Beysenbi, 21 Qaraşa 2019
Bilgenge marjan 3019 11 pikir 16 Qırküyek, 2019 sağat 10:24

Kontekste adamzat aqıl-oyınıñ damu evolyuciyası

Noah Hararidiñ «Sanalı adam»: adamzattıñ qısqaşa tarihı» attı kitabın oqy otırıp avtordıñ töñkerisşil közqarastarı men erekşe qabiletine tänti bolasıñ. Mätinde oqiğalar jelisi hronologiyalıq tärtippen şeber qiyulasıp sonı pikirleri tereñ payımmen ädiptelgen. Hararidiñ beyneli tili ejelgi adamdar qauımın bäz-bir qalpında köz aldıña äkelip oy iirimderimen alısqa jeteleydi.

Alayda qwbılası darvinizm ilimine bağıttalğan mätin joldarın oqığan sayın parallel' qarsı wyqastar oy taqtasında tizbektele berdi. Däl solay kezinde intellektualdı ortada özin töñirektegen oylarmen kelispegen Ibn Ruşd «Teristeudi teristeu» eñbegin qolğa alğan edi.      

Ejelgi adamdardıñ jaña mekenderdi qonıstanu jorığınıñ bastı jolserigi retinde onıñ aş qwrsağı men täbetin aldıñğı qatarğa qoyamız. Azıq izdeu jolında kezikken jırtqış añ-qwstan, menşik qwqı jolında sebezgilep oyanğan «meniki» sezimi tudırğan özi sekildilermen jaulasıp qalu qorqınışı, tüptep kelgende jeke basına tönetin qauip üreyi kürdeli äleumettik qwrılımdarğa birigip, qauımdasa ömir süruge beyimdedi. Qauımdıq qwrılıs äleumettik jauapkerşilikti tuındatıp otbası institutınıñ berik irgesin qaladı. Al ajal aldındağı därmensizdik märtebeli sezimderdi oyattı.

Alğaş Adam atanıñ wrpaqtarı Qabıl bauırı Abıldı işin örtegen qızğanış seziminiñ buımen wrıp öltirip qandıqol atanğalı birneşe mıñjıldıqtar ötip ülgerdi. Adamzattıñ damu tarihında osı qissa din  qızmetkerleriniñ uağızında alğaş qan tögilgen oqiğa retinde bayandalada. Sol zamatta bauırınıñ jansız keudesin qayda jasırarın bilmey alaswrğan Qabıl jemtigin jerge kömgen qarğanıñ äreketin qaytalap bauırınıñ denesin jerge jasıratını jayındağı qissa keñ taralğan. Jer betine jamandıq ataulınıñ dänegi sebilgen osı kez adam işindegi apjılandı oyatqanımen birge onıñ sana deñgeyiniñ perdesinde jwlqi aşıp tastamadıma. Bwl jäyt tek aqıl-oy tömendigine ğana meñzemeydi sonımen birge bolmısqa üñilu, tirşilikti tüsinuge jasalğan alğaş qadam edi dep payımday alamız. Adamzat damu tarihın dini filosofiya salğan beldik boyımen taratatın bolsaq däl osı jäyt jalpı adamzat aqıl-oyı neşe mıñ evolyuciyadan ötip bügingi biigine jetkendigin ayşıqtap twr emes pe. Bizdiñ on bir jıldıq oqu bağdarlaması, odan keyingi bakalavr därejesi üşin ter töguimiz jalpı bilim beru jüyesi sayıp kelgende tüp twqiyannan bügingi künge deyingi jinaqtalğan ilim-bilimniñ qalıñ qoymasın aldımızğa jayıp salıp twrğan joq pa? Miımızdağı qırtıstardıñ qatparlana tüskendigi üşin arğı ata-babalarımızğa qarızdar ekendigimizdi bir sätke wmıtpauımız kerek. Bwl beyneli türde estafeta oyının eske saladı. Qwramı birneşe adamnan twratın eki top bäyge sızığına deyin özine belgilep bergen şeñberden şıqpastan bir-biriniñ qolınan alğan doppen märe sızığına deyin wmtıluşı edi ğoy. Adamzat aqıl-oyınıñ damu tarihıda birneşe kezeñnen ötip qordalanğan bilimniñ, täjiribeniñ arqasında qorşağan ortanı igerui de tereñdey tüsti. Kündelikti twrmısta tuındağan mäseleler öziniñ qajettilikterin izdeuge jol aşıp beytanıs jerlerdi meñgeruge itermeledi. Adamdı alğa jetelegen negizgi faktor onıñ asqazanı boldı. Qarnı aşqanda qoyarğa jer tappay qol sozım jerdegi jeuge kelerlik jemis ataulını qılğıta otırıp öziniñ özen jağalay birneşe şaqırımdı artta qaldırğanın sezbey de qaldı. Osılayşa keñ alqaptar men jazıqtar artta qala berdi. Jemis ağaşındağı qoljetpes jerde ösken öskindi tüsiru üşin alğaş qoldanılğan tal şıbıqtarı keyin epti qolda jan-januardan qorğanu üşin qajetti qaruğa aynalıp ülgerdi. Adam atadan tarağan wrpaq ösip-önem degenşe de mıñjıldıqtar ötip jattı. Qauımdağı adam sanınıñ ösui, «asqazan» swranısınıñ artuı jañaşa mäselelerdi tuındattı. Bos qwrsaq jaña belesterdi bağındıruğa itermelep terimşilik pen qosa añşılıq qasietterge epteyli adam sanattarın alğa şığardı. Twrmıs tudırğan käsiptiñ bereri köp edi. Aulanğan jemtik qauımnıñ täbetin qanağattandıra otırıp kezekti jaña mindetter legin alğa tarttı. Özen-köl jağalağan alğaşqı adam ökilderi kezikken januardı quıp kelip ketkende aydalağa şığandap şığıp iz şalu ädisine dağdılana bastadı. Söytip dala kezip jürip belgili bir mekenniñ aumağın jadına saqtay otırıp aysız tünde jol tauıp jüre alatın jağdayda jetti. Osı uaqıtta özi sekildi añşılar tobımen jolay joldarı toğısqan jağdayda «menşik» sezimi uşığıp bir-birin qınaday qıruğa äzer boldı. Sirä menşik wğımı osınday jağdayattarda tuındasa kerek. Degenmen ol kezeñderde bwlşıq et menşik qwqığın anıqtaytın edi. Al menşik qanqasaptıñ bastauında qalıp jeñimpaz iege bwyırdı. Ejelgi adamdardan ädilettilik jayında swrar bolsañ küşke negizdelgen pälsapasın soğarı anıq qoy. Orta ğasırlardağı ädilettilik qanğa-qan zañdılığı arqılı sipattaldı. Kapitalist üşin ädilettilik menşigine qol swqpauşılıq dep tüsinui mümkin. Bizdiñ künimizde qwqıqtıq memlekette barlığı zañ şeñberinde ğana şeşimin tabadı. Äytsede küş körsetip qalu faktorlarında jie kezdestiruge boladı. Onı arğı tegimizge tartıp tuğan tabiğilığımızdan köremiz.

Alğaşqı adam üşin özen boyı tek tirşiliktiñ közi ğana bolıp qoymay jaña geografiyalıq mekenderdi aşu jolındağı alğışarttardıñ biri boldı. Ağın-sudıñ oñtüstikten soltüstikke qaray bağıttaluı qonıstanu ürdisin anıqtap otırdı. Alıstan mwnartıp köringen kökjiek ejelgi adamdardı tamsandıra aqıl-oyın alısqa jetelegende şığar. Astatök jemis-jidekter men tüs aua susındau üşin suattarğa qwlaytın januarlar üyiri özen-kölderdiñ mañızdılığın arttı. Onıñ üstine kezigetin jırtqış añdar äleumettik qwrılımnıñ özegin bwrınğıdan äldeqayda kürdelendire tüsti. Menşikten tuındağan janjal men jırtqış añdardan qorğanu özara bıtırañqı äleumettik jüyeni qauımdasa ömir süruge üyretti. Sırtqı jaulardan qorğanu qauımnıñ tirşiligin jalğastıra otırıp özin saqtap qaludağı bastı mäselege aynaldı. Qatal äri özgermeli ortada jan saqtap qalu sezimi birtindep äleumettik qatınastarğa sebepker boldı da ol wjımdıq sanağa negiz qaladı. Al ol bolsa qauım işindegi satılı-ierarhiyalı tizbekti düniege äkeldi.

Jer betindegi adam qañqa süyekteriniñ är jerden tabıluı olardıñ jas şamasın anıqtaudı keyinge şegere beredi. Qazirgi ğılım bekitken erte paleolit däuirine deyinde adamzattıñ alğaşqı ökilderiniñ jer basuı mümkin ğoy. Bwl salada tabılğan artefakttardı jüyelep tizimdeytin ortalıq jwmıstarı äli de bayau. Sebebi är eldiñ ğılımi menşikke degen ötkir talaptarı men imidjdik jobaları adam balasınıñ jer betindegi jasın däl anıqtauğa kedergi boluı da kädik. Sol sebepti bizdiñ jıl sanauımızğa deyingi mıñjıldıqtar tarihı äli birneşe ese jazılatınına kümänim joq. Bir närse ayqın. Alğaşqı ökil şığıs jerinde tirşilik qwrıp onıñ zäuzattarı batısqa qaray aua jayılğandığı. Sebebi arheologiyalıq qazba jwmıstarınan bölek şığısta aşılğan alğaşqı örkeniet orındarı ğalımdardı osı twjırım töñireginde toptasuğa mäjbürledi. Tigr men Evfrat qos özen aralığın jäylap twñğış memleket qwrğan Şumerler özine deyin jinaqtalğan ilim-bilim arqasında bir ortalıqtan bağınatın el bola bildi. Al Egipet piramidaları sol däuir adamdarınıñ ğılımda alğa ozıp säulet öneriniñ tañğajayıp ülgilerin düniege äkelgendigin bar ğalamğa jar saluda.

Ğılımi ortada ejelgi adamdardıñ «jabayılığı» turalı qozdırğıştar jii-jii bas köterip gipotezağa aynaludıñ şaq aldında twr. Endigi joyqın aqparattıq şabuıl aldında därmensizdik tanıtqalı twrğan sanalı adam teoriyası jan saqtau böliminen biraq şıqpasa bolğanı. Şın mänisinde tür-twrpatı jabayı köringen adamnıñ jan-dünieside jabayı boldıma.  Osı saual köz aldıñda köldeneñdep jaña mindetter jükteydi. Ol üşin öziñdi mıñdağan jıldarğa keyinge tastap japan tüzde şıbın jannıñ qamı üşin alğaşqı qadamıñdı neden bastaytındığıña oy jügirtip körşi? Barşa tirşiliktiñ bastauı suı bar jerdi izdep keter ediñiz ğoy. Qattı qarnıñ aşsa şöp-şalamğa qaramay qılğıta otırıp dala büldirgeni men jide ağaşın izdep jan sauğalaudı oylaysıñ. Qarnıñ qanağat tappasa jol üsti qoyan, kiik izin şalıp tağı biraz uaqıtıñ zımıray şıqqanın sezbey qalasıñ. Äyteuir aqırında aydalada jaña töldegen kiik lağın op-oñay wstap alıp endi borşalayın deseñiz soyuğa qwralıñız joq. Qaytpek kerek? Ärine keskini kelisken tastı qwral retinde paydalanıp älgi oljañdı tağam etip äzirleuge qam jasaysıñ. Aydalada saqal-mwrt, şaşıñ jelbirey ösip, deneñdi tük basqan keyipte kiiktiñ tölin bauızdap otırğan sätiñizde qazirgi zamandasıñız üstiñizden tüsse siz jayındağı alğaşqı oyı qalay örbitini aytpasada tüsinikti şığar. Köp närsege bügingi künniñ biiginen qarap dwrıs üñile almay jürgenimizde sodan bolar.

Eñbek qwraldarı jasalğan material negizderine qarap däuirlerdi (paleolit, mezolit, neolit) hronologiyalıq şekaralarğa bölip qarau olardı wbaq-şwbaq birtwtas kezeñder degen oy eles beredi. Ejelgi adamdardıñ aqıl-oyı evolyuciyalıq jolmen bayau damığanı belgili. Bir-biriniñ arasın mıñdağan şaqırımdar bölip twrğan qauımdarda aqparat almasu bayau jürgen edi. Biriniñ twrmıstağı ilgerileuşiligi ekinşisine jetem degenşe ondağan tipti jüzdegen jıldar ara saldı. Mäselen tau bökterlerin mekendegen ejelgi adamdar tastıñ qwramındağı eritindilerdi öziniñ jazıq dalanı mekendegen zamandastarına qarağanda erte bilip meñgergen. Söytip qwramı mıs pen qalayınıñ qosındısınan twratın qola däuiri sahnağa şığıp jüzjıldıqtarğa sozıldı. Jerdiñ bir endiginde qoladan twrmıstıq bwyımdar men qaru-jaraq öndirip jatqanda kelesi bir qiyanda tastan jasalğan qaru-jaraq asınğan adamdar küneltip jattı. Botay twrağınan tabılğan jılqınıñ qañqa süyekterine qarap ğalımdar alğaş attıñ qolğa üyretilgen jeri Qazaqstan dep twjırım jasauda. Qalay bolğanda da bwl Qazaqstan jerin mekendegen taypalardıñ arasında jıldam baylanıs ornatuğa jol aşqan oqiğa boldı. Al Jezqazğan öñirinen arheologiyalıq qazba jwmıstarı kezinde qola däuirine jatatın wstahana orındarınıñ tabıluı osığan deyin qalıptasqan steriotipterdiñ külin aspanğa şığardı.

Alğaşqı qauımdıq qwrılıs adamdarınıñ sanasına enuge tırısu tek olar qaldırğan zattay jabdıqtar men beyneli müsinderi arqılı ğana mümkin. Joramaldardan qwralğan payımdar jasau nısananıñ ondıq jüyesin qaq ortasına közdegenmen qiıstau ketetin täjiribesi ortanqol sadaqşınıñ isi sekildi. Onı moyındau kerek...

Nwrğisa Köşerov  

Abai.kz

11 pikir