Jwma, 18 Qazan 2019
Bilik 1857 44 pikir 24 Qırküyek, 2019 sağat 11:09

Bwl - Toqaevtıñ Qazaqstan Prezidenti märtebesinde AQŞ-qa jasağan alğaşqı saparı

Amerika Qwrama Ştattarı sayasi jäne ekonomikalıq procesterdiñ damuına aytarlıqtay äser ete alatın mañızdı älemdik qatısuşılardıñ biri.

Özgeler sekildi, Qazaqstannıñ da sırtqı sayasatınıñ basım bağıttarınıñ biri - AQŞ-pen qarım-qatınastardı damıtu ekeni tüsinikti.

Qazirgi kezde Qazaqstan Amerika Qwrama Ştattarımen ekijaqtı baylanıstıñ barlıq salalarında belsendi damuğa küş salıp jatır. AQŞ elimizdiñ täuelsizdigin alğaşqılardıñ biri bolıp tanıdı (1991 j. 25 qazan-avt.) jäne diplomatiyalıq qatınastar ornattı. Ekijaqtı qatınastardıñ damuındağı tağı bir mañızdı oqiğa - Qazaqstannıñ yadrolıq qarudan bas tartuı. Mwnday qadam Qazaqstannıñ beybit damuğa degen adaldığın rastadı jäne eki el arasındağı özara senimdilikti aytarlıqtay arttırdı.

Täuelsizdik jıldarında Qazaqstan Prezidenti N.Nazarbaev AQŞ-qa altı ret resmi saparmen bardı. Nätijesinde ekijaqtı kelisimderge qol qoyıldı. Bwl eki el arasındağı odan äri jemisti ıntımaqtastıqtı damıtuğa negiz boldı.

Mısalı, 1992 jılı mamırda Qazaqstan Respublikasınıñ Twñğış Prezidenti N. Ä. Nazarbaevtıñ AQŞ-na alğaşqı saparı kezinde sauda qatınastarı turalı kelisimge, investiciyalardı ıntalandıru jäne özara qorğau turalı kelisimge, sonday-aq qosarlanğan salıq saludı boldırmau turalı konvenciyanıñ jasaluı turalı birlesken mälimdemege qol qoyıldı.

1994 jılı aqpanda Qazaqstan men AQŞ arasında demokratiyalıq seriktestik turalı hartiyağa qol qoyıldı. 1997 jılğı qaraşada, Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ AQŞ-qa kezekti saparı kezinde ekonomikalıq seriktestik turalı hartiyağa qol qoyıldı. 2001 jılğı 11 qırküyektegi oqiğalar qazaq-amerikan qatınastarındağı jaña kezeñniñ bastaluın belgiledi. Qazaqstan Vaşingtonda jäne N'yu-Yorkte jasalğan terroristik äreketterdi ayıptadı jäne AQŞ-tıñ Auğanstandağı antiterrorlıq nauqanın qoldadı.

Öz kezeginde Qazaqstannıñ Auğanstan men Iraktağı terrorizmge qarsı operaciyalarğa körsetken qoldauın amerikandıq tarap joğarı bağaladı. 2001 jılı jeltoqsanda Vaşingtonda N.Ä.Nazarbaev pen Dj. Buştıñ kezdesuinde eki eldiñ basşıları Qazaqstan-Amerika qarım-qatınası turalı birlesken mälimdeme jasadı. Ol Qazaqstan men Amerika Qwrama Ştattarı arasındağı wzaq merzimdi strategiyalıq seriktestikti nığaytuğa bağıttalğan kelisimder edi.

Osı kezdesu barısında Qazaqstan basşısı täjiribe almasudı jäne eki el arasındağı käsipkerlik salasında ıntımaqtastıq ornatudı közdeytin H'yuston bastamasın jüzege asıru turalı wsınıs jasadı. Nätijesinde 2002 jılğı 3 qazanda Almatıda Qazaqstannıñ sol kezdegi Sırtqı ister ministri Qasım-Jomart Toqaev pen AQŞ-tıñ Qazaqstandağı elşisi L.Nepper jariyalağan H'yuston bastaması jüzege asırıldı.

Qasım-Jomart Toqaevtıñ aytuınşa, H'yuston bastaması - bwl eki eldiñ jeke sektorların jaqındastıruğa bağıttalğan Qazaqstan men Amerika Qwrama Ştattarı arasındağı seriktestik. Bwl qazaqstandıq biznes sektorınıñ bäsekege qabilettiligin arttıruğa, sonday-aq önimderdi birlesip öndiru men älemdik narıqtarğa ötkizuge ıqpal etedi.

Bwl bastamanı iske asırudıñ birinşi kezeñinde Euraziyalıq qayta qwru jäne damu banki (EQDB) tehnikalıq qoldau retinde qazaqstandıq qarjı instituttarına 300 million dollar böldi. H'yuston bastamasınıñ ekinşi kezeñi Qazaqstandağı äleumettik bağdarlamalardı qarjılandırudı közdeydi.

AQŞ - Qazaqstandağı eñ iri şeteldik investor. Qazaqstan ekonomikasındağı tikeley amerikandıq investiciyalardıñ ülesi şeteldik investiciyalardıñ jalpı qorjınında şamamen 23,5%-dı qwraydı. Täuelsizdik jıldarında AQŞ-tıñ Qazaqstan ekonomikasına salğan investiciyası 15 milliard dollardan asadı. Qazirgi uaqta Qazaqstanda şamamen 400 amerikandıq kompaniya jwmıs isteydi. Bwl körsetkişter amerikandıq faktordıñ Qazaqstannıñ odan äri ekonomikalıq damuındağı mañızdılığın ayğaqtaydı.

Qazirgi uaqıtta AQŞ Qazaqstannıñ energetikalıq resurstarınıñ eksporttıq bağıttarın ärtaraptandırudı qoldaydı. Atap aytqanda, AQŞ Batıs Qazaqstan - Batıs Qıtay mwnay qwbırın salu jobasın, sonday-aq Qazaqstandı Baku-Tbilisi-Djeyhan mwnay qwbırına qosu jobasın qoldadı. Qazaqstannıñ BTJ-ge qosıluı turalı kelisimge 2006 jılı 16 mausımda Qazaqstan Twñğış Prezidenti N.Ä.Nazarbaev pen Äzirbayjan Prezidenti I.G.Älievtiñ kezdesui kezinde qol qoyıldı. Qwjatqa qol qoyğannan keyin N.Ä.Nazarbaev bwl joba Resey men Qıtay bağıttarın qospağanda, Qazaqstan üşin mwnay tasımaldaudıñ üşinşi jolın aşatının, bwl Qazaqstan mwnayın öndirudiñ jedel qarqınına äser etuşi mañızdı faktor ekenin ayttı. Bwl saladağı ıntımaqtastıq Qazaqstan men AQŞ-tıñ müddelerine jauap beredi. Qazaqstannıñ energetikalıq resurstardı älemdik narıqqa şığaruı men balamalı aymaqtıq jobalarğa qatısuı jaña perspektivalı narıqtardı igeruge mümkindikter aşadı. Bwl Qazaqstannıñ basqa da iri aymaqtıq sub'ektilerdiñ, mısalı Ündistan, Japoniya jäne basqa da jetekşi ATR elderiniñ Qazaqstannıñ kömirsutek şikizatına degen qızığuşılığınıñ artuına ıqpal etti.

Qazirgi uaqıtta Qazaqstan men Amerika Qwrama Ştattarı arasında öte küşti ıntımaqtastıq bar. Onıñ negizi senimdi qwqıqtıq baza bolıp tabıladı. Sonday-aq, qauipsizdik salasında da ıntımaqtastıq ornatıldı.

Qazirgi kezeñdegi qazaq-amerikan ıntımaqtastığınıñ negizgi mazmwnı prezidentter Donal'd Tramp pen Nwrswltan Nazarbaevtıñ 2018 jılğı 17 qañtarda «Qazaqstan men Amerika Qwrama Ştattarı: HHİ ğasırdağı keñeytilgen strategiyalıq seriktestik» birlesken mälimdemesinde körsetilgen.

Qazaqstan Prezidenti Qasım-Jomart Toqaev Amerika Qwrama Ştattarına bardı. Josparda N'yu-Yorkte ol BWW Bas assambleyasınıñ 74-sessiyasına qatısu, sonday-aq memleket jäne ükimet basşılarımen jäne biznes ökilderimen kezdesuler ötkizu.

Jaqında Qazaqstan Prezidenti Qasım-Jomart Toqaevtıñ amerikandıq The Hill basılımında maqalası jariyalandı. Mwnday jariyalanımdı şet elge barardan birneşe kün bwrın jasau Qazaqstannıñ Twñğış Prezidenti Nwrswltan Nazarbaev negiz etken dästürge aynaldı. Eger biz Qasım-Jomart Toqaevtıñ maqalasın taldaytın bolsaq, onda onıñ negizgi böligi Qazaqstan ekonomikasına amerikandıq kapitaldı tartuğa arnalğan dep qorıtındı jasauğa boladı. Amerikandıq investiciyalar Qazaqstanğa kelui ötken jılı 45 payızğa arttı.

«Bizdiñ elderimiz arasındağı baylanıstar, ärine, ekonomika şeñberinen asıp tüsedi. Biz AQŞ-pen tığız seriktestik ornattıq jäne köptegen mañızdı sırtqı sayasi mäseleler boyınşa tığız ıntımaqtastıqta boldıq. Bwl özgermeydi. Meniñ basşılığımmen Qazaqstan soñğı üş onjıldıqta sätti jürgizgen sındarlı, teñgerimdi jäne täuelsiz sırtqı sayasattı jalğastıradı», - dedi Qasım-Jomart Toqaev öziniñ maqalasında.

Qasım-Jomart Toqaevtıñ Amerika Qwrama Ştattarına saparı - bwl Qazaqstan Prezidenti märtebesindegi alğaşqı sapar. Prezidenttiñ aytuınşa, ol amerikandıq kompaniyalar men investorlardıñ Qazaqstan ekonomikasına tartıluın köbirek körgisi keledi. Ol üşin, barlıq basqa käsipkerler üşin Ortalıq Aziya aymağında bwrın-soñdı bolmağan iskerlik ahual jasaladı.

Kerimsal Jwbatqanov,

tarih ğılımdarınıñ kandidatı. Qazaq-Orıs Halıqaralıq universitetiniñ docenti.

Abai.kz

44 pikir