis basıp jüretin özgelermen qatar qaytıs bolğanına talay jıl ötken meniñ ağayım, jazuşı Zeynolla Sänikke de üşinşi ret bayağı bir öştik jalasımen tağı tiisip otır. Ol az bolğanday, «Abay» portalında öziniñ bir «janaşırına» Zekeñdi tağı qaradürsin dolbar sözben qaralatıp otır. Qabdeş özi mezi ğıp bolğan Almatıdan eşbir söz söyler «qamqor» taba almay, Astanadağı Asqar Igen degen özinşe dilmärsınğan bir rulasına (Dörtuıl) «qolqa» salğan körinedi. (Dwrıs, şariğatta da «tuısıña qamqor bol» deydi... Şaytanğa şarıq kigizgendey mıñdağan şaqırımnan «kisinesip» ün qosqan). Sol Asqar Igen Janat Ahmadidiñ men kuä bop qol qoyğan naqtı däleldi maqalasınan olay attap, bwlay attap, şındıqtı etegimen jappaq bolıptı. Boyındağı öneriniñ barınşa şeşensigen Asqar Igen «keremet» teñeuimen: «Janat Ahmadi er batqan attay qayqañdap, şögir basqanday şömşeñdep...» deydi. Pö!.. Ne-de-gen otauız, oraq tildi edi. Öziniñ jazğanı boyınşa 30 jıl auız ädebietin jinağan fol'klorşı-til mamanı «şögir basqanday «şömşeñdebin» özinşe altın ornında aytıp twrğanday. «Teñizdiñ dämi tamşıdan» sözgersigen A.Igen qanday fol'klorşı ekenin özi şamalata bastadı. Maqala avtorın mwqatpaq bolğandağı tağı bir söylemi: «Janat Ahmadi köşin toqtatıp qoyıp qonıs qarap...» dep özi biletin bir döydala maqalın qoldana saladı. Jäne äsirese kitabi esim «Ahmadi» degendi «aq», «qara» tüske bölip «Aqmadi» dep jazğanı qabiletiniñ qanşalıq ekenin aşıp twr. Äri J.Ahmadidiñ kitaptarınıñ mwhabasındağı familiyanı oqıp körmey «Aqmadi» dep jürgen adam Janattıñ jazğandarı turalı şimirikpey «söz qozğap», onı Qabdeştiñ kitaptarımen «salğastırmaq» boladı. (Bireu turalı bir närse aytu üşin aldımen soğan qatıstı birdeñe bilu kerek qoy). Ol ğana emes, özine wnap ketse kerek, özi qarsı jauap jazıp otırğan Janat Ahmadidiñ maqalasındağı bir-eki maqalın Janattıñ özine qarsı qoldanıp ta jiberipti... Sol arqılı jwrttı özine Asqar Igen degen mıqtığa jalt qaratqısı kelgen. Iä, biraq «süyeuşisi mıqtı süyek jwtsa da qaqalmaydı» degendey, Qabdeştey «süyenişi» bar adam qwrğaq talqan jep otırıp, sıbızğı tartsa da qaqala qoymau kerek qoy... Aptığıp tauıp, alqınıp üylesken. Biraq «aptıqqan qıran añ ilmeydi, asıqsañ da aptıqpay asıq» degendi oylamay, özin wstap bergen A.Igen Z.Säniktiñ balası taspağa tüsirip alğan Qabdeştiñ sözi turalı: «Q.Jwmädilov basqanı aytsa aytar, «Zeke, sizdiñ kitabıñız men «Darabozdı» jazğanda ülken kömek jasadı» dep aytpası anıq» deydi. Taspadağı beynelerimen sol otırıs twtas tüsirilgen sözdi zañ aldında körsetsek, ne betteriñdi aytasıñdar?! Asqar Igen degen kim dep swrastırğanımızda, onı Qıtayda jürgennen tanitındar: «Qoñırauı qaqpay jatıp sıldırlaytın, tınış jürmeytin, jeñil auız, jer tauısqan bireu bolatın» des-ti. «Bir eldiñ küresinin şoqığan qarğa özge bir elge barıp «swñqar» atanğısı kelipti» degendey, Asqar «şeşen» özin bılay qoya twrıp, alaşqa äygili daukes Qabdeşke «qayran rulası» retinde jaqtasqısı kelipti. Asqardıñ bwnısı onsızda 6 naurız 2020 jılğı («Jas Alaştağı») maqalasımen tıp-tınış jatqan eldi dürliktirip, bası bälege qalğan Qabdekeñniñ qotırınıñ auzın onan arı tırnatıp, twz septirgennen basqa paydası bolmaytının oylamağan. Endigi is zañ ornı arqılı şeşiledi. Olay bolsa, endi Qabdeştiñ eñ soraqı wrlığın aşayın.

1987 jılı ağam Mäuken Qıtaydağı Z.Sänikten Qabanbay batırdı zerttep jazğan üş dana kitap äkelgen edi. Z.Sänik öz qoltañbasımen birin «inim Töken Şotanbekovke» dep mağan, ekinşisin de arabşa qoltañbasımen Jağda ağağa, üşinşisin jerlesi Maqswt Şafiğiğa jibergen eken. Aytqan adamdarına tabıs ettim. Köp wzamay Jağda ağa mağan telefondap: «Töken, sen qolıñdağı kitaptı mağan oquğa äkep berşi... Meniñ qolımdağını Qabdeş swrap aldı» degen soñ, aparıp berdim. Biraz uaqıt ötkende J.Babalıqovtan özim äli oqımağan  kitabımdı swrağan edim. «Qabdeş menen qoymay swrap aldı. Özindegisin bireu alğan eken, kimge bergenin «wmıtıp» qalıptı» dedi. Tañırqap, işimnen tındım da qoydım. Sodan 1989 jılı otbasımmen Qıtayğa özim barğanımda Swltan Şäkentaywlı degen ağayımnan älgi «Qarakerey Qabanbay batır» attı kitaptan bireuin alıp keldim. Eñ ğajabı, bwl kitap endi tağı Qabdeşke kerek bola qaptı... Bayağı jwrtqa sözi ötetin Jağda ağa 1990 jılı mağan telefon şalıp üyine şaqırdı. Barsam: «Töken, ana Qabdeş jazuşılardıñ Gornıy giganttağı demalıs üyinde Qabanbay turalı kitap jazıp jatır eken. Seniñ kitap äkelgeniñdi bireuden estipti. Sonı mağan aytıp, at-tüyedey qalap otır. Seni soğan şaqırğan edim, mağan äkep berşi» dedi. Jağda ağanıñ köñilin qimadım. İşimnen: «apır-ay, ä» dep, özime qwtaymay qoyğan kitaptan üşinşi ret tağı ayırıldım. Keyin Jağda ağadan swrasam, Qabdeş: «oy, qayda qalğanın bilmeymin» depti. Söytsem, men «qoyın aldırıp, qorasın bekitken» degenniñ özi bolıppın. Keyin oylasam, Z.Säniktiñ kitabınan wrlap kitap jazğısı kelgen Qabdeştiñ swmdığın özinen basqa eşkim bilmeui kerek bolğan eken. Z.Sänikti ol kezde Almatığa kelmes dep oylağan. «U jasaudı qoymağan udan öledi», «jılan arbaudı qoymağan jılannan öledi» degen bar. Zañ aldında kezdeskenşe...

Dwğayı sälemmen Töken Şotanbekov

Qosımşa: Abai.kz aqparattıq portalı erkin aqparat alañı. Mwnda oy jarıstırıp, pikir almastıruğa ärkim qwqılı. Joğarıdağı spikerdiñ pikiri redakciya wstanımın bildirmeydi. Aldağı uaqıtta maqalada esim-soyları atalğan jekelegen azamattar redakciyamızğa jauap beruge nietti bolsa, olardıñ da pikirin beruge äzirmiz. 

Abai.kz

32 pikir