Jeksenbi, 17 Qaraşa 2019
Alañ 3156 9 pikir 27 Tamız, 2019 sağat 11:14

Sauda soğısınıñ soñı örkenietter qaqtığısına wlasa ma?

Amerika Qwrama Ştattarı (AQŞ) men Qıtay Halıq Respublikası (QHR) arasındağı sauda soğısı endi birtindep örkenietter arasındağı, aşığın aytqanda, Marksizmge senim artqan, eşqanday dindi moyındamaytın köz-qarastağılar men hristian dinine moyınwsınatın, wlttıq aqşalarında «In God We Trust» (Biz Qwdayğa senip, ümit etemiz) dep aşıq jazğan wstanımdağılar arasındağı   teke-tireske ötetin tärizdi. Oğan soñğı birneşe kün işindegi şielenisken jağdaydan sebep tabuğa boladı.

Bärimizge belgili, Japoniyada ötken ülken jiırmalıqtıñ sammitinde «2019 G20 Osaka summit» eki el arasındağı kelisim nätijeli bolmadı. AQŞ tarapı 300 mlrd AQŞ doll. twratın Qıtay tauarları men öndiris önimderine kedendik salıqtı üstimizdegi jıldıñ birinşi qırküyeginen bastap 10 payızğa ösiretin bolğan edi. Oğan qarımta retinde, Qıtay tarapı wlttıq valyutası yuan'dı qwnsızdandırdı. Sonımen birge, tamızdıñ 22 küni AQŞ-tıñ 75 mlrd. AQŞ dollarlıq qwnğa ie tauarına kedendik salıqtı 10 payızğa köterdi äri AQŞ-tıñ avtokölik qosımşa bölşekteri men auılşaruaşılıq önimderin elge kirgizuge tıyım sala bastadı. Osığan oray, Trapm bilik komandasımen tamızdıñ 23 küni şwğıl jinalıs ötkizip, sol küni tüsten keyin bılayşa şeşim qabıldadı: qazirgi atqarılıp otırğan 250 mlrd. AQŞ dollarlıq qwnğa ie Qıtay tauarları men öndiris önimderine salınğan 25 payızdıq salıqtı birinşi qazannan bastap tağı 5 payızğa arttırıp, 30 payızğa jetkizdi. Sodan soñ, qırküyektiñ birinen bastap köterudi qarastırıp otırğan 10 payızdıq salıqtı birden 15 payızğa arttırdı. Bwl turalı Tramp Twitter paraqşasında jazdı[1]. Qıtayğa qaratılğan ekonomikalıq soqqı bwnımen şektelmedi. Tramp Qıtayda jwmıs jasap jatqan AQŞ-tıq käsiporındardı elge qaytuğa bwyırdı. Kongresstiñ şeşiminsiz, olardı elge qaytuğa bwyıruına  qanday qwqığıñız bar degen jurnalistiñ swrağına prezident: 1977 jılı qabıldanğan «Halıqaralıq tötenşe jağdaylardağı ekonomikalıq ökilettilik» jönindegi zañdı (International Emergency Economic Powers Act) qarauın ayttı. Alayda, key bir sayasattanuşılar men ekonomister  prezident bwl sözi arqılı Qıtayda qazir istep jatqan käsiporındardı emes, olarğa endigi qwyılatın qarjı közderin toqtatudı ayttı dese, endi bir tobı, onıñ bwl sözi atalmış zañdıq aktiniñ ayasınan  alşaq ketti dep otır[2].

Tramp  Qıtay tauarları men öndiris önimderine kedendik salıqtı 45 payızğa köteru ädiletti äri dwrıs şeşim dep esepteydi.  Eger bwğan könse sırtqı sauda jasaladı, könbese qarım-qatınas mülde toqtatıladı. Onıñ bwlay söyleuine öziniñ sauda jönindegi keñesşisi, ekonomist Piter Navarronıñ pikiri negiz boldı. Piter Navarro Mwndağı 45 payızdıq ösimniñ de özindik negizderin mına eki  sebep boyınşa tüsindiredi: Birinşiden, QHR Düniejüzilik Sauda Wyımına müşelikke ötken 2001 jıldıñ jeltoqsan ayınan beri, tauarları men öndiris önimderin saudalau arqılı AQŞ-tan şamamen 300-400 mlrd. dollar payda tapqan. Bwl qarajattardı  ziyatkerlik qwqıqtı wrlau, äskeri tehnika men qaru-jaraqtı damıtu maqsatında jwmsağan. Sonıñ nätijesinde endi aynalasındağı elderge ses körsete bastadı. Ekinşiden, Qıtay ükimeti özderiniñ käsiporındarın memleket tarapınan qoldap, öndiris önimderi men tauarlardıñ özindik qwnın 5 payız köleminde tömendetip, älemdik aşıq bäsekelestik zañdılığın bwzğan. Onıñ üstine, ekologiyalıq zardaptardı auızdıqtauğa jetkilikti qarjı bölmey keledi. Bwl da özindik qwnnıñ 5 payızğa tömendeuine sebep bolğan. Qoldan wlttıq aqşasın qwnsızdandıru (qazir 1 doll. = 7,1 yuan'), jwmısşılardıñ eñbek-jalaqısınıñ tömen boluı t.b. sebepterdi jinaqtay kele tauarlar men öndiris önimderiniñ özindik qwnı 45 payızğa arzandağan. Sol üşin 45 payızdıq salıqtı engizu ädiletti äri halıqaralıq sauda şarttarın qorğaudıñ ädisi[3].

Halıqaralıq sarapşılardıñ pikirinşe: Eger osı şaralar iske asatın bolsa, QHR-nıñ ekonomikasında öte qiın jağday orın aluı mümkin:

  • Ekonomikanıñ ösimi bayaulaydı nemese toqtaydı;
  • Şetel qarjısı jäne şeteldik käsiporındar elden ketedi;
  • Eldiñ eñ negizgi ekonomikalıq tiregi sanalatın twrğın üy narığı qwldıraydı;
  • Inflaciya ösedi;
  • Jwmıssızdıq artadı;
  • Qılmıs köbeyedi, qoğamdıq tınıştıq bwzıladı. t.b. keleñsizdikter payda boladı.

Tramptıñ bwlayşa ses körsetip, qatañ ekonomikalıq şara qoldanuğa niet etuin keybir sayasatkerler, kelesi jılğı ötetin prezidenttik saylau aldında, beyne Keñes Odağın ıdıratqan Ronal'd Reygan sekildi wlı prezidentterdey märtebege köterilip, bedel jinau dep eseptep jatır. Al Donal'd Tramptıñ sözinşe: Onıñ Qıtaymen aradağı sauda mäselesinde bwrınğı eşqanday prezident istemegen isti qolına aluı, özin Qwdaydıñ tañdauı jäne qalauımen bolıp otırğanı dep tüsinedi.  Onıñ bwl söziniñ astarın  keybir sarapşılar  İnjilmen baylanıstırıp, «Adamzattıñ twtas saparı Qwdaydı tanumen ötedi»-dep tüsinetin hristiandıq mädeniet pen kösemderin «mıñ, mıñ jıl jasasın» -dep däripteytin  kommunister arasındağı aqırzaman aldındağı küres dep tüsindirip jatır[4].

«Jer şarı uaqıtı» gazetiniñ jazuınşa Tramptıñ osı sauda soğısı mäselesine kelgende ünemi eki jaqtılı pikirde bolatının aytadı. Oğan ülken jetilik basşılarınıñ kezdesuinde bir jurnalistiñ qoyğan «Siz bwlayşa tarifti ösirgeniñizge ökinbeysiz be äri bwl mäsele turalı qayta qarauğa bola ma?» - degen swrağına «Ökinemin, ärine qayta qarastıruğa boladı. Men ünemi eki türli dayındıqpen jüremin» -dep jauap bergenin, artınan AQŞ baspa-söz  betteriniñ Tramp Qıtaymen sauda mäselesinde jwmsaqtıq tanıta bastadı dep jazuına oray,  qaytadan baspa-söz ökili auzımen ol ökinişiniñ kötergen payızdıq mölşerlemeniñ az boluımen baylanıstı bolğanın aytqan.  Atalmış gazet «Columbia News» silteme jasap, Tramptıñ Amerikalıq kompaniyalardıñ Qıtaydan şığuına köptegen käsipkerlerdiñ qarsı ekendigin jäne 1,4 mlrd narıqtı tastap ketudiñ aqılğa sıymaytın şeşim ekenin de jazdı[5].

Auel basta eki iri memleket arasındağı ekonomikalıq baqtalastıq negizde qalıptasqan «Sauda soğısı» - degen atpen tanılğan bwl şilenis, birtindep aumağın geosayasi, mädeni, geoekonomikalıq, kisilik qwqıq jäne beybitşilik pen aymaqtıq töñkeristerge deyin wlğayğan kürdeli, kürmeui köp mäselege aynalıp baradı. Bwğan QHR-nıñ işki isimiz dep  sanaytın Gonkong dümpui, Tayuan şilenisi, Şınjañ men Tibet mäselelerimen qatar, Aziya-Tınıq mwqit aymağındağı özge eldermen aradağı sırtqı mäselelerdiñ oyanğan janar taularday barğan sayın twtanıp otıruınan köruimizge boladı. Tamız ayınıñ basında Qıtaydıñ özekti mäselelerin, tüytkildi swraqtarın keñ auqımda, jata-jastana, erkin türde talqılaytın «Bıy Dayhı jinalısı» ötti. Osı bas qosuda AQŞ-pen aradağı teke-tiresten bastap, biz aytıp otırğan mäselelerdiñ bäriniñ de talqığa tüskeni anıq. Biraq naqtı nendey qaulılar men şeşimderdiñ qabıldanğandığı anıq emes. Desede, Aq Üydiñ aytqanına köne qoymağanı, ne bolsa da «Şeşingen sudan tayınbastıñ» küyin  keşip otırğanın körsetedi. Alayda, şınında da zamanaqır aldındağı jantalas pa, joq älde jaña bir jaylı zamannıñ bastaması ma onı uaqıt körseter.  Al biz tek qana beybitşilik pen damudıñ bayandı boluın qalaymız.

Qaster Sarqıtqan,
Abay atındağı QazWPU wstazı 

Abai.kz

9 pikir