Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Tarih 3320 17 pikir 30 Tamız, 2019 sağat 13:16

Ğabbas Qabışwlı. Janpida

(Derekti  hikayat)

Tamız ayınıñ 29-küni. 70 jäne 30 jıl bwrın

-Keşim, äli otırsıñ ğoy?

-Qazir...

Bir sättiñ ğana, bir mezettiñ ğana ölşemine tän «qazir» salqın  aytıla saldı da, sol sät, sol mezet sozıla berdi. Minötter...  sağattar...  «Keşim, äli otırsıñ ğoy?» da, «Qazir» de qaytalanbadı. Bölme egesi – tüngi tınıştıq. Tek anda-sanda köşe jaqtan arı-beri ötip jatqan avtomäşinderdiñ gürili estilip qaladı. Biraq oy qwşağındağı jigit onı elep otırğan joq. Jazu üstelin qos şıntaqtap, bileziktigi tüyistirilgen eki alaqanımen eki jağın tirep, qiıqşa qoñır közin tereze aldına qoyılğan kökşil qwmıradağı qalampır gülderine qadaptı. Ortañğı bölmede, biik şkaftıñ oyığında twratın qwmıra keşeden beri osı şağın bölmede; tört-bes kün sayın jañartılatın qızğılt üş rauşan güli ornında – qoñırqay qalampırdıñ bes talı. Bwl özgeris – Gülziyanıñ äreketi. Küyeui Keşirimniñ öñi änşeyindegisinen göri quqıldanıp, özi ädettegisinen göri salmaqtanıp, oñaşalanudı qalay bastağanın bayqasımen osı bir jañalıqtı jasağan. «Qızğılt tüs jüykeni qızdırmalaydı, jasıl tüs jüykeni tınşıtadı» degendi oqığanı bar edi. Kelimdi-ketimdi kisi qarası üzilmeytin ortañğı bölmede rauşan twrsın, bas qosqan tanıs-beytanıstardıñ tezirek tabısıp, şüyirkelesulerine sebepşi bolar dep bilgen jäne ol oyı aqtalğan da. Endi Keşiminiñ (Keşirimdi osılay ataydı) minezindegi oqıs qwbılıs alañdatıp, izdegen jasıl güli tabıla qoymağan soñ qalampırdı alıp kelgen. Qazaqtıñ «qoñır» degen sözdi erekşe jaqsı köretini esinde, Keşiminiñ köñili qoñırqay maqpal räuişti qalampırdı hoş körerine şübälanbağan. Biraq Keşirimniñ közi qarsı aldındağı gülge tüsse de, köñili anau gülsiz dalanı şarlap kete beredi. Gülsiz dalanı...  Keñ bolsa da tarılıp, qara topıraqtı bolsa da sarğayıp jatqan dalanı... Ata-babamız mwra etip qaldırğan keñ-baytaq älem öziniñ keñdigi üşin tauqımet tartıp jatır...  Keşirim özi tuıp-ösken ölkeniñ bwl küyin körgenine ökinuli, qapalı. «Beker kördim-au!» degen pendeşilik ökiniş pen qapa emes, «Qayran dalanıñ erteñi bügingisinen de swrqay bolarına böget jasay almaymın-au...» degen sınıq sezimniñ ökinişi men qapası. Böget jasağısı keledi. Sonda qalayşa? Ne isteui kerek? «Kerektiñ» bası aşıq, al ne istey aladı? Oblıstıñ partiya wyımın basqaru, tipti oblıstıñ bükil tınıs-tirşiligin qadağalap otıru qolınan keledi, biraq közge körinbes ört küydirgen öñirdiñ öksigin jeñildeter şara bar ma?.. Nendey qimıl kerek? Keşeden bergi körgenim – dozaq deytinniñ däl özi şığar... Biraq dozaq otına künäliler küyedi eken, al bizdiñ    eşqanday künäsi, kinäsi joq käri-jasımız nege, ne üşin küydi, qaşanğı  küye beredi?!. Erteñgi wrpağımızdıñ neşe buını küyetinin kim biledi?.. Abay tuğan topıraq külge aynalmaq pa?.. Jerdiñ astı-üstindegi damılsız dümpuden Degeleñ tauınıñ tası türtip qalsañ sau eterdey ügitilip twr. Tostağanköl jap-jasıl uğa tolı. Ösimdik ataulınıñ näri ölip, özegi öñeze bolğan...». Keşirim ornınan wşıp twrdı. Oñ jaq samayına  oşarıla susığan qayrattı qara şaşın artqa silkip tastap, bölmede arı-beri jürip ketti. Jüregi üsti-üstine dürsildep, dereu söylep ala jönelgendey: «Bwl netken qanıpezerlik?!. Kurçatovtıñ äkesin Abay äuleti öltirgen joq edi ğoy, ol Qarauıl öñirin nege tañdadı? Agressorlardıñ aldına or qazıp, Hirosima men Nagasaki qasiretin qaytalatpau üşin atom bombasın jasağandarı jaqsı-aq, kerek edi, biraq bizdiñ el-jwrt bar jerimizge äkelip sınağandarı qanıpezerlik emey nemene?  Bombanı jasağan ataqtılar bas qosıp, sınau jwmısın jürgizer poligondı Reseydiñ qwla düz ien dalasınıñ qaysısına ornalastırğan dwrıs boladı deskende top basşısı Kurçatov: - Biz onı ien dalada sınau üşin jasağan joq şığarmız?! Jan-januarğa äseri qanday bolatının naqtı bilu üşin jasaytınımız ras  bolsa, eldi  mekenniñ qolaylı bireuin tañdap alıp, sol jaqta  sınau kerek. Qazaqstanda sınau qajet, onda birneşe poligon siyar jer köp! – depti. Meniñ estigenim osı...  al körgenim äneki: birinşi sınau aldında radiyaciyanıñ ötine aldap ädeyi qoyılğan qırıq jigittiñ ekeu-üşeui ğana  qalıptı, mügedektikke wşırap, jarıq dünieden bezinip, künin sanap jür; esigi ekiniñ birine aşıla  bermeytin auruhanada sartap bop jatqan jastar men jasamıstar, qwnısıp qalğan säbi az emes. Ne qolı, ne ayağı bwralıp, sausaq-başaysız twldır süyek bolıp, nemese bes sausağınıñ ornına üş sausağı ne altı sausağı, al bes başpayınıñ ornınan jeti başpayı bolıp, bir közi joğarı, bir közi tömen jaralğan näresteler şe?!. Jalğız közdi de bar... Qaterli isik jasöspirimderdi de qarmağan... Bomba jarılğan mañayda şöp sarğıştana qaulap ösip, maldar da, itter de öñkiip, tisteri sorayıp, beymälim derlik qwbıjıqqa aynalğan... Semey öñiri tirligin zertteuşiler mwnday zwlmattıñ  poligon  ornağanğa deyin bolıp körmegenin däleldep bergen. Qaterli isik – «rak» degen nemese susamır – «diabet» degen päleketti el köp estimegen, al estigenderi, körgenderi, qorıqqandarı kökirek-ökpe auruı – tuberkulez. Endi aurudıñ eskili-jañalı onnan astam türi kürt örşip, jas-kärini qarmap jatır.  Bwl  zwlmatqa  ne  zaual?!.

...Ol Şığıs Qazaqstan oblıstıq partiya komitetiniñ ekinşi hatşısı (1977-1985 jıldarı), oblıstıq keñes atqaru komitetiniñ törağası (1985-1987 jıldarı) bolıp, abıroyı asıp, eñbegi janıp jürgeninde respublika partiya wyımınıñ basşısı: «Keşirim Boztaeviç, sizdi Semey oblıstıq partiya komitetiniñ birinşi hatşılığına wyğarıp otırmız, ne aytasız?»   dep ädetki jortasıpayıgerşilikti añğartqanda, «ne aytasızdıñ» arğı jağında qaşanda «läppäy deñiz!» twratının biletin Keşirim: «Senim körsetkenderiñizge  rahmet!» degen de, qorğasın-mırış kombinatında eñbek etuden bastalğan 31 jılı ötken Öskemenmen qoştasıp, Semeyge attanğan. Mwnda isti qabıldap alıp, är salanıñ birinşi basşıların jinap tanısıp, olarğa: - Ärqaysıñız öz salañızda nendey bärekeldi, nendey ättegen-ay barın, pikir-wsınıstarıñızdı eki künniñ işinde qağazğa naqtılap tüsirip, mağan tapsırıñızdar. Eşteñeni asırmañızdar, eşteñeni jasırmañızdar. Ortaq iste osılay tabısuımız kerek ekenin eskeriñizder, - dep ötindi. Mejeli eki kün boyına qala ömirimen, irgeles jatqan şaruaşılıqtardıñ hal-ahualımen tanıstı. Üşinşi küni öziniñ qalauımen jinaqtalğan mağlwmat  ataulını saraptap otırsa, oblısta köp şarua şatqayaqtap jatır. Densaulıq saqtau mäselesi de mäz emes, äsirese sırqat balalardıñ sanı jıldan jılğa  ösip  keledi. «Oypırım-au, bwl – erteñgi örisimizdiñ tarıluı ğoy?!.».

Keşirim oblıstıq partiya komitetiniñ äkimşilik-şaruaşılıq basqarmasınıñ (ÄŞB) bastığın şaqırıp alıp: «Mağan berer päter mäselesin şeştiñizder me?» dedi. Äzirşe  özi ğana kelip, meymanhanada twrıp jatqan-dı. «Şeştik! Sizge bügin aytpaqşı edik!» dep jelpindi anau. «Olay bolsa, qazir körip kelelik». Özin qayda aparatını, neni körsetetini oylağanınday bolıp şıqtı. Qalanıñ ortasında bolsa da bau-baqpen kömkerilip oñaşa twrğan üş qabattı ülken üyge alıp bardı. Bwrınğı birinşi hatşılar twrğan üy eken. Ertegidegi han sarayınday demese de, Almatıdağı, oblıstardağı joğarı därejeli şeneunikterdiñ köbi twrıp jatqan arnaulı sän-saltanattı üylerdey. Ün-tünsiz aralap körip şıqtı. «Bäse-e-e!», dedi iştey kekesinmen. «Wnattıñız ba?» dep qaldı ÄŞB bastığı. Keşirim oğan salqın jımiya qaradı da: «Jaqsı eken. Tipti öte jaqsı. Bwğan Mügedek balalardı emdeu ortalığın ornalastıramız, al mağan tayauda paydalanuğa beriletin üylerdiñ birinen üş bölmelisin jazıñız, eşqanday  qosımşa  ärleu-sändeu jasatpañız!» - dep  kete  bardı...

Aldına kelgen mağlwmattardan olardı dayındağan adamdardıñ janayqayı estilgendey edi. Mwnda sözi ötpey, ötkeni Semeyden asıp ketpey, asıp ketkeni bolsa, - Almatınıñ qwlağına jaqpay, äbden işqwsa bolıp jürgen jandar jaña basşığa aqiqattı jayıp salıptı. Ärbir jıldı salıstırğan cifrlar: «Mine, tap osılay!» dep qıstığa söylep twr dersiñ. Keşirimniñ işi jılıp qoya berdi: tapsırıs alğan beytanıs qızmetkerleri şındıqtı aytqannıñ şırayı tazamen täuekel etken eken, endeşe olarğa senu kerek. Senim wyalağan jerde ortaq ıntımaq, qayırlı qimıl, bätuä-bereke boladı. Osı wstanımmen bir jarım jıldı ötkizdi. Oblıstıñ tınıs-tirşiligimen jete tanısıp, kadr qwramın isker, qajır-qayrattı jas mamandarmen tolıqtırıp, özara tüsinistikpen ilgeriley berdi. Alayda qay wjımda bolsın äñgime atom poligonına oyısıp, jwrşılıqtıñ mazasızdanuı Keşirimdi de tınışsızdandırdı. Partiya men ükimettiñ şeşim-bağdarı boyınşa otız segiz jıl boyı jürgizilip kele jatqan atomdıq, yadrolıq sınau mäseleleri Semey twrğay Almatıda talqılanbaydı, alayda bir bas  köteru jasap körse, qayter edi? Osı oyı aqırı atqa mindi de, Keşirim 1989-jıl tua Oblıstıq densaulıq saqtau böliminiñ meñgeruşisi       T.Toqtarovqa poligon zardaptarı turalı mälimet-tüsinik dayındaudı tapsırdı. Onıñ arada apta öte äzirlep äkelgen qwjatı – eñ swrapıl dabıl bolıp şıqtı: auruşañ bala sanı jıldan jılğa artıp baradı. Jükti äyelder anemiyağa (qan azayu dertine) wşırauda. Aqıl-esi kinärattar köbeyude. 1954-jıldan beri onkologiya auruı oblısta eki ese, Semey qalasında eki jarım ese ösken bolsa, ol tajaldan: Ayagöz, Şar, Boroduliha, Novoşul'ba auıl-selolarında jiını ärbir jüz mıñ adamnan jıl sayın 270-300 adam, Qarauıl, Sarjal, Qaynar, Barşatas, Dolon, Most, Çeremuşki eldi mekenderinde 270-450 adam qaytıs boladı eken. Radiologiya zardabın zertteuşi orındar sınau ortalığınan 160-250 şaqırım auıl-selolarda twratın kisilerdiñ onkologiya sırqattarına sınaudan 3-4 jıldan soñ şaldığa bastağanın, swrqiya derttiñ jılsayın köbeyip, asqınıp bara jatqanın ğılımi däleldep otır. Semey qalası twrğındarınıñ türli   auruğa qarsı tabiği qarsılıq därmeni, immuniteti, tömendegen. Abay, Abıralı, Besqarağay, Jañasemey audandarında halıqtıñ 30-40 payızı qazirdiñ özinde sonday küyde bolsa, eresekterge qosa balalardıñ 30-35 payızı anemiya zardabın şegude. Onkologiyalıq auruğa wşırağandardı därigerlik zertteuden ötkizu, emdeu maqsatımen KSRO Densaulıq saqtau ministrligi 1954-jılı Öskemen jäne Semey qalalarında arnaulı  emhana  aşqan  da, Öskemendegini bir jarım jıldan keyin jauıp tastağan. Semeydegi emhana ıqşamdalıp, «Brucellezge qarsı dispanser» delingen. Ol ol ma, sol ministrlik Semey qalasında onkologiya sırqattarın zertteudi 1966-jıldan bastap toqtatqan. Swmdıq  qoy?! Nağız swmdıq!..

Semey poligonı zardaptarın 1957-jıldan bastap alğaş zerttep, dabıl qağuğa kirisken adam körnekti ğalım Bahiya Atşabarov eken. Qazaqstan Ğılım akademiyasınıñ prezidenti Qanış Sätbaevtıñ keñesimen arnaulı ğılımi ekspediciya qwrıp, poligonnıñ keselderin jan-jaqtı anıqtap, respublika basşılığına jazbaşa mälimdegen, biraq bizdiñ basşılar Kreml'diñ qabağın bağıp, ol igi isti eskerusiz qaldırğan. Keşirim qattı küyinip, qıstığıp, üsteldi jwdırığımen nwqıp-nwqıp qaldı da, atqıp twrıp, kabinetine simay bara jatqanday, jan-jağına qarap, terezege bettedi. Barıp, sırtqa köz tastadı. Alay-düleyli köñili boy berer emes:  «Swmdıq qana emes, qastandıq! Köpe-körineu qastandıq!». Dos-joldastarınıñ: «Jerdiñ qozğalğanın körip jürsek te, Keşirimniñ qozğalğanın köru qiın bolar» desip äzildeytin  Keşirimderi, mine, eriksiz sır  berdi. «Küydirgen  soñ  şıdatpay...» (Abay).

(Poligonnıñ halqımızğa qasiret äkelgenin kezinde Äuezov Mwhtar, Sätbaev Qanış ağalar Semeyde, Almatıda, Mäskeude bolğan beyresmi basqosularda qinala aytıp jürgen eken. Älemge äygili ekeuine atomşıldar aşıq toytarıs beruden tartınuğa mäjbür bolsa da, astırtın ne istegenin bir qwday bilsin... Bwlay deu sebebim: ekeui de Mäskeudiñ eñ ataqtı auruhanasında operaciya kezinde qaytıs boldı. Men bwl mağlwmattı memleket jäne qoğam qayratkeri bolğan qalamger Änuar Älimjanovtıñ 1990-jılı Angliya parlamentiniñ Qauımdar palatasında «Atom küline kömilip qalmayıq!» dep söylegen sözinen aldım. Änekeñ – halıqaralıq  ol  biik  minberden KSRO, barşa socialistik elder boyınşa  söylegen  jalğız  ökil.)

...İşki baylanıs telefonı şıldırladı. Keşirip üsteline oralıp, twtqasın köterdi. Önerkäsip-transport böliminiñ meñgeruşisi Malinin eken. Eki-üş minötke kirip şığuğa rwhsat swradı. Keşirim: «Keliñiz, bes minötten soñ keliñiz» dedi. Eki qolımen eki iığın wstay ırğalıp-ırğalıp, säl de bolsa oyın jeñildtip, denesin sergitip, ornına otırdı da, töte telefonına qol sozdı:

-Arkadiy Daniloviç, sälemetsiz be? Boztaevpın.

-O, Keşirim Boztaeviç! Öziñiz de esen-sausız ba? Sizdiñ telefon şaluıñız – men üşin quanış!

-Köñil  küyiñiz  jaqsı  ğoy?

-Jaqsı, Keşirim Boztaeviç.

-Endeşe, jaqsı  ekenin  paydalanıp, sizge  bir ötiniş  jasayın.

-Aytıñız, qolımnan kelse orındaymın, ayanbaymın!

-Oblıstıñ jaña basşısı bolğan soñ...  «jaña» deymin-au, bir jıl tolıp ta qaldı, uaqıt şirkinde toqtau joq.  Arkadiy Daniloviç, poligon jwmıstarımen tanısu meniñ mindetterimniñ biri ekenin siz jaqsı bilesiz, solay  ğoy?

-Ärine!

-Olay bolsa, sınau jwmıstarın jürgizetin wjımdarıñızben, sınau orındarımen, zertteu-emdeu mekemeleriñizben, aldağı jıldardıñ jwmıs josparlarımen tanısuım kerek. Jarılıstardı  tüsirgen  fil'mderiñiz  bar şığar, onı da körsetiñizder. Osı  aptada  ülgirseñizder  jön  bolar  edi, bügin  düysenbi ğoy, al men aldağı aptada Mäskeuge jüremin.

-«Mäskeuge» deysiz be? Onda, Keşirim Boztaeviç, bwl mäselelerdi sonda  şeşkeniñiz... jön bolar edi.

-Arkadiy Daniloviç, sizdiñ basıñızdan sekirip ketkim kelmeydi, öziñiz  retteñiz.

-Mäskeudiñ rwhsatınsız...

-Joldas general, rwhsat alu - sizdiñ mindetiñiz. Sau bolıñız! – Telefon  twtqasın  ornına  qoya  saldı:  - Bwltalaqtauın!

Bwltalaqtağanı poligon bastığı A.D.Il'enko edi.

Keşirim «aldağı aptada Mäskeuge jüremindi» Il'enkoğa qarsı közir etken, bwltalaqtauına  älden  jol bergisi kelmegen. Generaldı bir-aq ret, özi birinşi hatşılıqqa tağayındalğan jolğı resmi jiında  körgen. Ol  jılı jımiya kelip, atı-jönin aytıp tanısıp, qolın qısıp qwttıqtağan. «Keyde qiyalap, keyde keudelep söyleytin qu siyaqtı», dep oylağan  Keşirim  sonda...

Il'enko ekinşi küni telefon şalıp, KSRO Qorğanıs ministrligi  rwhsat  bergenin, özderiniñ  erteñ  sağat  toğızda  qarsı aluğa äzir ekenderin, jol  bastap keluge orınbasarın bügin jibere alatının ayttı...

 Gülziyanıñ anıq añğarğanınday, küyeuiniñ öñi änşeyindegisinen quqıl tartıp, jüris-twrısı ädettegisinen auırlap, oñaşalanıp oyğa batuı jiilep ketkeni  - Keşirimniñ poligonnıñ astı-üstin tügel aralap  kelgen  küni  bolğan  özgeris-ti.

 Oblıstıq partiya komitetiniñ birinşi hatşısı zañdı qwqın tolıq    paydalandı, atomnan sutegi bombasına deyingi joyqın qarulardıñ auada jäne jer astında sınalğan tür-türiniñ qaldırğan izderin avtomäşinmen, wşaqpen jürip, bärin de körip şıqtı. «Semipalatinsk-21», yağni Kurçatov qalasınıñ twrğındarı bolsa, tügel derlik Reseydiñ azamattarı, eşqaysısı Qazaqstandı kerek etip  jürgen joq tärizdi, beybastaq meymanşa bedireyip söyleydi... Şirıqqan, şamırqanğan Keşirimniñ bwl saparı «Öte qwpiya. Birinşi  sutegi bombasın sınau. 1955-jıl» degen derekti fil'mdi körumen     ayaqtaldı. Poligonnıñ ne ekenin özgeden estu öziñ körgenniñ janında jay bir  eles  eken...

On şaqtı kolhozdıñ ieliginde bolğan 18. 540 mıñ şarşı şaqırım jer sınaq alañına aynalıptı (onda 454 ret sınau jasalğan). Twrğındar köşirilgen de, sınau nätijelerin köru maqsatımen sınau nüktesinen 15-20 şaqırım qaşıq jerlerge, - är twsqa, -  ärqilı jobalı 5 qabattı üyler, keñse ğimarattarı bar «qalalar» salınıptı. 50 metrge deyingi tereñdikke ornalasqan laboratoriyalar öz aldına.  Qalalardıñ päterlerine aluan türli aspaptar qoyılıp, uaqıtşa qoralarğa täjiribege qwrban qoylar qamalğan, olardıñ üsti-bası da - qwjınağan aspap... Äne, wşaq köterildi. Sutegi bombasın alıp wşıptı. Bir sätte şirkeulerdiñ mıñdağan qoñırauı qañğırlap ala jönelgendey boldı. Bombanı tastauğa soğılğan dabıl. 1500 metr biikte eresen zor alau lap  etip, bükil aspandı ört şalğanday boldı. Ekran da bwlıñğırlanıp ketip, bir minöt şamasında qayta tazarğanda öte zor diñgektey qwbıjıq körindi, kenet onıñ diñi qan men qwmnan jasalğan qızıl küreñ tüsti däu sañırauqwlaqqa wqsadı. Onıñ tüp jağınan qwddı alapat dauıl wrğan teñiz tolqınınday bolıp tarağan şañdı qwyın jolındağınıñ  bärin  jaypay  jöneldi...

«Fil'm - sovet ğılımı men tehnikasınıñ jetistigine kuä tarihi        qwjat», dep betaşar sözin küpine, nığızdana bastap jönelgen diktor bärin täptiştep bayandauda. Jelpiniske tolı dauısı daraqı ırğağınan jañılar emes. «Senderge – maqtanış, al bizge – qayğı-qasiret!» dedi Keşirim iştey qıstığıp. Keşe tañdı alay-düley köñilmen atırıp, kündiz, sınau swmdıqtarın köre tüsken sayın ızağa bulığıp, biraq sır bermey jürip edi, al mınau fil'm sanasın torladı. Pendelik qorqınışı alapattı toqtatar küş tabılmağanına ökingen iştey küyinişine  qosılıp, jüregin  sığımdap-sığımdap  qoyadı.

Diktordıñ  dauısı bwzılar emes. Ekrandağı körinisterge ilese şığıp: bomba tolqını jolına qoyılğan tankterdi qañbaqşa wşırğanın, «qala» üyleriniñ joğarğı eki-üş qabatı dal-dwl bolğanın, tömenge qamalğan qoylardıñ qırılğanın, 200 şaqırımğa deyingi üylerdiñ neşe payızı qirağanın, neşe payızınıñ şatırı, tereze şınıları bıt-şıt bolğanın ayttı. Ol üylerde twrıp jatqan adamdar bar ma edi, joq pa edi, bar bolsa, olardıñ ne küyge wşırağanı turalı  läm-mim  demedi...

Ekrannan köringen swmdıqtı bir sözben aytsa: Semey öñiri de -   keşegi  Ekinşi düniejüzilik  soğısta  jau  tabanında qalğan  jerdey...

Fil'm ayaqtalğan soñ Il'enko qatar otırğan Keşirimdi qoltığınan demey  türegelip, zımiyandana  jımiıp:

-Keşirim Boztaeviç, sizge  fil'm  wnadı  ma? – dedi.

-Rahmet, joldas general, sau bolıñız! – Keşirim äldebir şaruasına  asıqqan  kisişe  ayağın  jebey  basa esikke  bettedi...

«Sınau alañdarın aralağan kezde atom-yadrolıq jarılıstardıñ tuğan jerimizdiñ körkin kömeskilep, ayğızdap tastağanın kördim.  Ayqış-       wyqış jarılıp, tıp-tipıl bolğan jerimizde tirşilik belgisi joq siyaqtı. Qwlazığan qayran dala bizdiñ opasızdığımızğa, adamdarımızdı osınau alapat qauip-qaterden saqtap qala almağanımızğa kökiregi qarıs ayrıla ah wrıp jatqan tärizdi... Jañağı fil'm – meniñ baytaq jerime küni keşe şegirtke tajalşa qwjınap kirgen qaraşekpendilerdiñ bügingi wrpağı jürgizip otırğan «ölmeseñ - öpe qap!» sayasatınıñ bir körinisi. Reseyde jer joq  boldı ma?!.». Aşına tüsken Keşirimniñ  bir  oyı  osı  edi.

Atom bombasın alğaş sınau 1949-jılğı tamızdıñ 29-ı küni sağat 7-de jüzege asqan.

Bwdan 70 jıl bwrın.

«Sañırauqwlağınıñ» biiktigi 7 şaqırım bolğan. Jerdi tañdap alğan, sınau jwmıstarına basşılıq jasağan – atomşı äygili ğalım I. Kurçatov. Odaq önerkäsibiniñ atom salasın, sınau jwmıstarın baqılauşı – L. Beriya. Sınau sätti ötken soñ Beriya negizgi zaryadqa at qoyu qajettigin aytıptı. Kurçatov attı bwl zaryadtı jasağan K. Şelkinniñ qoyğanı jön bolar depti. Ol: zaryadtıñ atı «RDS-1», yağni «Rossiya delaet sama» bolsın depti. Keyinde yadrolıq, sutegi zaryadtarı RDS–2;  RDS–3; RDS–4... dep atalğan.

Birinşi jarılıstı dayındağandar men jasağandar jaña şen alıp, şekpen kiip, orden tağınıp jarılqandı. Atomnıñ «kökeleri» Socialistik Eñbek Eri atağın ielendi.

Demek, Ertis alqabınıñ, Semey öñiriniñ qasireti «RDS–1» zaryadınıñ iske qosıluınan bastaldı. Alğaşqı atom bombasın sınağandardıñ biri – akademik V. I. Juçihin esteliginde: «Sınaudıñ erteñinde, arnaulı kiim kiip, töñirekti şolğanımızda, biz terekterde otırğan bürkitterdi kördik. Qanattarı küyip, közderi ağarıp ketipti. Ölip, qatıp qalğanday, tırp etpedi... Bir jerde küyip qalğan toray jattı, jinap aluşılar onı körmey qalğan ğoy... Qısqası: biz öneboyımızdı titiretken körinisterge tap boldıq. Adam oylap şığarğan zor jañalıqtıñ tirşilikke zor  zardabı  tidi...» depti.

Qazaq dalasınıñ adamın da, aq iıq qıranın da qor qılğan  düley      küş – jılına ondap sınalıp jatqan bombalar. Radioaktivti tozañ  jerge  tonnalap jauıp, siñip jatır. KSRO Qorğanıs ministrliginiñ, onıñ Äskeri-önerkäsiptik keşeniniñ şeneunikteri: «Sınau twrğındarğa, jerge ziyanı timeytin ğılımi-saqtıq şaraların qoldanu boyınşa jürgizilude» dep sarnaudan jalıqpaydı. 1989-jılğı aqpannıñ 12-si küngi jarılıstan soñ auağa jayılğan radioaktivti gaz isi tipti epicentrden 120 şaqırım Şağan poselkesin de twmşalağan. Poselkede poligon isterine qatısı joq äskeri bölim bar eken, solar şu köterip, qattı narazılıq jasadı. Ol jäytti bölimniñ bastığı general-mayor P. Bredihin obkomğa dereu resmi mälimdedi. Poligon basşıları obkomnıñ eskertuine män bermey, tamızdıñ 18-i küni tipti zor jarılıs jasadı...

Halıqtıñ qiyametke wşırağan densaulığı, jerdiñ ulı topıraqqa aynaluı, qwpiya fil'mdegi qanıpezerlik, poligonşılardıñ betpaqtana qasarısuı Keşirimniñ jüykesin jwqarttı. Ol aqpannıñ 19-ında tüni boyı oy sapırıp, közi bir äredik te ilinbedi. Tañerteñ  qızmetke kele obkomnıñ byuro müşelerin şaqırıp aldı da: - Joldastar, dostar! Qazaqta: «Pışaqqa ilinerinde eşki de baqırıp ülgiredi» degen  mätel bar, men sol eşkiniñ kebin kisem deymin. Zwlmat poligon semeylikterge zapıran qwstıruın üdetti. Bwl ozbırlıqqa endi şıdauğa bolmaydı! Mine, mınaday jedelhat jobası bar, oqıp bereyin, pikirleriñizdi aytıñızdar, sodan keyin bölimge tapsıramın, naqtı nwsqasın jasasın, onı jeke öz atımnan Gorbaçevke jiberemin. Jeke öz atımnan. Sizderdiñ resmi qatıstarıñız joq. Ne  bolsa  da  özim  körip  alamın, täuekel!

Kabinet işi, eger beynelep aytsam, bir ısıdı, bir   suıdı. «Ädrisine jete qoyar ma eken?..»; «Dwrıs, biraq Sizge soqqı bolıp jüredi ğoy?..»; «Respublika basşılarımen aqıldassañız, jön bolar edi..»; «Bwl üşin Sizge qiyanat jasalar...»; «Byuro müşeleri tügel qol qoyayıq!»; «Äli  de  birer kün oylansañız qaytedi?..» - osılayşa  pikirler sapırılısı  boldı.

-Joldastar, men üşin saqtıq jasağan peyilderiñizge rahmet, biraq    men bwdan arı  şıday almaymın. «Kurçatovtağı» qwpiyalar... qwrısın!  Hat jobasın Pigavaev joldasqa tapsıramın, ol jurnalşınıñ til süzgisinen ötkizsin, sodan keyin  tağı  oqimız, - dedi  Keşirim.

Obkomnıñ Ügit jäne nasihat bölimi meñgeruşisiniñ orınbasarı Vladimir Pigavaev qarap şıqqan, ekinşi ret oqılğan, maqwldanğan hat mätini kelesi küni Jalpı bölimniñ qwpiya sektorındağı şifrlauşı Vladimir Ignat'evtiñ  qolınan ötkizildi de, bölim meñgeruşisi Anatoliy Çernışev Kreml'ge jöneltti:

«Öte qwpiya. 1-danası.
Mäskeu, Kreml'
SOKP OK  Bas hatşısı
M. S. GORBAÇEV joldasqa

Qazaqstan Kompartiyasınıñ Semey oblıstıq komiteti SOKP Ortalıq Komitetine mınanı mälimdeydi: 340 mıñ halqı bar Semey  qalası aymağında 1949-jıldan beri yadrolıq sınaular jürgizilip keledi. Äueli äuede, al 1963-jıldan bastap - jer astında... Arada ötken 40 jılda jağday özgerdi: halıqtıñ sanı üş ese östi, mal köbeydi, biraq bwl eskeriler emes. Poligonnıñ mañı eldi meken ekeni de eskerilmegen. Jılına 14-18 jarılıs jasaladı. Bwl ğimarattar men injenerlik toraptarğa keri äser etude, öytkeni jerdiñ seysmikalıq jağdayına nazar audarılmağan. Poselkeler men auıldardı sumen qamtamasız etuge arnap salınğan qwdıqtar isten şığıp jatır. 25 jıl boyğı jerastı jarılıs saldarınan jer qırtısı bwzıldı. Ärbir üşinşi sınauda radioaktivti  gazdıñ auağa şığıp, aynalağa taraytını anıqtaldı. 1987-jılı Semeydi basıp ötken gaz legi sağatına 350-450 mikrorentgen boldı. Biılğı 12 aqpanda poligonnan tısqarı jerlerde radioaktivtilik sağatına 4000 mikrorentgentke jetip, jeldiñ bağıtı bwrınğısınan kenet özgerui saldarınan Semey-21, Şağan, basqa da eldi mekenderge taradı...

YAdrolıq sınaular jwrtşılıqtıñ oy-pikirin şielenistirip, minez-qwlqına ärqilı keri äser etude, olardıñ densaulığında  payda  bolğan aqau  poligonnıñ  zardabı ekeni  anıq.

Oblıstıq partiya komiteti halıq arasında tüsinik jwmıstarın  jürgizude.

Oblıstıq partiya komiteti bwl jağdayğa alañdap, SOKP Ortalıq Komitetinen tiisti ministrlikter men mekemelerge jarılıstardı uaqıtşa toqtatu, odan arıda yadrolıq sınaulardı qolaylı jerge  köşiru  jöninde  tapsırma  berudi  ötinedi.

K. BOZTAEV,
Qazaqstan Kompartiyası
Semey oblıstıq  komitetiniñ
birinşi  hatşısı.

02. 1989 j.»

Bwl  tarihi hattıñ  jazılğanına 30 jıl

Mwnı jazar kün aldındağı mazasız tünde Keşirim astañ-kesteñ  oyın jinaqtap, bılayşa tüyin jasağan-dı: «Erjetemin, el basqarısamın, KSRO-nıñ Äskeri-önerkäsip keşenine qarsı şığıp, onıñ zobalañınan halqımızdı, jerimizdi qorğasatın bolamın dep oylappın ba?..  Mäskeuge, Kompartiyanıñ bas ştabına qarsılıq hat jazuım kerek. Täuekel! Ata-babamızdıñ aruağı qoldasın! Ar-wyatımdı saudağa salğan emespin, salmaymın da! Bwl äreketimniñ tım qauipti bolatının, nebir qaterli ötkelekterden ötkiziletinimdi bilemin. Meyli. Aqiqat meniñ jağımda, jeñile qoymaspın. Al jeñilgen jağdayda... Ä, meyli. Halqım üşin, jerim üşin  janpida!.. Partiyalıq talap-tärtip boyınşa men oyımdı Ortalıq komitettiñ birinşi hatşısı Kolbinge bildiruim, aqıldasuım kerek... biraq  ol qarsı boladı, jolımdı kesedi. Älde Nazarbaevqa... ol  Kolbinge aytıp... joq, aytpauın  ötineyin... al  hattı  bäribir  jiberemin! Täuekel!

Keşirim Ministrler Keñesiniñ törağası Nwrswltan Nazarbaevqa telefon şalıp, «şeginer jeri joq...» ekenin  aşıp  ayttı. Ükimet  basşısı mölşeri birer minöt ünsiz otırdı da: «Bastasañ basta, biz qoldaytın bolamız!» dedi.

...Jedelhattıñ, ärine, Kreml'de bomba jarılğanday bolğanı öz-özinen tüsinikti.

Eki künnen keyin Qazaqstan KP Ortalıq Komitetiniñ birinşi hatşısı  G. Kolbin  telefon  soğıp:

-Siz ne istep jürsiz?! Bizdi aynalıp ötip, jedelhat jazğanıñız qalay?! Jedelhatıñızdı alğan Mihail Sergeeviç Gorbaçev Qorğanıs ministri YAzovpen habarlasqanda ministr: «Boztaev jağdaydı bilmeydi, ol ädeyi uşıqtırıp otır, poligon taza, alañdauğa negiz joq!» depti. Sizdiñ  mwnıñız  ne?! - dep  dolırğanda Keşirim:

-Gennadiy Vasil'eviç, biz mwndağı jağdaydı basqalardan äldeqayda jaqsı bilemiz. Men jeke öz atımnan kimge neni bolsın jazuğa qwqılımın jäne öz pikirim üşin jauap beruge ärqaşan äzirmin, siz osını  eskeriñiz, - degen.

...Arada apta ötip, aqpannıñ 28-i küni Kurçatov qalasına kreml'dik komissiya sau etip, «jau joq deme jar astında», Keşirimge jauığuşılar böriniñ bir jerinşe şulap şığa kelsin. «Boztaev – Otanımızdıñ qorğanıs quatı artuına qarsı kisi...  Generaldardı jekköredi... Qauipti adam» degen söz ot tigen qauday lapıldadı, maqalamen atqılau bastaldı. Şığıs Qazaqstan oblısınan saylanğan KSRO halıq deputatı polkovnik N. Petruşenko jetelegen «Soyuz» deputattar tobı K. Boztaevqa qarsı küresti aşıq bastadı. Almatığa, Mäskeuge albatı arız-şağım ağıldı. Petruşenko KSRO Joğarğı Keñesiniñ törağası A. Luk'yanovqa hat jazıp: K. Boztaev arandatıp jür. Kezekti jarılıstı ükimet müşeleriniñ, KSRO jäne Qazaqstan deputattarınıñ közinşe jasasaq, sınaudan  eşqanday ziyan bolmaytınına közderi jeter edi, - dep sandaldı. Bwlay boların  bilgen Keşirim Gorbaçevke jedelhat jöneltken  künniñ erteñinde: KSRO Joğarğı Keñesiniñ törağası A. Luk'yanovqa, KSRO Ministrler Keñesiniñ törağası  N. Rıjkovqa, KSRO Ğılım akademiyasınıñ vice-prezidenti, fizika salasınıñ äydik mamanı akademik E. Velihovke, KSRO Beybitşilikti qorğau komitetiniñ törağası jurnalşı-jazuşı G. Borovikke, KSRO Joğarğı Keñesi Densaulıq saqtau komitetiniñ törayımı deputat Z. Puhovağa, aqın jerlesimiz, deputat O.Süleymenovke hat jazıp, Gorbaçevqa jibergen jedelhatındağı mäselelerdi olarğa da  bayan etken-di (O. Süleymenov sol hat boyınşa Joğarğı Keñeske 24-aqpanda deputattıq saual joldaptı. «Sbornik dokumentov.«YAdernıe ispıtaniya SSSR: sovremennoe radio-ekologiçeskoe sostoyanie poligona». Kol. avtorov  pod  ruk. prof. V. A. Logaçeva. M. Izd. AT. 2002. 639 str.).

Petruşenkolardıñ şuılı şıqqan küni endi şeginer jeri qalmağan, jeri bolsa da şeginuge joq K. Boztaev  Gorbaçevqa ekinşi qwpiya jedelhatın jiberip, poligondı tez jabudı talap etuimiz orındı, ol neğwrlım tez jabılsa, soğwrlım jön boladı jäne 40 jılğı qasirettiñ ötemaqısın qaytaru talabımız da bar dedi. Kreml' qwqay körsetuge kirisken soñ Keşirim de qarsı wştı. «Bwğa  berseñ, - swğa  beredi».

 Kelgen  komissiyanıñ  qwramı: basşısı  V. A. Bukatov – KSRO Ministrler Keñesi Äskeri-önerkäsip komissiyası törağasınıñ orınbasarı; V. N. Mihaylov – KSRO Atom quatı jäne önerkäsip ministriniñ yadrolıq qarulardı jasau, sınau jwmıstarı jönindegi orınbasarı; V. I. Gerasimov – general-polkovnik, KSRO Qorğanıs ministrligi 12-nşi basqarmasınıñ bastığı, yadrolıq qarulardı jasau men sınau isterin qadağalauşı; A. S. Dadayan – KSRO Tabiğattı qorğau komiteti törağasınıñ orınbasarı; V. P. Strehnin – SOKP Ortalıq Komitetiniñ Qorğanıs önerkäsibi böliminiñ qızmetkeri; E. B. Şul'jenko – KSRO Densaulıq   saqtau ministrligi 3-nşi Bas basqarmasınıñ bastığı; L. A. Bulgakov – KSRO Medicina  ğılımdarı  akademiyasınıñ  akademigi.

Komissiya sınau aymaqtarın araladı, jwrtşılıqpen kezdesu ötkizdi. Oblıs basşıları tarapınan kedergi körgen joq. Söytip, naurızdıñ 3-i küni, oblıstıq partiya komitetinde birlesken mäjilis ötkizildi. Sonıñ  wzaq stenogrammasınan  üzindi  oqılıq:

«Bukatov. Bizdiñ komissiya SOKP Ortalıq Komiteti Bas hatşısınıñ tikeley tapsırmasımen, obkom hatınıñ izimen keldi... Ärbir jarılıstıñ qalay ötkeni jayında qwjat saqtaulı. Il'enko erejeni eşqaşan bwzbağan... 12-nşi aqpanda da ereje bwzılmağan. Bizdiñ maqsatımız – sınaudıñ sanı men küşin aytarlıqtay azaytu. Sınau erejelerine biraz tüzetu jasaymız... Radiaciya mölşeri «B» kategoriyalı Semey  aymağına  şaq  boluı  mäselesin  qarau  kerek.

Boztaev. Semey oblısı «B» kategoriyalılar qatarında joq qoy? Solay bolğandıqtan da,  sınau aymağındağı  jwrtşılıqqa, mine, 40 jıl  boyı  eşqanday  jeñildik jasalmağan, ötemaqı  berilmegen.

Il'enko. Poligon bastığı retinde men sınauğa qatısuşılardıñ, halıqtıñ qauipsizdigi üşin ğana jauap beremin. Gazdıñ sırtqa şığıp ketkenine  meni  kinälau  dwrıs  emes...

Boztaev. Gaz auağa taraydı, radiaciya mölşeri qalıptağısınan  mıñ ese asıp ketedi, al oğan eşkim kinäli emes, solay ğoy?  Joq, olay  bolmaydı! Kinäli  kisiler bar, olar  jauap  beruge  tiis!

Il'enko. Mağan 12-nşi aqpandağı sınau üşin ayıp tağa almaysızdar  jäne  betaldı  ayıptaudıñ  uaqıtı  ötken...

Boztaev. 1987-jıldıñ mamırındağı jäytti esiñizge tüsiriñiz. Gaz auağa tarap ketip, oğan narazılıq aytılğanda siz, general Il'enko, tiisti       şaralar qoldanıladı, ol qatelik qaytalanbaytın boladı degensiz. Biz  sizge  sengenbiz. Endi  bügin basqaşa  söylep  otırsız.

Il'enko. 12-nşi  aqpan  üşin  ayıptı  bola  almaymın.

Boztaev. Siz  poligonmen  baylanıstı  istiñ bäri üşin jauaptısız!

Bredihin. Radiaciya jetken kezde biz onıñ joğarı deñgeyin anıq bayqamay qaldıq, ölşeu 0,5 jäne 0,8 rentgendi körsetti.

Gerasimov. Ol qanşa mikrorentgen?

Il'enko. 800.

Gerasimov. Onda 2-4 mıñ mikrorentgen degen söz qaydan şıqtı?

Gusev. Semey-Şağan bağıtındağı 40 şaqırım qaşıqtıqta ölşeu jürgizgenimizde  500-den 2000 mikrorentgen deyin bolğanı anıqtaldı.

Bukatov. Bizdiñ komissiya anıqtağanday, ol – tiisti mölşerdiñ üş payızı ğana.

Boztaev. Semey  siz  eskerip  otırğan  mölşerge  jatqızılğan  emes.

Mihaylov. Semey poligonındağı jarılıstıñ bäri Ortalıq Komitet pen Ükimettiñ qaulısı boyınşa jürgiziledi, onda qauipsizdikti saqtau jäne 1963-jılğı kelisimdi bwzbau üşin radioaktivti gaz-tozañdı         elimizden  tısqarı  aumaqqa  taratpau  közdelgen.

Boztaev. Ol şara şekarağa jaqın jerler üşin qajet, al biz bolsaq,   şekaradan  mıñ  şaqırım  aulaqtamız.

Bulgakov. Poligonğa jaqın audandarda twratındar jäne poligon jwmısşıları arasında auruğa şaldıqqandar bolsa, biz onı zertteymiz. Sınauğa  tikeley  baylanıstı  teris eşteñe  köre almadıq.

Gerasimov. Meniñ Il'enkonı qorğap söylegim keledi. Arkadiy Daniloviç dwrıs ayttı, onıñ kinäsi joq... Il'enkonı dattay bermeyik.  Oğan qısım jasay bermeyik... 40 jılğı sınaularğa, radiaciyağa baylanıstı   osınşama söz Il'enkoğa  qatıstı  mäsele  emes...

Boztaev. Vladimir Ivanoviç, siz Il'enkonı tabandap qorğamaqsız. Iä, general retinde ol – sizdiñ adamıñız, al kommunist retinde ol – bizdiñ kadr. Kommunisimizden jauapkerşilikti talap etuimizge mümkindik  beretin  şığarsız?

Gerasimov. Jwrtqa  kergilete  qoymassızdar...

Eremenko. Bügingi äñgime meni qanağattandırar emes. Sizder, memlekettik komissiya müşeleri, tek öz müddeleriñizdi qorğap, jwmıs erejeleriñizdi sıltau etesizder. Jılına 14-18 sınau az emes.12-nşi aqpanda qalanı sumen, jılumen qamtamasız etip twrğan kommunikaciyalıq jüyemizde 14 apat boldı. Qorıtındı bireu: halıqqa da, jerge de tınıştıq beru kerek. Poligondı jabu qajet, onı basqa jaqqa köşiru mäselesin  şeşetin  bolayıq.

Boztaev. Eger general Bredihin dabıl qaqpasa, 12-nşi aqpanda ne päle bolğanın biz anıq bilmes te edik... Vedomostik müddelerdiñ halıqqa qamqorlıqtan joğarı qoyılıp kele jatqanı ökinişti... Il'enko desek, ol endi biraz uaqıt istep, generaldıq zeynetke şığadı da, tayıp twradı. Semeyde bir kün de ayaldamaydı... Al bizdiñ SOKP Ortalıq Komitetine jedelhatta bayandağanımız – aqiqat. Ol – bizdiñ halqımızdıñ  talabı. Biz  odan  aynımaymız!..»

(Mwndağı: Eremenko – Semey  oblıstıq  keñes  atqaru  komitetiniñ törağası;  general  Bredihin – Şağanda ornalasqan äskeri toptıñ komandiri;  Gusev – Şağandağı  äskeri  toptıñ  qızmetkeri.)

Mäskeuden kelgen memlekettik komissiya naqtı şeşim jasamastan qaytıp ketti. Kelgen bette: - Biz yadrolıq  qaru jasauşılardıñ esimderin altın ärippen jazuğa tiispiz, al qarudı joyğısı keletinderdiñ attarın  qara ärippen jazu kerek! - dep kesapattanğan V. I. Gerasimov keterinde  Keşirimniñ  betine   qaray  da  almadı.

...Arnaulı komissiya atau-ahiretsiz ketkendey me, qalay? Pälen ay ötti –tım-tırıs. Sirä, SOKP-nıñ taqap qalğan qwrıltayı «kösemderdiñ» özara esepterin şielenistirip, işki ırıñ-jırıñdarı rettele qoymay, «Boztaevtıñ mäselesi» ısırıla twrdı  ma? Joq. Semeyde poligonğa qarsılıq jiın jiilep, «Poligon  jabılsın!» degen talap Qazaqstannıñ, KSRO-nıñ şeginen şığıp ketti. Onıñ üstine, keyin baspasözde aşıq  jazılğanday, KSRO-da yadrolıq poligondarğa jwmsalar qarjı sarqıla bastağan da, KSRO basşılığı şındıqtı bürkemeleytin  jalğan wranğa jarmasıp, atom-yadrolıq poligondardı jabuğa dünie jüzinde birinşi bolıp  kirisetindikterin daurığa mälimdedi.  Ol «tarihi qadamına»  jüzden astam obkomnıñ bireuiniñ sekretarı kötergen dabıl sebepşi bolğanın moyındau «ıñğaysız» körinip, äyteuir, bastağan Almatımen pikirlesip, poligonğa qarsılıqtı qoğamdıq wyımdardıñ biri jasağanı dwrıs boladı jäne bedeldi wyım kerek delinse kerek. Qay respublikada bolsın Jazuşılar odağı – eñ tanımal wjım. Bizde de sol eskerilgen bolar, Mäskeuden komissiya keletin küni (ne bir kün erte, ne bir kün keş emes!) odaq basqarmasınıñ birinşi hatşısı O. Süleymenov jinalıs ötkizip, «Nevada-Semipalatinsk» qozğalısı qwrılatının  habarladı. Qoğamdıq qozğalıstı qwrudı G.Kolbin men N.Nazarbaevtıñ keñesip şeşkeni sözsiz, al oğan dosı Oljastıñ jetekşilik etuin, dereu jiın ötkizuin iske asırğan N.Nazarbaev dey alamın. Bwl ıñğayda memleket jäne qoğam qayratkeri Äkejan Qajıgeldinniñ keyinirekte bılay degeni bar: «Qozğalıs jwmısın rettep otıru qajet delinip, onı jwrtqa belgili adamdardıñ birine tapsıru wyğarıldı da, aqın Oljas Süleymenovtiñ jolı boldı»  («DAT-OP» gäzeti. 01. 12. 2016 g.).

         Sodan 3-4 kün keyin bolar, «poligonğa qarsı küresti Jazuşılar odağınıñ deputat jazuşıları bastaptı, dünie jüzi memleketteriniñ parlamentterine hat jazatın bolıptı» degen habar düñk etti (odan ne şıqqanın aldın ala ayta otırsam. Atomdı derjavalar da, basqalar da ayıldarın jiğan joq. Mısalı. KSRO 1990-jılı küzde «Jaña jer» poligonında kelesi sınauın jasadı). Jazuşı deputattar: O. Süleymenov, D. Snegin, Q. Mırzaliev, S. Mwratbekov törteuiniñ mäjilis jasap, «Respublika şegindegi poligondardı jabudı talap  etemiz!» dep qarar qabıldağandarı paş etilip, hattar da jariyalandı. Sodan on şaqtı künnen keyin qwrdasım Qadır Mırzalievke jolığa qalıp: «Iya, Qadıriya, «Çetıre bogatırya» bolıp, Keşirim Boztaevtan «bwrınıraq» qimıldağan ekensiñder, ä?» dep qağıttım. Ol: «Boztaevtan bir apta keş qozğalsaq ta, Oljastıñ arqasında bir apta ozıp kettik», dep külip kete  bardı. Oljasta  «Men!» degisi kelgende qanday eseptiñ bolsın şeşuin özine  paydalı ete qoyatın «qasiet» bar.

Endi Keşirim Boztaevtıñ  «Semey poligonı»  kitabına (1992 j.) köz jügirtelik:

«Meniñ jedelhatım qırıq jıl boyı yadrolıq sınaulardıñ jemtigi     bolıp jatqan Qazaqstannan Kreml'ge Semey poligonın jabudı talap etip jetken twñğış resmi qwjat boldı... Ol qaljırağan qaralı dalanıñ qarğıs dauısı edi... Men täuekel ettim... Erteñgi künge sendim, qwrbandıqsız   bolmas  küresimniñ  maqsatın  qadir twttım...».

Birer aydan keyin Keşirimdi Almatıda  jolıqtırıp:

-Kreml'di nısanağa alğanıñ mıqtılıq boldı. Mamay batırdıñ wrpağı  ekeniñdi  däleldediñ! - degenimde  ol  ädetinşe  säl  jımiıp:

-Atomnıñ  swmdıqtarın estip, sırttay da şıday almay, ne istesem eken   dep jüruşi edim, Semeyge aparğandarı jön boldı. Qızmettik qwımdı      paydalandım da, sınau ataulınıñ bäriniñ qwpiyasın bilip aldım. Sen olardıñ ärbir jarılıstı tüsirgen fil'mderin körseñ... men aşudan jarılıp kete jazdadım, tipti  jındanatın şığarmın dep  te  sekemdendim. Üş  tün  boyı  adamşa  wyıqtay  da almadım...

-Gorbaçevtı «atatınıñdı» Gülziyaña  ayttıñ ba?

-Ärine. Bäybişemnen eşteñeni jasırğan emespin. El men jerdiñ qasiretine  şıdap  jüre  almaytınımdı  ayttım. Erminezdi  ğoy, qoldadı.   Hat jazatınımdı äueli obkomnıñ byuro müşelerimen kelistim. Özim ğana qol qoyatınımdı, ne bolsa da özim körip alatınımdı eskerttim. Olar tüsindi.

-Ou, Mäskeudiñ seni partiyadan şığarıp, qızmetten quıp tastauı op-oñay  edi  ğoy?! –desem, Keşirim tağıda jımiıp:

-Eki tumaq ta, eki ölmek te joq qoy?! Öskemenge qaytıp barıp, bayağı kombinatqa qatardağı metallurg boluıma tiım sala almas dep tüydim, - degeni...

...Bir  küni Almatıdan Kolbin telefon soğıp:

-Keşirim Boztaeviç, sälemetsiz be? Köñil küyiñiz jaqsı dep senem,      nege deseñiz - ülken komissiyağa wpay bermey qaldıñız ğoy, solay  emes  pe? – dedi.

-Esen-sausız ba, Gennadiy Vasil'eviç? Jaqsı pikiriñiz üşin rahmet! Ayqaylap kelip, auzı buılıp ketse de, ol tınıştalatın komissiya emes, eski jıldı ötkizip, esin jiıp, jaña jılda jaña qarqınmen kirisip, köp  keşikpey  birdeñesin  aytar.

-Ä, taptıñız, däl solay boldı. KSRO Qorğanıs ministri YAzov menimen jaña ğana söylesti. Partiya men ükimet Semey poligonı mäselesin qaraudı wyğarıptı. Mäsele şeşilgenge deyin biılğı jarılıstardıñ qalğan ekeuin jüzege asıru kerek körinedi. Meniñ  pikirimdi  swradı, Keşirim Boztaeviç, estip  otırsız  ba?

-Tıñdap  otırmın, al siz ne dediñiz?

-Meniñşe, kelisim  beruge  boladı.

-Joq, Gennadiy Vasil'eviç, kelisim  beruge  bolmaydı!

-Nege? Olar soñğı eki jarılıstıñ ötemine biılğı sınaulardıñ da  ötemin qosıp, bir-aq tölep beremiz dep otır.

-Keşiriñiz, bizge  onday  anekdottıñ  keregi  şamalı...

-Ne dediñiz?!  Partiya men ükimet maqwldağan şara sizdiñşe anekdot pa?!

-Gennadiy Vasil'eviç, oyımdı ayaqtauğa mwrsat beriñiz. Poligon ornağannan bergi qırıq jılda Semeydiñ jeri 454 ret dümpidi, bwl – basqa kesapattı bılay qoyğanda, besiktegi säbilerimiz 454 ret şoşıp oyandı degen söz. Bombalardıñ zardabınan jüzdegen adam qaytıs boldı, mıñdağan adam mügedek boldı. Semey topırağına siñgen udan äli neşe wrpağımız  beynet  tartadı, ol  bizge  belgisiz...

-Keşirim Boztaeviç!..

-Gennadiy Vasil'eviç, keşiriñiz, men sözimdi ayaqtayın. Jaña säbilerdi auızğa aldım ğoy, sonıñ jalğasın tıñdauıñızdı ötinemin. Düniejüzilik zertteuler anıqtap otırğanınday, jalpı atom-yadrolıq sınau aymaqtarında ärbir mıñ balanıñ üşeu-törteui, eñ arı ketkende altau-segizi zardap şegedi eken, al bizde bwl cifr alpısqa jetip otır, - swmdıq pa, swmdıq emes pe?! YAğni, Gennadiy Vasil'eviç, jaña jarılısqa biz, semeylikter, jol bere almaymız! Qırıq jıl boyğı  qayğı-qasiretimizge kök tiın ötemaqı bermegen ükimet endi eki jarılıstan  soñ  jarılqaydı  degenge, mısalı, siz  senesiz  be?

-Keşirim Boztaeviç, soñğı eki sınaudı Mihail Sergeeviç    Gorbaçev joldas qwptap otır. Nwrswltan Äbişeviç tolıq habardar. Bärimiz de – partiyanıñ soldatımız, olay bolsa, biz bılay keliseyik: sizder soñğı eki jarılıstı qamtamasız etiñizder, jwrtşılıqpen til taba  söylesiñizder, tüsindiriñizder, bwl jaqta biz de bärin oylastıramız. Kelistik pe? – degen Kolbinniñ üninde «kelispey qayda barasıñ?!» degen ızğar boldı. Qaban sekildi toñmoyın äbilettiñ sırına qanıq Keşirim onımen arı qaray söz talastıru bos äureşilik ekenin añğarğan. «Kelispeymin! Eñ qiratqanda qızmetten quarsızdar, erikteriñiz, al meniñ eki qolıma bir jwmıs tabılar!» degisi kelgen oyın tejep, ädeyi ündemedi. – Joldas Boztaev, nege  ündemeysiz?

-Oylanıp  otırmın.

-Oylanıñız. Eki-aq ret sınaudıñ atı – eki-aq ret sınau. Odan  kele qoyar apat joq şığar, oylanıñız! – Kolbin telefonın jaba saldı. Keşirim oyğa qaldı: «Tağı bir twqıl qıltidı deşi. Komissiya qanday şeşim jasasa da, körip aluşı edim, al mınau Aldekeñniñ «äläuläyim  bitse, häläuläyim bar» degeniniñ keri me?.. Joq, bizge «häläuläyim» kerek emes!». Toqtay qal, Keşirim, toqtay qal! O tıqır men bw tıqır... alayda tübi bir tıqır. Juıqta, oyda joqta, yadrolıq qarulardıñ «äkesi» - Bas konstruktor  Semeyge kelip qaytqan joq pa?! Familiyasın özi de, özge de atamağan (qwpiya!), nıspısınıñ da «Boris Vasil'eviç» ekeni düdämäl ol meyman senimen birjarım sağat «şüyirkelesip»: - YAdrolıq qwraldardıñ jaña türlerin jasauda Amerika Qwrama Ştattarınan qalıp qoymauımız kerek. Sol igi  maqsatpen osında soñğı üş sınaudı ötkizbey bolmaydı. Üş-aq jarılıs: bireui– 50 kilotonna, al ekeui– 20 kilotonnadan. Soğan  kedergi jasamaularıñızdı qalaymız, sodan soñ poligon jabıladı, - demedi me? Dedi. Biraq sen dizgin-şılbırıñdı wstatpadıñ. Sırt közge qoydan qoñır körinetin seniñ ädilettilik üşin bir qisayğan jağıñnan  twrmay  jatıp  alğanıñ  ğajap!

Bas konstruktordıñ sondağı «üş-aq» sınauı endi «eki-aq sınau» bolıp, äne, Kolbin  arqılı  qayırıldı...

 K.Boztaev oblıstıq keñes atqaru komitetiniñ törağası Eremenkoğa telefon şalıp, oqıs jañalıqtı aytıp berip: «Anatoliy Semenoviç, joğarıdan bizdiñ kelisuimizdi, jwrtşılıqqa tüsindiruimizdi talap etken nwsqau keletinin añğarıp otırğan şığarsız. Bizdiñ basşılar da den qoyar, talqılar. Amal joq, birdeñe deuimiz kerek, biraq biz olarğa kartamızdı aşpay, öz sözimizdi ötkizetin bolayıq» dedi. Oblıstıq partiya komitetiniñ ideologiya böliminiñ meñgeruşisi Märken Şayjünisovti şaqırıp alıp, «äläuläydiñ» aqırın oğan da aytıp: - Qay jerde jiın ötkizuge tura kelse, sol jiında  eki  jarılısqa jwrtşılıqtıñ qarsı pikirde boluın qazirden       bastap oylastıralıq. Özimizde anau «kökelerimizge» közbe-köz sözde «iä, dwrıs qoy!» dermiz, biraq  şığa  bere  özimizşe  qimıldalıq, - dedi.

«Eki-aq ret sınaudıñ» sarını keşikpey-aq estildi. Joğarıdan jeter nwsqau jetti. Nwsqaudıñ ımına oray iri wjımdarda jiın ötkizu bastaldı. Poligondı jabudı talap etuşi köpşilik «soñğı» eki jarılısqa da qarsı şıqtı. Ärine, äuen birjaqtı bolğan joq, keşe: «Boztaev – wltşıl. KSRO-nıñ qorğanıs müddesine qarsı!» dep şulağan top-tobır bügin: «Boztaev aqşağa qızığıp, eki jarılısqa kelisip, jwrtşılıqtıñ müddesin ayaqastı etip otır!» dep qiquladı. Qalamı qisıq jurnalşılar payda bolıp, Keşirimniñ auzın da, adımın da   añdıdı, biraq auzına qaqpaq bola almadı, ayağına şider sala almadı. Oğan bir mısal – köpşilikke tanımal, tabandı da ädil jurnalşı Jwmaş Kenebaydıñ (Kökböriniñ): «...25-tamızda Semey qalasında Qazaqstannıñ azamattıq «Azat» qozğalısı wyımdastırğan ülken jiın bolıp ötti... Bizge jetip jatqan habarlarğa qarağanda,        Boztaev soñğı jarılıstardıñ jaqtauşısı edi, biraq jiında söylegen sözi müldem keri  äser etti... Bwl arada da K. Boztaev jarılıstı jaqtauşı emes, kerisinşe, qasiret şekken jerlesteriniñ janaşırı  ekenin añğarttı», dep  jazğanı («Azat» gäzeti).

Semeyde ötkizilgen ol jiınğa qatıstı mağlwmat batıl jurnalşı, sauattı sayasatker Batırhan Därimbettiñ «Azat qozğalısı» kitabındağı («Örkeniet» baspası, Almatı, 2001 j.) «Jaña küres maydanı» maqalasında  da  bar. Oqılıq:

«...«Azattıñ» bwdan keyingi iri jwmısı – Semey poligonın jabu boldı. Öytkeni Odaqtı saqtau jönindegi referendumdı tolıq ötkize almağan (oğan Baltıq elderi, Moldova, Gruziya, Armeniya mülde dauıs  bergen joq) Sovet basşılığı endi Semeyde eki jarılıs jasau jwmısın qolğa aldı. Bwğan deyin pärmendi äreket etip kelgen «Semey-Nevada» qozğalısı däl osı kezde ündemey qaldı... 1991-jıldıñ şilde-tamız aylarında respublikanıñ on oblısınan jinalğan «Azat» jasağı yadrolıq   poligondı  qorşauğa  aldı. Bwl  äreketti  M. Esenäliev   basqardı (ol twsta Mihail Ivanoviç (Hakim Tilegenwlı) Esenäliev «Azat» qozğalısınıñ törağası bolatın, - Ğ. Q.). Aqır soñında yadrolıq eki jarılıs jasaudıñ ornına Sovet basşılığı Semey poligonın jabuğa şeşim qabıldadı. Bwnday şeşim qabıldaudı 19-tamız küngi bülik   tezdetip  jibergendey  boldı».

19-tamızdağı bülik (GKÇP) aldında Resey prezidenti B. El'cinniñ Almatıda bolğanı mälim. Ol Dostıq üyinde jurnalşılardı qatıstıra mäjilis ötkizgende Batırhan: «Boris Nikolaeviç, Semey poligonın qaşan jabasızdar? El küte-küte şarşadı!» degende El'cin: «Jabamız, jaqın künderde mindetti türde jabamız!» dep jauap beripti (atalğan maqaladan alındı). Mwnı sol mäjiliste bolğan Jwmaş Kökböri rastap  jazdı.

Mine, zwlmat ordası bolğan poligonnan qwtılu üşin jürgizilgen küresti kimderdiñ bastağanı, kimderdiñ qostağanı tarihqa osılayşa naqtı jazılıp qalıp jatır.

(«GKÇP» demekşi, onı M. Gorbaçevtiñ özi jobalap, ne istelui keregin bastan-ayaq tüsindiripti. KSRO Joğarğı Keñesiniñ sol kezdegi törağası         A. Luk'yanov jası 80-ge tolar aldında «Nezavisimaya gazetanıñ» bölim redaktorı Roza Cvetkovamen swhbatında (2010 g. 05-18. «O krutıh povorotah  istorii») täptiştep aytıp berdi.)

«Şındıq pen dañğoylıq ayqasqa tüsti... Eki jarılıstı ötkizu  kerek pe, joq pa degen mäsele respublika Joğarğı Sovetiniñ jabıq mäjilisinde şegine jetken tartıs jağdayında qaraldı. Belgili toptıñ deputattarı şuıldap, ayqaylap, edendi tepkilep, A.S. Eremenko ekeuimizdi söyletpey qoydı... keybir joldastar şielenisti jağdayğa baylanıstı mağan: söylemey-aq qoyıñız, dep aqıl berdi. Biraq men söyledim. Öz pikirimizdi parlamentke jetkizu meniñ mindetim edi. Ökinişke qaray, oyımdı ayağına deyin jetkizuge mümkindik bermedi» (K. Boztaev.  «Qaynar qasireti»).

Eki körinis. Birinde: Semey poligonın jabu üşin küresti bastap, qaymıqpay jürgizuşi keşirimder. Ekinşisinde: halıq tağdırın biliktiñ qabağına satqan keybir deputattar (oy men söz erkindigin şektegen betpaq bilikke jağınuşılarğa jol aşıq qoy).

Qay halıqtıñ bolsın tirliginde qaşanda kereğarlıqtar kezdese beredi. Bizdiñ basşılıqtağı keybireuler kreslosı men portfelin küyttep jürgende basqa jwrt qayırılıp qarap, adamgerşilik ülgisin anıq tanıttı.   Mäselen, älemge äygili fizik, akademik Evgeniy Pavloviç Velihov Keşirimmen habarlasıp, Semeyge ädeyilep eki ret kelip, sınau jürgizilgen jerlerdi aralap, twrğındarmen äñgimelesip qayttı da, halıq deputattarı aldında, ğalımdar ortasında nıq söylep: «Semey poligonın jabu jönindegi talap dwrıs!» dep twjırdı. Solay dep Gorbaçevke hat tapsırdı. Ataqtı halıqaralıq jurnalşı Genrih Aver'yanoviç Borovik KSRO Joğarğı Keñesiniñ sessiyasında, Teleradio ortalığında batıl söylep, Semeydegi yadrolıq  sınaulardı dereu toqtatudı talap etu orındı ekenin aşıp ayttı, onıñ pikiri şet elderdiñ  aqparat  qwraldarı  arqılı  barlıq  qwrlıqqa  taradı. Sol twsta Keşirimdi ukrainalıq jazuşı, däriger, KSRO halıq deputatı YU.Şerbak, SOKP OK hatşısı L.Zaykov, KSRO Qarulı küşteri Bas ştabınıñ bastığı armiya generalı M.Moiseev jäne basqa köptegen qayratkerler qoldadı.

Qazaqstannıñ Kreml'degi ökili Serikbolsın Äbdildin, KSRO Joğarğı Keñesi Ekologiya jäne tabiğat komissiyasınıñ törağası Käkimbek Salıqov, «Azat» qoğamdıq qozğalıstarınıñ basşıları, älbette, halıqtıñ mwñın mwñdap, joğın joqtastı, talabın qoldastı, poligonnıñ şeksiz qimılın tejesti.

Qazaq qadirlep ayta jürer bir twlğa – Vladimir Nikolaeviç Lobov! 1986-jılğı Jeltoqsan oqiğaıs bastalğanda, Gorbaçev-Kolbin men onıñ arğı-bergi qwyırşıqtarı jazıqsız qazaq jastarınıñ qanın tögerde Gorbaçev Orta Aziya äskeri okrugınıñ qolbasşısı V. N. Lobovqa Almatığa  jedel türde äsker kirgizu turalı bwyrıq beripti. Sonda Vladimir Nikolaeviç: «Meniñ qwzırımdağı äsker öz halqımen soğıspaydı!» dep, tüysiksiz bilikke bağınbaptı. Sol batır komandaşı haqında K. Boztaev joğarıda atalğan  kitabında  iltifat-rizaşılıqpen  mınaday  äñgime  şertken:

«VÇ arqılı äñgimeniñ birinde Semey oblısınan saylanğan KSRO halıq deputatı, ol kezde Varşava Kelisimindegi birikken Qarulı küşter     ştabınıñ bastığı armiya generalı V. N. Lobov mağan KSRO prezidentiniñ jarlığa boyınşa Semey poligonındağı yadrolıq jarılıstı jalğastıruğa  äreket jasalıp jatqanın habarladı. Vladimir Nikolaeviç poligondağı jarılıstardı toqtatudı jaqtaytın edi, biraq qızmet babına baylanıstı aşıq qarsı şığa almağan. Ol bizdiñ elde ülken bedelge ie edi. Semey öñirin aralap şıqqan. Vladimir Nikolaeviçtiñ aytqanı meni qattı tiksinderdi...  Oqiğanıñ aldın aluğa tağıda bel bayladım. KSRO prezidentine tağı hat jazıp: «Mazasızdığım üşin meni sökpeñiz. Äskeri-önerkäsip keşeni endi KSRO prezidentiniñ jarlığımen Semey poligonında yadrolıq jarılıstı jalğastırmaq niette ekeni mağan mälim boldı. Eger şınında solay bolıp şıqsa, onda ol bizdiñ aymaqtıñ halqına ülken soqqı bolıp tiedi jäne onıñ aqırı nege aparıp soğarın boljau mümkin emes!» - dedim.

Gorbaçev  hatımdı   äskerilerge  jiberipti. V. Bukatov alısımen                     N. Safronovqa telefon soğıp: «Boztaevqa bwl faktini  kim, qalay jetkizdi?!» dep  alaswrıptı.

Osı twsta bir swraq iıqtap twr. Armiya generalı V. N. Lobov oblıstıq partiya komitetiniñ hatşısına Kreml' qwpiyasın aşıp berdi, al onısı öz ortasına jasağan opasızdığı emes pe?!. Joq, olay emes! Vladimir Nikolaeviç bilik basındağı toptıñ ozbırlığın, bwl jolı oñaşa äñgimede bolsa da, ekinşi ret äşkereledi! Sol jolı da general  emes, Azamat söyledi!

...Uaqıt jıljıp, Qazaqstannıñ sayasi aua rayı özgere bastadı. Aldau-arbau käsibine jetik Kolbin kelgen izimen Mäskeu asıp kete bardı.      Semey poligonınıñ ünin öşiru bağıtındağı küres küşeye tüsti. «Azat» qozğalı qanat jaydı.

Qazaqstan KP Ortalıq Komiteti 1990-jılğı mamırdıñ 15-i küni ündeu jariyalap, bir aptadan soñ respublikanıñ Joğarğı Keñesi «Semey oblısındağı yadrolıq poligon turalı» qaulı qabıldadı. Qaulınıñ pärmeni bılayşa boldı: «...Semey oblısındağı poligonda jäne Qazaq KSR-nıñ territoriyasındağı basqa da poligondarda yadrolıq jarılıstar jasauğa, jappay qırıp-joyatın qarudıñ barlıq türin sınauğa  tiım  salınsın!»...

Älbette, ozbırlıq – oysızdıqtıñ soyılı. Qazaqstan, tipti jer jüzi  Nagasaki men Hirosima oyranınan soñ qırıp-joyatın qarularğa qarsılıq jasap jatsa da, M. Gorbaçev 1990-jıldıñ qazan ayında Semey yadrolıq poligonında sınau jürgizudi 1993-jılğı 1-nşi qañtarğa deyin wzartu  turalı şeşim şığardı. Onısı ayaq özimdiki dep kösile berui edi. «KSRO prezidenti emes, Qarulı Küşterdiñ basqolbasşısı retinde Qorğanıs Keñesiniñ şeşimin şığarğanı onıñ äskeri sauatsızdığı boldı da, qaulısı adıra qaldı», dep  külgeni  bar  Keşirimniñ.

Poligon «hikayatı» K. Boztaev pen onıñ qızmettes, müddeles serikterine jäne bir wlı mindetti jüktegen bolatın. Gorbaçevqa jazğan      ekinşi hatında Keşirim, Kreml'dik komissiyağa eskertkenindey, 40 jılğı qiyamette jüdep-jadağan, qayğı-qasiretke duşar bolğan semeylikterge bir tiın da ötemaqı tölenbegenin köldeneñ tarttı jäne sol 40 jılğa ötemaqı talap etetinin aşıq ta aşınıp mälimdedi. Erdiñ täuekelden aynığanı –      ezge aynalğanı. Keşirimniñ balşığı ezilmeske ilengen-di. Ol poligondı jabu küresi men ötemaqı öndirip alu  küresin  wştastırdı.

Poligonnıñ aşıluına, josparğa say jwmıs isteuine KSRO-nıñ otızdan astam ğılımi-zertteu wjımı jwmıldırılğan eken. Keşirim             solardıñ birazımen özi söylesip, basqalarına oblıstıñ bilikti qızmetker-mamandarın jiberip, altı aydıñ işinde ötemaqı mölşerin anıqtadı. Älgi wjımdarğa öz qorıtındıların rastatıp qol qoydırdı da, qaulı mätinin  äzirlep alıp, Mäskeuge attandı. Gorbaçevtiñ, ötemaqı jönindegi qaulını qoldauı qajet qarjı basşılarınıñ qabıldauında boldı. Alayda olardıñ bäri de «köreyik, oylanayıq» degen azbas-tozbas sözden Qıtay qorğanın jasap alıp tındı. Gorbaçevqa ekinşi jolı barğanınan da däneñe şıqqan joq. Ol,  eki  közi  şınışa  jaltırap:  «Şeşetin  bolamız»  dey  saldı.

(1986-jılğı Jeltoqsan «büliginen» soñ Gorbaçev qazaqqa köziniñ ağımen qaraytın bolğan. Sol ıñğayda «Epoha» gäzetiniñ bir deregi esime tüsip otırğanı. Gäzet 2006-jılğı 14-sanında KSRO-nıñ asa şeber sınauşı-wşqışı Toqtar Äubäkirovke Sovet Odağınıñ Batırı atağın beru turalı wsınıs qwjat aldına alğaş barğan sätte Gorbaçevtiñ: -«Dalalıqtardı   arı  tartıñdar! - dep  ısırıp tastağanın  jazdı.)

Keşirim Mäskeuge SOKP Ortalıq komitetiniñ kezekti bir plenumına barğan jolı KSRO Ministrler Keñesiniñ törağası N. Rıjkovtıñ qabıldauında boldı (bwrın orayın keltire almağan). 1990-jılğı qazan ayınıñ 2-si. Keşirim bılay deydi: «Keşki sağat 10 bolsa da, qabıldau bölmesinde biraz kisi bar eken. Olar oblıstıq, ölkelik basşılar bolatın... Men de kezegimdi küttim. Uaqıttıñ keştigine  qaramastan, Rıjkov meni zeyin qoya tıñdadı. Men oğan oblıstıñ ekonomikalıq jäne äleumettik auır jağdayı turalı, yadrolıq poligonnıñ zardaptarı turalı jan-jaqtı äri wzaq äñgimeledim. Aytqandarım Nikolay Ivanoviçke jañalıq bolıp äser etkenin sezip otırdım. Ol meniñ sözimdi bölgen joq, tek anda-sanda qınjılıs pişinde  bas  şayqap qoyıp  otırdı. Soñında:

-Menen  qanday  kömek  kerek?  - dep  swradı.

-Semey oblısı boyınşa qaulınıñ jobası äzir. Sonı Sizdiñ maqwldağanıñız  kerek.

Nikolay Ivanoviç:

-Jaqsı! Men Şkabardnağa aytayın, - dep bir-aq kesti.

 (Şkabardna - Ministrler Keñesiniñ is basqaruşısı.)

...5-nşi qazan küni Taskesken audanında issaparmen jürgenmin. Ol audannıñ  ekonomikası  twraqtı  damıp  kele jatqan.

Audan basşılarımen birge egistikter men mal fermaların aralap       şıqqan soñ  SOKP HHÜ s'ezi atındağı sovhozdıñ keñsesine kirdik.

Direktor B. Mwstafin –auıl şaruaşılığınıñ isker, iniciativalı basşılarınıñ biri. Jañaşa oylay biletin, uaqıt tamırın ärqaşan däl basıp otıratın adam... Äñgimemizdi bir kezde telefon qoñırauı bölip jiberdi. Mwstafin trubkanı mağan wsındı, N. Nazarbaevtıñ dauısın estidim: «Jaqsı habar bar, qaulığa qol qoyıldı, qwttıqtaymın!» dedi.

(N. Rıjkovtıñ iskerlik sergektigi, oralımdılığı Gorbaçevtıñ jılımdığına kereğar bolğan eken: Qaulısın Keşirimmen äñgimeleskennen 3 künnen soñ-aq  şığarıptı! – Ğ. Q. ).

Birneşe künnen soñ bizdiñ oblısımız üşin biregey qwjat – KSRO Ministrler Keñesiniñ «Qazaq KSR-ı Semey oblısınıñ ekonomikalıq jäne äleumettik damuın jedeldetu şaraları turalı» qaulısın aldıq. Ol şaralardı orındau üşin Qazaq KSR Ministrler Keñesi özindik tiisti qaulı qabıldadı».

Bwl ekinşi jeñis jası alpısqa toluına oray Keşirimge joldanğan  qwttıqtaulardıñ  birinde  bılayşa  atap  körsetildi (ıqşamdalğan mätini):

«Qwrmetti Keşirim BOZTAYWLI!

Ömiriñizdegi asa eleuli jäyt – jasıñızdıñ 60-qa toluımen şın jürekten qwttıqtaymın!

...Sizdiñ Semey yadrolıq poligonın jabu jayındağı mäseleni şeşuge, atom qaruların sınaulardan zardap şekken jwrtşılıqqa äleumettik  qamqorlıq körsetu jönindegi jüyeni  jasauğa qosqan ülesiñiz  teñdessiz!..

Keşirim Boztaywlı, ıstıq ıqılaspen qwttıqtap, mıqtı densaulıq,  wzaq  ğwmır, mol  baqıt  tileymin!

Qazaqstan Respublikasınıñ prezidenti -  N. NAZARBAEV.

25 mausım, 1993 j.  Almatı qalası».

 

...Tağdır tarınsa, «Dat!» dey almaymız. Keşirim 66 jasında baqiğa attanıp ketti. Bitimi şımır edi, amal ne, «RDS-tıñ»  kesapatı tigen bolar...

...1933-jılı mausım ayında Ayagöz audanınıñ Aqşatau auılında wjımşar (kolhoz) wstası Boztay men qarapayım şaruanıñ qızı Balhiyanıñ otbasında  tuıp, ösip, auılda – bastauış, audan  ortalığında – jetijıldıq,  Ayagöz qalasında – orta   mektepti tämämdap, Almatınıñ Tau-ken institutına qwjatın jiberip, ol oqu ornınan şaqıru qağaz kelgende namısker äkesiniñ qarızdanıp qarajat tauıp beruimen Almatığa äreñ jetken Keşirimniñ ömiri – aytıp ta, jazıp ta tauısqısız tamaşa hikayat. Bwrınğı eki oblıstan qwralğan bügingi Şığıs Qazaqstannıñ önerkäsibin, qwrılısın, auıl şaruaşılığın, mädenietin – barşa salasın damıtuğa siñirgen eñbegi asa zor bwl Azamat - Wlttıq qauipsizdik mäselelerin zertteytin akademiyanıñ, Halıqtıq «Ekologiya» akademiyasınıñ  (Mäskeu qalası) akademigi, Semey Medicina akademisınıñ Qwrmetti professorı Keşirim Boztaev - «nayzadan qol bosasa qalam alıp» (Bauırjan Momışwlı), wrpağına ğılımi negizdi bes kitap qaldırdı.  Olar: «Alğaşqı ottan atomğa deyin» (1956 j.), «Öskemen qorğasın- mırış kombinatında şikizattı paydalanudıñ täjiribesi» (1972 j.),  «Semey poligonı» (1992 j.), «Qaynar qasireti» (1995 j.), «29-tamız» (1998 j.). Bwlardıñ soñğı üşeui - Semey poligonınıñ twtas tarihı.

Men bilgen Keşirimniñ fantastikalıq äñgimeleri de bar. Kezinde Şığıs Qazaqstan oblıstıq «Kommunizm tuı» gäzetinde jariyalanğan-dı. Bizdiñ tanısuımız sol gäzet redakciyasında bastalğan. Bizdegi ädebiet üyirmesi jwmısına Öskemen qorğasın-mırış kombinatınıñ metallurg-injenerleri Keşirim men Joldasbek Smayılov qatısıp jürdi. Bügingi  bir ätteñim –Keşirim ädebi dünielerin kitapqa aynaldırıp ülgirmedi. «Zeynetke şıqtım. Endi: - Beu, fantastikam, qaydasıñ? dermin», - dep äzildey  jımiıp  edi  birde. Joq, poligonğa tiregen qalamın bwra almadı.

Endi säl şeginis jasap, K. Boztaevtıñ basşılığımen  Semey oblısı nendey tabısqa jetkenin ayta otıru orınsız bolmas. Keşirim poligondı qalayda jabudı ğana közdemedi, köpşilikti oblıstıñ san salalı şaruasın ilgeriletuge jwmıldırumen de qwrmetke bölendi. Mısalı, ol birinşi hatşı bolıp istegen bes jılda: 69 mektep, 67 balabaqşa, 24 auruhana-emhana, 28 mädeniet üyi men klub, Qazaqstandağı twñğış Oftal'mologiya (közge operaciya jasau) ortalığı, Balalar sırqatınıñ sebepterin zertteytin  ortalıq salındı. 2000 şaqırımğa juıq jolğa asfal't töseldi.  Oblıs önerkäsibi sapalı önim şığaru jağınan 15-nşi orınnan 5-nşi orınğa köterildi. Auıl şaruaşılığındağı  jetistik  te atap-atap aytarlıqtay.

 Densaulığı sır bere bastağanda zeynetke şıqpaq bolğan Keşirim 1991-jılı oblısta aldağı jıldarı 34 mektep pen 33 balabaqşa salu  mäselesin  şeşip  berdi...

Zeynetke şığısımen «Poligon – 29-tamız»  qayırımdılıq qorın aşudı qolğa alğan-dı. Qordıñ halıqaralıq deñgeyde boluın qalağan.  Oyı orındalğan jağdayda tajal-poligonnan tauqımet tartıp jürgen            jandarğa qosımşa järdem jasaydı. Kömekke mwqtajdar Semey oblısında ğana emes, Pavlodar, Şığıs Qazaqstan oblıstarında da bar. Qorğa elimizdiñ körnekti ğalımdarı, qoğam qayratkerleri müşe boldı. Keşirim özi jetekşilik etken üş jılda wjım şeteldik qayırımdılıq qorlardıñ birsıpırasımen qarım-qatnas ornattı. Biraq, amal ne, Azamattıñ ömir   jolı twyıqtala bastağan-dı. Atom ajdahasınıñ aranın aşqanına 50 jıl toluın endi onday swmdıqqa jol bermeu küresimen atap ötpek edi. Iä, ne  şara, Keşirim sol maqsatpen özi wyımdastırısqan Halıqaralıq Semey konferenciyasına qatısa almadı. Tösek tartıp jatqan edi. Kömekşisine aytıp jazdırğan ündeuin: «...Konferenciya bizdiñ beynet şeguşi halqımızğa Düniejüzilik birlestiktiñ järdem jasau joldarın ayqınday aladı dep senemin. Men  sizdermen  birgemin!» dep  ayaqtadı.

Köp küyiniştiñ bir süyinişi de boladı. Bizdiñ täubä etip jürgenimiz: Keşirim qwrğan Qor büginde de bekem. Äke dizginin wstağan wlı Nwrlan äke jolın jalğastırıp jür. Ol turalı «HHİ vek. Ustoyçivoe razvitie Semipalatinskogo regiona» attı kitapta (2006-jıl) bılay delingen: «...Fond poluçil reestrovıy konsul'tativnıy status pri Ekonomiçeskom i Social'nom Sovete OON (EKO-SOS) v znak priznaniya zaslug  Fonda».

Osı twsta atap ayta otıruım qajet bir «qızıq-şıjıq» bar, ol –        K. Boztaev baqilıq bolğannan keyin «Semey  poligonın men japtım! Biz japtıq!» dep jürgenderdiñ uaqıt ötken sayın köbeyip bara jatqanı. Men sonday qauesetke tosqauıl bolsın degen nietpen 2005-jılı «Jas alaş» gäzetine «Köşti Keşirim bastadı» dep, «Central Aziya Monitor» gäzetine «On – pervıy!» dep  derekti maqalalar jariyalap, şındıqtıñ şırayın keltirdim. Ol maqalama rizaşılıq bildirgender az bolmadı. Gäzetter jetken jer-jerden, äsirese Ertis öñirinen telefon arqılı da alğıs aytılıp jattı. Kezinde Keşirimmen qızmettes bolğan bir qart kommunistiñ student nemeresi söylesip, poligondı jabu küresiniñ Keşirim Boztaevtıñ janpidalığımen qaşan, qalay bastalğanına, qalay ayaqtalğanına kuä atasınıñ arnayı tapsıruımen rahmet ayttı. Men ol jigitten atasımen äñgimelesip, qağazğa tüsirip, mağan joldap jiberuin ötindim, üy ädrisimdi berdim...

Al mağan qarsı şığıp, aqiqattan da, Keşirimniñ aruağınan da  attap ketken bir ğana kisi boldı. Ol – aqın Oljas Süleymenov. Orıstildi  gäzettegi maqalamdı oqısa kerek, onıñ tilşisimen dereu swhbattasıp,  Semey poligonın japqan özderi ekenin ädetinşe asqaqtap mälimdedi.  «Semipalatinskiy poligon – moya poema!» - dep te kösildi. «E, meyli: onıñ jeke öziniñ bilgenimen emes, basşılıqtıñ josparlı wyğarımmen aşılğan, basqaruı oğan tapsırılğan «Nevada-Semey» qozğalısı negizinde qwrılğan «Nevada-Semey» akcionerlik qoğamı Qorına ükimet bergen, jwrtşılıqtan jinap alınğan milliardtağan dollardan qasiretti semeylikterge bir dollar bwyırtpağandarın, qıruar qarjı qaysısınıñ qaltasında qanşadan kete barğanın dastanında tarau-tarau etip jırlaudı wmıtpasın» dedim. Biraq ol «dastanın» şındıqqa qarsı şabudan bastadı. Mäselen, «Kazahstanskaya pravda» gäzetindegi swhbatında (2005-jıl, 20-qırküyek):

 «...Da,  on  (K. Boztaev, - G. K.)  bıl pervım sekretarem obkoma, no   ne bolee togo. I uj vo vsyakom sluçae, sredi pervıh borcov za zakrıtie    poligona  ego  ne  videli»  dedi. Astapıralla-a-a!.. Qazekemniñ: «Qwdaydan qorıqpağannan qorıq», degeni osındayda aytılğan eken ğoy! Aruaqtan arsızdar ğana attap ketedi.

Büginde jalğız şauıp bäyge alıp jürgen aqınnıñ mına jedelhatına üñilelik (Keşirimniñ jası 60-qa toluın qwttıqtauınan üzindi):

 «Semipalatinsk, Oblastnoy Sovet narodnıh deputatov

Uvajaemıy Keşrim Boztaeviç!

Mı znaem Vas kak krupnogo obşestvennogo i gosudarstvennogo deyatelya, oçen' mnogo sdelavşego dlya procvetaniya naroda Kazahstana. Vsya Vaşa jizn' –etodobrıy i nazidatel'nıy primer dlya molodogo pokoleniya...

V te nelegkie godı bor'bı za prekraşeniya yadernıh ispıtaniy na Semipalatinskom poligone Vı proyavili stoykost' boyca za interesı naroda  i  mudrost'  istinnogo  narodnogo  lidera.

Mı znaem, çto v eti trudnıe godı Vam prişlos' osobenno nelegko  i  na Vaşu dolyu vıpali tyajkie ispıtaniya, no Vı sumeli nayti vernıy  put'   i sdelat' nemalıy liçnıy vklad v dolgojdannuyu pobedu – zakrıtie  Semipalatinskogo  yadernogo  poligona.

V den' Vaşego şestidesyatiletiya, dorogoy Keşrim Boztaeviç, mı vırajaem Vam svoe glubokoe poçtenie i govorim blagodarnoe spasibo! Oljas  Suleymenov».

Aqiqattı bwdan artıq aytu mümkin be?.. Endeşe, ne deuge boladı?  Men Oljas bireu-aq dep jürsem, ekeu eken: Keşirim bar kezdegi Oljas jäne Keşirim  joq  kezdegi  Oljas.

Äñgime äuenine oraylastıra mına bir derekke toqtala keteyin: «...Bizge naqtı is qajet, onı jiınşıldıqqa aynaldırmayıq. «Nevada» qorın qwra otırıp, aldımen basqa eldi meñzemeyik, özimizge deyin jasalğan isti wmıtpayıq. Bwl medal'diñ bir beti desem, ekinşi betinde «Nevadanıñ» mänin körsetkim keledi. Men  bıltırğı jeltoqsan ayın Amerikada ötkizdim. Al  AQŞ senatorı Myullen Berlih osıdan bir ay bwrın Almatığa keldi. Janında prezidenttiñ sovet-amerikan araqatnası jönindegi keñse bastığı bar. Senatordıñ  ötinuimen ekeuimiz kezdesip, äñgimemiz üş sağatqa sozıldı.

AQŞ-tıñ KSRO-dağı  elşisi Metlak ta Almatıda boldı. Kolbin joldas bizdiñ qozğalıs aşqanımızdı üş ret qaytalap aytsa da, elşi eleñ etpedi.  Sodan soñ «Kazahstanskaya pravda» gäzeti redakciyasında ötkizilgen kezdesude qozğalısımız turalı tağı aytqanımda, ol «estidim» degennen basqa däneñe demedi.

Al senator mağan: «Eger bir respublika bir memlekettiñ atın twtas alıp alsa, sen qalay oylaysıñ, ol üşin aqı töleui kerek emes pe?» dep äzil ayttı. Ol mäselege ministrdiñ közimen qaradı. «Jaraydı, eger ol tölemese, basqadan talap etuge bola ma? Bwl özgeniñ enşisine qol swğu emes pe? Men senderdiñ poligondarıñ men bizdiñ poligondı salıstırmaymın, öytkim kelmeydi» dedi. Onısı biz qwrmaq qordıñ «Nevada» ataluına baylanıstı swrağıma qaytarğan jauabı edi» (Änuar Älimjanov, «Poligon jabıluğa tiis!» 1989-jılı şilde ayınıñ 17-19 künderi Semey qalasında ötkizilgen halıqaralıq konferenciyada söylegen sözinen). Atom-yadrolıq sınaulardan zardap şekken semeylikterge kömek berer Qor qwru, onı qalay atau Änuardiñ Amerikağa 1988-jıldıñ jeltoqsanında barğan saparında söz bolğanı, senator Myullen Berlihtiñ bolaşaq Qordıñ atına «Nevada» ştatınıñ atın engizu jönindegi Änuar wsınısına: «...Bwl özgeniñ enşisine qol swğu emes pe?..» dep äzil jauap qaytarğanı neni añğarttı?.. Ol, «Nevada-Semipalatinsk» qozğalısınıñ qwrılğanınday, qozğalıs Qorınıñ atı da   O. Süleymenovke deyin oylastırılğanın  meñzedi.

...K. Boztaevtıñ bılay dep jazğanı bar: «Almatıda dauısqa tüsken (KSRO halıq deputattarı saylauında, - Ğ. Q.) Oljas qiındıqqa wşıraptı. Ministrler Keñesiniñ törağası N. Ä. Nazarbaev mağan telefon şalıp, jağdaydı aytıp, Oljas Süleymenovti Semey oblısınan deputattıqqa ötkizuimizdi ötindi. «Süleymenov sizge kömektesedi. Poligonğa qarsı küreste jaqsı järdemşi boladı», dedi Nwrswltan Äbişwlı. Erteñinde G. V. Kolbin telefon soğıp, ol  da  sonday tilek ayttı».

Ol tilekter, ärine, qabıl boldı. Bwl derek K. Boztaevtıñ «Semey poligonı» kitabında bar. Kitap qazaq  jäne orıs tilderinde  1992-jılı şıqtı. Ondağı derekterge Keşirim qaytıs bolğan 1999-jılğa deyin de, odan  keyin de, 2005-jılğı maqalalarım şıqqanşa, tiri jan kümändanğan joq, joğarıda aytqanımday, Oljas qana: «Men!» dep öre türegeldi. Sonday-aq,     K. Boztaev Kreml' komissiyası aldında: «Eger general Bredihin dabıl qaqpasa, 12-nşi aqpanda ne päle bolğanın biz anıq bilmes te edik» dep resmi mälimdese, aqın şirkin onı da 13 jıldan keyin joqqa şığarıp, «mağan bir wşqış telefonmen habarladı» dep töteledi. Eger wşqış pen aqın dabıl qaqqan bolsa, aqiqatşıl Keşirim komissiya aldında sol derekke süyener edi.

Semey poligonın jabu küresimizde O. Süleymenovtiñ atı alıs-jaqın elderdiñ birsıpırasına jetkeni ras. Olay boludıñ «bastau-közin» izdegenge  bir  derek K. Boztaevtıñ mına sözinde jatır:

 “...Poligondı japtıru küresimniñ bastaluınan ayaqtaluı äldeqayda qiın boldı. Äu basta jwrtşılıqqa arqa süyep, özimdi qoldaytınına nıq senip, quattanıp kiristim. Endi özim müddesin qorğağandardıñ, ökimetpen teketireske birge şıqqandardıñ közderine süyel bola bastağandaymın. Ökpek jeldiñ qay jaqtan soqqanın bildim. Ol eñ aldımen qoğamdıq qozğalıs jetekşilerinen bastaldı. Olardıñ keybireui, tipti Semeyge  at  izin  alğaş  ret  salsa da, bayağı YUliy Cezar'şa: - Bardım, kördim, jeñdim! -     dep  şığa  berdi...

Poligondı jabu mäselesi şeşiluge jaqındağanda, ökinişke qaray, basqa bir mäseleniñ şeti – bwl kimniñ eñbegi degen swraq qıltidı.  Baspasöz betin jauıp ketken jariyalanımdarda eñbek «Nevada-Semey» qozğalısıniki, tek qana sonıki delindi. Qozğalıstıñ ärbir äreketi aspandata madaqtaldı. Onıñ belsendileri (kezdeysoq  jürgender de bar)  qozğalısqa  basqaşa bağıt bere bastadı: olar özderiniñ mindeti sebepti-sebepsiz jiın-jinalıs ötkize beru dep bildi. Jalğan derek taratıp  jibergenderi de boldı. Jinalısqwmarlıq keudemsoq jelpiniske, jwlqınısqa aynalıp, ömir şındığınan  auıtqıp  ketip jattı». 

...Ertis öñiriniñ eli men jerin qaşan jazıları belgisiz jarağa duşar etken Semey poligonınıñ üni öşken kündi – tamız ayınıñ 29-ın: «Poligondı men japtım!..  Biz japtıq!..» dep, dañq pen daqpırtqa bauır basıp attandap jürgender jılda alaqaylap atap ötude. Al 25 jıldığın aspandatıp toyladı. Tüysiksizdikti tu etken olar Keşirim marqwmdı  eskergen  emes.

Söz soñında joğarıda atı-jöni, eñbegi atalğan ädiletti twlğa E.P.Velihov haqındağı mına derekti oqılıq:

«Oljas Suleymenov perebiraet v hvastovstve

Liçno v moem vospriyatii Oljasa Suleymenova est' dva perioda. Pervıy – sovetskiy. Togda on pisal priyatnıe stihi, vıdaval original'nıe mısli (kniga «Az i YA»), borolsya protiv Semipalatinskogo poligona. Vtoroy – vremya nezavisimosti. Leg pod Nursultana Nazarbaeva i voshişaetsya vsem podryad, ot uspehov stroitel'stva demokratii do zastroyki Astanı.

A tut posmotrel po televizoru peredaçu s uçastiem Evgeniya Velihova (fizik-yaderşik), i pervıy period Oljasa Suleymenova u menya toje zaşatalsya. Uçenıy vıskazalsya v tom smısle, çto Suleymenov k zakrıtiyu poligona imeet krayne neznaçitel'noe otnoşenie. Tak, mimohodom – artikulyaciya i şumiha dlya naçala i soprovojdeniya peregovorov mejdu Moskvoy i Vaşingtonom.

Glavnaya ideya kontrolya nad prekraşeniem yadernıh ispıtaniy zaklyuçalas' v dopuske sovetskih specialistov v Nevadu, a ştatovskih v Semipalatinsk. Kajdıy ustanavlivaet svoyu special'nuyu apparaturu i derjit drug u druga ruku na yadernom pul'se. Evgeniy Velihov utverjdaet, çto vse peregovorı s Gosdepartamentom, Kongressom, Pentagonom vel on i vısşie oficerı KGB i GRU. I nikakogo Oljasa Suleymenova tam ne bılo. To est' vse reşalos' na osi Moskva – Vaşington, a dvijenie «Nevada-Semey» bılo ne bol'şe çem cvetok na oboçine dorogi.

YA Evgeniya Velihova tolkom ne znayu, no vrode kak on v politiku ne lezet, a potomu i vrat' emu osobo ne za çem. A ved' Suleymenov zakrıtiem poligona gorditsya bol'şe, çem svoim poçetnım posol'stvom v Italii. Tol'ko vot zaslujenno li?» ( Gazeta Zonakz. 07.02.2008 g.).

E.Velihov bwl twjırımın Resey Federaciyası teledidarınıñ «Kul'tura» arnasındağı «Liniya jizni»  bağdarlamasında Mäskeu  qalası jwrtşılığı ökilderimen ötkizgen kezdesude aytqan-dı.

Iä, şındıqtıñ jüzi ötkir, oğan qaşanda Azamat qana tura qaray aladı! Adam, Azamat, Tarihi twlğa Keşirim BOZTAEVTIÑ  aruağın keleşek wrpaqtarımızdıñ  ardaqtarı  haq!

Ğabbas Qabışwlı

Abai.kz

17 pikir