Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Ädebiet 3339 3 pikir 16 Qazan, 2019 sağat 12:25

Ömiri auır, tağdırı dauıl qalamger

(nemese Maksim Gor'kiydiñ avtobiografiyalıq şığarması jöninde birer söz) 

Nobel' sıylığına bes ret wsınılğan orıs jazuşısı Maksim Gor'kiydiñ «Detsvo», «V lyudyah», «Moi universitetı» degen 3 povesten twratın avtobiografiyalıq şığarmasın oqıp şıqtım. Jaqsı tuındı. Oqıp otırıp, «bwl kisiniñ körmegeni joq eken ğoy» degen oyğa kelesiñ.

Aldımen onıñ 1868 jılı Tömengi Novgorod (Nijniy Novgorod) qalasında tuğanın ayta keteyik. Äkesi erte qaytıs bolğan Aleksey Maksimoviç  Peşkov (Maksim Gor'kiydiñ şın atı-jöni) ata-äjesiniñ qolında ösedi. Öte qatal bolğan atası kişkentay Alekseydi sotqarlığı üşin jii-jii şıqpırtıp sabap, jazalaudı ädetke aynaldırğan. Al äjesi kerisinşe öte meyirimdi kisi bolıptı. Maksim Gor'kiy bala kezinde izgilik pen meyirimdilikke tärbielegen ğaziz äjesin qattı jaqsı körip, aynalşıqtap janınan şıqpay jüredi eken. 

Avtobiografiyalıq tuındınıñ köptegen epizodı Berdibek Soqpaqbaevtıñ «Meniñ atım – Qojasın» eske tüsiredi. Mısalı, bala Maksim Gor'kiydiñ de, Qojanıñ da äkeleri ömirden erte qaytqan; ekeuiniñ de äkeleri jöninde de jwrt jaqsı estelikter aytadı. Qoja anasınıñ Qaratayğa twrmısqa şığuına qarsı bolğanı sekildi, Aleksey de (Maksim Gor'kiydiñ şın atı) şeşesiniñ ekinşi ret küyeuge tigenin wnatpaydı. Tipti, bala Maksim ögey äkesi men ögey äkesiniñ anası otırğan otırğışqa jelim jağıp qoyıp, keyin ekeu orındarınan twra almay äurege tüskende, mäz bolıp , rahattana küledi. Äytse de, osı üşin atasınan tayaq jeydi. Al anası onı qwşaqtap, közderi jasqa tolıp, «Nege aşulanıp jürsiñ? Bwl meniñ janıma batıp, jüregimdi auırtatının bilesiñ be?!» degende, aqıldı balanıñ jüregi eljirep ketip, şeşesi jılamau üşin bwdan keyin onday tentektik jasamauğa bel buadı. Qoja men Alekseydiñ arasındağı wqsastıqtardı jazudı jalğastırayıq. Biri mwğalimniñ sömkesine baqa salıp qoysa, al biri sınıp esiginiñ joğarğı jağına jippen qarbızdıñ kesilgen jartısın ilip qoyıp, esik aşılıp-jabılğanda, wstazdıñ taqır basına qarbızdıñ jartısı kiile qalğanın qızıq köredi. Osı sekildi talay sotqarlığı üşin ekeui de mektepten quıla jazdaydı. Özge balalarmen sıyıspay, jii-jii töbelesip qalatındarı jäne bar. Alayda ekeui de – öte zerek, zeyindi balalar, yağni aqıldı tentekter. Mwğalimderi ekeuiniñ de qabiletterine tañğaladı.

Qojadan ayırmaşılığı – Alekseydiñ anası ekinşi ret twrmıs qwrıp, endi olar birge twra bastaydı. Köp wzamay ögey äkesi jat minez şığarıp, özge äyelderge barıp, jii-jii işip kelip, üydegi wrıs-janjal köbeyedi. Tipti, balanıñ közinşe anasına qol köteretin boladı. Osınıñ bäri kişkentay Alekseydiñ jadında öşpestey saqtalıp qalıptı. Birde şeşesiniñ keudesinen ayamay teuip jibergenine şıday almay, ızalanıp ketken bala ögey äkesine pışaq ala jügirip, öltirmekke wmtıladı. Biraq anası qolın qağıp jiberip, oylağanı jüzege aspaydı. Bala da bolsa, şeşesin qorğamaq bolğan äreketin körmeysiz be! Bwl isi onıñ jastayınan şölge bitken sekseuildey minezdi, öjet bolğanın körsetetindey. Joğarıda jazılğan jäyttar «Destvo» povesinde söz bolsa, al kelesi bölim «V lyudyah» şığarmasında ne jazılğanına tömende toqtaldıq.

Maksim Gor'kiydiñ ömiri qasiret pen qayğığa tolı. Äkesi erte köz jwmğanı azday, şeşesi ögey äkesinen tuğan kişkentay inisi jäne köp wzamay anasınıñ özi de auırıp, ajal qwşadı. Qartayıp, alji bastağan atası dünie-mülkin öz nemeresinen qızğanıp, onı 11 jasınan bastap öz nanın özi tabuğa mäjbürleydi. Sol kezden beri bala Alekseydiñ istemegen jwmısı joq! Daladan jün-jwrqa, temir-tersek jinap, ötkizedi; äjesimen birge ormannan sañırauqwlaq, jemis-jidek teredi jäne onıñ qasında jürip jwrttan qayır da swraydı; toğaydağı qwstarğa tor qwrıp, wstağandarın satadı; kemede ıdıs juuşı boladı; alıs tuısına üy şaruasın isteytin malay bolıp jaldanadı; naubayhanada, şeberhanada, dükende de jwmıs isteydi! Biraq qanşa tañ atqannan kün batqanğa deyin tınım tappay, jarğaq qwlağı jastıqqa timey jürse de, onıñ eş qol üzbegen, tipti tünde wyıqtamasa da, qoya almağan bir süyikti isi boldı. Bwl – kitap oqu edi. Aynalasındağı key nadan adamdar «kitap oqıp, qaybir jetisem deysiñ, tasta mwnı» dep keleke qılğanmen, jolında jolıqqan közi aşıq, kökiregi oyau jandar balanıñ bilimge degen qwştarlığın qwptap, dwrıs bağıt-bağdar beredi. Sonday qamqor kisilerden Aleksey jaqsı kitaptardı swrap alıp, oqıp jüredi.

Kitap oquğa qwmarlıqtan bölek Jaratuşı jetim balanıñ boyına meyirimdilik, parasattılıq, tazalıq, namısqoylıq, arlılıq sekildi qasietterdi de darıtıptı. Ol aynalasına ärdayım oylı közben qarap, küştiniñ älsizge istegen qiyanatın, alayaqtıñ ittigin, pasıqtıñ qaraulığın, opasızdıñ satqındığın, suayttıñ ötirigin, ösekşiniñ jalasın körip, janı türşigedi. Adamdar mwnday las isterge ne üşin baratındığın tüsine almay dal boladı, qanşa oylansa da, aqılı jetpeydi. Şınayı ömirde pendeler ädebi şığarmalardağı qaharmandarmen salıstırğanda, qanşalıqtı tömen deñgeyde ekenine köz jetkizip, qoğamnan jerinedi. Dünie boq üşin bir-birin jwlıp jep, qasqırday talap jatqan kisilerdiñ qılığın wğa almaydı. Öytkeni, ol üşin kitaptan asqan baylıq, bilimnen joğarı qwndılıq joq edi.

Sol bilimqwmarlığı Alekseydi 16 jasında, yağni 1884 jılı Qazan universitetine tüsemin degen ümitpen Qazan qalasına jetektep äkelgeni üşinşi bölim «Moi universitetı» povesinde jazıladı. Jas talapkerdi äjesi bir qolımen şoqınıp, bir qolımen oramalınıñ şetimen köziniñ jasın sürtip twrıp, şığarıp saladı. «Alıs ölkege ketip barasıñ, jaqın arada kelmeysiñ. Endi körispeytin şığarmız. Meniñ ğwmırım az qaldı» degen sözdi estigen Aleksey de janınday jaqsı köretin äjesin rasında da eñ soñğı ret körip twrğanın sezip, jüregi örtenedi. Äytse de, oqimın degen armanmen attanıp kete baradı. Alayda orta bilimi bar jönindegi attestatı bolmağandıqtan (ol bala kezinde sırqatına baylanıstı mektepten oqudan şığıp ketken), sonday-aq, kedey otbasınan şıqqandarğa arnalğan orın sanı qısqartılğandıqtan, oquğa tüse almaydı. Mwnda da twrmıs auırtpaşılığı qinap, kün köru üşin ärtürli jerde jwmıs isteydi. Qazanda revolyuciyalıq közqarastağı jastarmen, studenttermen tanısıp, olardıñ qwpiya jiındarına qatısa bastaydı. Söytip jürgende, 1887 jılı birinen soñ biri atası men äjesi qaytıs boladı. Äsirese, äjesiniñ qazası Alekseyge auır tigen edi. Ol meyirimdi de parasattı jannıñ sanasındağı jarqın beynesi jöninde estelikter aytıp, iştegi zildey zapıran men qorğasınday qwsanı säl de bolsa şığarğısı kelgenmen, sırlasarğa jan tappay, alaswradı. Qayğı-qasiret onı iştey müji beredi. Arada köp jıl ötken soñ, wlı ölgeni jaylı atına mwñ şaqqan adam turalı Anton Çehovtıñ şığarmasın oqıp, sol kezde özi jwmıs istegen naubayhanada qaptap jürgen egeuqwyrıqtarğa aqtarıla sır aşpağanına ökinedi. Jalğızdıq pen joqşılıq äbden janına batqan Aleksey küyzeliske tüsip, öz-özin öltirmekke bel buadı. Tapanşa satıp alıp, jüregin közdep, keude twsın atqanmen, oq ökpesine tiip, ol aman qaladı. Biraq keyin osı äreketi jazuşınıñ ökpe auruına şaldığuına sebep bolıptı. 

Üşinşi povest' «Moi universitetı» tuındısında meni süysintken äri tebirentken bir epizod bar. Aleksey bwrın aydauda bolğan revolyucioner Romas'qa erip, Qazanğa juıq mañdağı auılğa köşip kelgen soñ, ondağı nadan mwjıqtar bwlarğa qastıq qılıp, üylerine ört qoyadı. Sonda qızıl jalınğa oranıp, janıp jatqan twrğınjaydıñ şatırındağı kitaptarın şığarıp alu üşin Aleksey ömirin qaterge tigip, örttiñ qwşağına qoyıp ketedi. Oylağanı bolıp, biraz kitabın tilsiz jaudıñ ottı aranınan aman alıp qalğanmen, öziniñ denesin de küyik şalıp, jaraqat aladı. Mine, kitapqa degen qwrmet! Mine, bilimge degen qwştarlıq! Bwl kitaptarı keleşekte külli älemge taraytın bolaşaq klassik qalamgerdiñ äreketi emes pe?! Tötenşe jağdayda mwnday qauipti äreketke bar dep eşkimge keñes bermeymiz. Biraq jazuşınıñ bozbala kezindegi isine eriksiz qayran qalasıñ.

Maksim Gor'kiydiñ «Detsvo», «V lyudyah», «Moi universitetı» degen üş povesten twratın şığarmasında osınday jäyttar söz boladı. Ärine, 700 betten asatın tuındını şağın maqalada tolıqtay taldau mümkin emes. Degenmen, şamamız jetkenşe, äserimizben bölisuge tırıstıq. Biz kitaptıñ mazmwnın ğana jetkizgenimizdi ayta keteyik. Negizi, şığarmanıñ körkemdigin qarastıratın bolsaq, onıñ özi bölek kölemdi maqalağa aynalar edi! YAğni, M. Gor'kiydiñ atalğan kitabında ädemi teñeuler men körkem suretteuler öte köp. Mağan wnağan bwl tuındını oqığan özge jandar pikir bildiremin dese, marhabat.           

Alpamıs Fayzolla

Abai.kz 

3 pikir