Jwma, 15 Qaraşa 2019
Anıq 1855 19 pikir 24 Qazan, 2019 sağat 10:29

Wlttıq qwndılıqtar – wlt saqtaluınıñ kepili

«Iskonnaya evropeyskaya – Faustovskaya kul'tura
v konce XIX veka perestalo sledovat' svoim principam.
Eta tendenciya oçen' trevojna dlya
Evropı kak dlya civilizacii»

O.Şpengler, «Zakat Evropı», 1918 jıl.

Atalmış epigrafqa qarap siz osı maqalanı filosofiyalıq mazmwnda dep oylauıñız mümkin. Alayda, bwl maqala ötkir äleumettik, ruhani özekti problemalar turasında. Qazaqstan Respublikası 1991 jıldan beri zayırlı jäne demokratiyalı damığan elderdiñ qatarına qosıluğa qadamdar jasap kele jatır, demek logikağa süyensek tek ğalamdıq jetistikter ğana emes ğalamdıq mäseleler de bizdi aynalıp ötpesi anıq. Bwl tek ğalamdıq jahandıq ekonomikalıq dağdarısqa ğana emes, sonımen qatar ruhani-aqparattıq ahualğa da qatıstı. Minekey, osı twrğıdan kelesidey oylarımdı örbitpekpin. 

Bügingi künnen künge emes är minut sayın jahandanıp, narıqtalıp, tehnikalanıp jäne cifrlanıp jatqan zamanda “nacional'naya idintiçnost'” twrmaq “NORMAL'NAYA svetskaya etika” degen närseni saqtap qaludıñ özi mwñ. Bwğan dälel: ğılımi tehnikalıq progresstiñ etika men moraldik qwndılıqtar, mädeniet pen adamgerşilikten äldeqayda ozıp ketkeni. Äri bwl qarama-qayşılıq künnen künge arta tüsude. Osınday äli bwrın tarihta bolmağan ğılım men minez-qwlıq arasındağı qwzday tereñ bolıp ketken alşaqtıq öte qauipti, äsirese wlttıq, dästürli häm dini dünietanım üşin. 

Eşkim añdamay qalğan, alayda asa küdikti aqparattı aytayın. Osı aydıñ basında Stokgol'm qalasında ğılımda abıroyı bar bir şved professorı kelesidey öte provokaciyalı, daulı wsınıs jasadı: “Bolaşaqta adam sanı tım köbeyip ketse äri ömir süruge bos orın qalmasa, onda adam etin jeuge rwqsat etu kerek” dedi. Bwl kisiniñ psihikalıq densaulığın tekseru kerek şığar. Tipti atalmış faktige män bermeuge de boladı. Degenmen, qazirgi Batıs Europa elderinde ruhani qwldıraudıñ kün sanap küşeyip jatqanın jäne jüz jıl bwrın boljan ketken “ZAKAT” -qa kirip ketkenidigin de moyındau qajet. Elu jıl bwrın Europa äldeqayda arlı BIKEŞ bolğan zamanda qırği qabaq suıq soğıs jağdayında orıs kommunisteri propaganda üşin “Zagnivayuşiy Zapad” degen söz tirkesin oylap taptı. Hruşev qazaqtı süymegen şığar, alayda Batısqa qatıstı pikirlerine zer salsaq Nostradamus siyaqtı köripkel bolğan eken.

Keyingi kezderi Batıs Europa jäne AQŞ-ta keybir ata-analar bala qwqığın saqtau jolında “äli kämeletke tolmağan balalarğa öz jınısın özderi tañdaularına rwqsat berip jatır”. Ärine, ol ata-analardı dispanserge ötkizu kerek şığar. Äytkenmen, jergilikti resmi ştat ükimetteri bwğan qarsı emes. Bwl Şpengler aytqanday, asa qauipti häm qorqınıştı tendeciyalarğa wqsaydı. Al qazirgi XXI ğasırdı eske alsaq, atalmış mäsele belgili bir deñgeyde bükil älemge de qatıstı.

2003 jıldan bastap 2013 jılğa deyin AQŞ, Norvegiya, Şveciya, Bel'giya, Wlıbritaniya äsirese Niderlandı jäne tağı basqa “Erkindikten de erkinirek” elderde birjınıstı azamattarğa nekelesuge rwqsat etilmek tügili tipti olarda kämiletke tolmağan buın arasında sayasi jäne komerciyalıq, aqparattıq äri mädeni  ügit-nasihatqa rwqsat etildi. Eñ qızığı bwl şekten tıs liberaldı zañdarğa demokratiyalı jolmen bar-joğı 20 % halıq jäne qoğam qayratkerleri ğana tabandı türde qarsı şıqtı. Sol jiırma payızdı qwraytın qoğamnıñ sau küşterin qazirgi Europada faşister dep atap, BAQ-qa jaqındatuğa tıyım salğan . Jäne olar qwqıqtıq twrğıdan barınşa qudalanuda. Bizge sonday bolaşaq kerek pe?!

Ökinişke qaray bizdiñ osı twrğıdan alğandağı äldeqayda dästürli, äldeqayda gumanistik, äldeqayda dinge toleranttı Qazaqstanda “Evropeyskie cennosti” degen bürkemelengen wrandı köterip jürgen resmi jäne beyresmi sayasatkerler barşılıq. Olar köbinese iri qalalardıñ töl tumaları, olardıñ tağı bir erekşeligi - qazaq tili twrmaq “qazaq”  degen sözdiñ özin onşa jaqtırıñqıramaydı. Olar üşin jalğız tiimdi terminder kelesi: kazahtanec, kazahstanka, predstavitel' grajdanskogo obşestva, liberalizm jäne zapadnıy variant demokratii. Tağı olardıñ süyikti sözderi özderiniñ tar ğana mağınasında tüsinetin “azattıq, erkindik, adam qwqığı, söz erkindigi jäne toleranttılıq”. Olar wlttıq qwndılıqtar men halıqtıq, memlekettik müddeden göri AQŞ pen Batıs Europağa, äsirese olardıñ adamnıñ adam bolmau qwqığına oysız elikteuşlikti nasihattaydı. Olar jahandanudı jamılıp, narıqtıq ekonomikanı alğa tartıp, adam qwqığın qorğau konvenciyasın tu etip köterip, wltsızdıqtı, dästürsizdikti, jınıssızdıqtı, tamırsızdıqtı jäne tübegeyli dinsizdikti öz arın qorğağanday qorğauda. Bwlar kerek deseñiz tipti asa auır qılmıstarı üşin sol qılmıskerlerge ölim jazasın ädil türde qoldanuğa «moratoriy est' vezde!» degen aşıq ötirikti aytıp, Parlamentke äli kedergi bolıp jür. Anıqtama üşin: qazirgi tañda ölim jazası AQŞ, Iran, Wlıbritaniya, Izrail', Iran, Belarus', Qıtay jäne t.b. elderde bar jäne ekstremistterge, terroristterge, pedofil'derge, seriyalı man'yaktarğa, wlt satqındarına jäne t.b. qauipti elementterge qatıstı öz ornımen äli qoldanılıp kele jatır. Ärine, ekonomikalıq twrğıdan(!) Şımkent Singapur siyaqtı damıp ketsin, Almatı Gonkong siyaqtı örkendesin, Nwr-Swltan qalası N'yu-York siyaqtı güldenip ketsin, tipti Taraz qalası qwddı bir Liverpul' siyaqtı bolıp, Qarağandı qalası tura bir Drezden qalası siyaqtı bayıp ketsin, alayda ne bolsa da wlttıq naqıştı joğaltıp almau kerek!!! Al qazirgi zamanda tamırsız qalu - bir sekundtiñ isi!

Ärine, bizdiñ el Konstituciya boyınşa zayırlı, demokratiyalı, qwqıqtıq memleket bolğandıqtan men mwnday adamdardı qudalauğa şaqırıp jatqan joqpın, türmege otırğızuğa ündep jatqan joqpın jäne tipti eñ kemi cenzuranı da talap etip jatqan joqpın. Iä, olar öz pikirlerin aytuğa qwqılı. Qanday ömir saltın saqtağısı kelse tolıqtay öz erki. Desek te, bizdiñ Ükimet, bizdiñ mädeniet, bizdiñ äleumet jäne resmi dästürli din ökilderi (dästürli islam ökilderi, dästürli pravoslav ökilderi jäne dästürli iudaizm ökilderi jäne t.b. ) äri kez kelgen qatardağı patriot azamattar Qazaqstannıñ ekonomikasın Şveciyanıñ ekonomikasına wqsatuğa rwqsat etse de, Qazaqstannıñ moralin Şveciyanıñ moraline wqsatuğa eşqaşan, eşqalay jol bermeui kerek. 

Men Europalıqtardı jek körmeymin!!! Olar adamzat örkenietine köp jetistikter äkeldi: tehnikalıq ğılım (Eynşteyn, Leonarda do Vinçi, N'yuton, Galiley t.b.), klassikalıq muzıka (Mocart, Bethoven, Şubert, Ştraus, Bah t.b.), rennesanstıq beyneleu öneri (Mikelandjelo, Rafael', Donatello, Rembrant t.b.) jäne zamanaui narıqıtıq ekonomika (Adam Smitt, Karl Marks, Maks Veber t.b. ) jäne halıqaralıq zañnama jüyesi (Napoleon qwqığı, Rim qwqığı, grek qwqığı, ağılşın qwqığı jäne adam qwqığı turalı deklaraciyalar t.b.) Äytse de, körip twrğanımızday soñğı 25 jıldıñ işinde Batıstıq tehnika men ekonomika ağılşın tili sıqıldı qattı damıp ketse de, mädenieti men moraldik ahualı qızığuşılıqtan göri üreydi köbirek tudıruda.

Qazaq mädenietiniñ işki mäselelerine toqtayın. Körermenderdiñ “Skaz o rozovom zayce”, “Kelin”, “Biznes po kazahskiy” jäne “Reketir 4” degen siyaqtı fil'mderge közderi üyrengen. Eşkim tañ qalmaydı. Moyındau kerek sapası naşar bolsa da Sätpaev turalı, Momışwlı, Küläş Bäyseyitova haqındağı, orta ğasırlıq batırlar jayındağı fil'mder de anda-sanda jılt etip şığıp qaladı. Degenmen, bügingi Qazaqstannıñ wlttıq mädenieti degen sözdi estigende naqtı häm birkelki sipattama beru qiın. Francuz mädenieti dese ötken ğasırdağı säl jaqsılau, qazirgi ğasırdağı säl Amerikağa eliktegen syujetterdi birden eske tüsiremiz, Özbek fil'mdi alsaq Ündi fil'mine forma jağınan wqsas bolsa da, mazmwnı boyınşa Özbek halqınıñ töl wlttıq dünietanımına tolıqtay säykes kelip twr. Däl sol sipatta korey fil'mderi, qıtay fil'mderi, japon fil'mderi, keyde säl tömen deñgeyde bolsa da, Resey fil'mderiniñ özinen wdayı wlttıq naqış añğarılıp twradı. Al bizde wlttıq naqışqa rejisserler tek eliktep kele jatır. Älbette, Dosqan Joljaqsınovtıñ Birjan Sal men Qwnanbayı, Serik Aprımovtıñ “Bauır” fil'mi jäne Aqan Sataevtıñ “Jaujürek Mıñ bala” sındı fil'mderi däl “Vıjivşiy”, “Sumerki” nemese “Igrı prestolov” deñgeyinde tanımal bolmasa da belgili bir mazmwn jäne syujet tereñdigine wmtılğandığı añğarıladı.  

Nağız wlttıq mädeniettiñ kelesidey erekşelikteri boluı kerek: 

avtorlardıñ jäne orındauşılardıñ wlttıq bolmıstı tüsinbek tügili odan jasqanbauı, 

töl tarihtı, calt-dästürdi, kündelikti halıq tirşiligin tereñinen bilu. äri eñ bastısı.

Al eñ bastısı, kelesi 3 talapqa say boluı şart!

Birinşisi, qarjılay paydadan göri körkemdik-ideyalıq deñgeyge köbirek män beru kerek, 

Ekinşisi, töl mädenietti kez kelgen özge mädenietten eş kem sanamau, 

Üşinşisi, körermenge wnauğa tırısudan göri bar oydı meylinşe tolıqqandı jetkizuge asığu kerek. 

Atalmış üş şart orındalğan kezde ğana sapalı öner tuındısı payda boladı. Neğwrlım wlttıq naqıştağı öner tuındıları köp, soğwrlım wltımızdıñ ruhani qorğanı beki tüspek!

Maqalamnıñ eñ basında meñzep ötken şeteldiñ ziyandı ıqpalın azaytu üşin töl mädeni sayasattı, wlttıq TÄRBIENİ Ükimet deñgeyinde (Bilim ministrligi, Mädeniet ministrligi jäne Aqparat ministrligi), tipti Ata zañ deñgeyinde resmi twrğıda bekitetin uaqıt kelip jetti. Qorıtındı retinde mınaday wsınıstardı wsınğım keledi:

Biz biletinimizdey biıldan bastap Prezident janında Wlttıq Senim komiteti payda boldı. Däl sol ülgide wlttıq ruhaniyat komitetin de qwru kerek. Ol komitet belgili bir deñgeyde Qazaqstandıq jazuşılardıñ, scenariysterdiñ, kinorejisserlerdiñ, tilşilerdiñ, teatr körkemdik jetekşileriniñ şığarmaşılıq bağıtın rettep otıruı kerek.  Bwl Mädeniet jäne Aqparat ministrligine qosıp bergen cenzura emes, bwl teledidarımızda ziyandı bakteriya siyaqtı tım köbeyip ketken MILJIÑ ÖSEKŞİ QATIN jäne ANAYI IRJAQ SAYISTARI ispettes kontenttiñ, “Kelin”-“Borat” ispettes wltqa qayşı tuındılardıñ, ğalamtordağı wyatsız blogerler men arsız änşilerdiñ wlttıq namısqa nwqsan keltiretin distruktivti şou-äreketterin  aldın aludıñ, boldırmaudıñ jalğız jolı!  

Bügingi qoğamda tım liberaldı äri keybir asa şala qazaq azamattardıñ wstanımdarın wqpaymın. Olardıñ sanası üşin qazaqı mädeniet tek qana mwrajay wğımımen ğana säykestengen, qazaq öneri tek qana auıldağı toy wğımımen para-par, al wlttıq dästürli qwndılıqtar tipti beyne bir mazar ispettes närse. Ärine, zamanaui bolu qajet, ğılımnıñ soñğı jetistikterinen üzdiksiz habardar bolıp twru kerek, eñ ozıq äri eñ soñğı tehnikanı igerip otıru qajet, jañaşa aqparattıq qwraldardı paydalana bilu kerek äste onı eşkim joqqa şığarmaydı da. Äytkenmen, qazaq bolmısı men “XXI vek” degen eki wğımdı bir-birine qarama-qarsı qoyu mülde dwrıs emes. Eger, meniñ opponenterimniñ bügingi qazaq mädenietiniñ jağdayına köñilderi tolmasa, onda olar “jığılğanğa jwdırıq” degen filosofiyanı wstanbasın. Kersinşe, memlekettik qazaq tilin üyrenip, klassikalıq qazaq tidi tuındılardı siñirip, qazaqı örkeniettiñ damuına barlıq mwmkin, mümkin emes te ülesin qossın! Eger sonda da nätije şıqpasa, onda bälkim iä meniñ közqarasım tura bolmağanı.

Keybir oqırmandarğa atalmış maqala tım wltşıl, asqan eskişil äri asa wranşıl bolıp körinui ıqtimal. Al tüsinigi bar ŞIN TOLERANTTI oqırman bwl maqalanıñ wran emes, jan ayqay ekenin birden wğar. Maqalamnıñ tübinde wltşıldıq emes, öz wltına degen ayrıqşa süyispenşilik pen özge wlttarğa degen janaşırlıqtıñ jatqandığı ayqın añğarılıp twr. Bügingi wlttıq qwndılıqtar erteñgi küni wltımızdıñ yaki wlt ruhaniyatınıñ jäne jalpı adami salauattı, sau sana-seziminiñ saqtaluınıñ kepili boluı üşin barşa BAQ ökilderiniñ qızmetin baqılau kerek. Äri Öner oşaqtarınıñ şığarmaşılıq ürdisin, bağıtın rettep otıru abzal. Äytkenmen, eñ äueli wlttıq ideya, memlekettik ideologiya negizinde töl mädeni naqtı sayasat erejelerin jasau qajet. Biz qanday elmiz?! Şınımen, Şveciyağa kele jatqan ba? Älde Özbekstan sıqıldı töl tamırın saqtap qalğan elge bara jatqan wltpız ba? Atalmış saualdı öz-özimizge jiirek qoyıp twrayıq.

Riza Isqaq

Abai.kz

19 pikir