Seysenbi, 22 Qazan 2019
Qoğam 6007 0 pikir 30 Qañtar, 2015 sağat 22:56

Saya QASIMBEK. ENE

 

Qarlı boranı türli änge qwbılta salğan qıs mezgiliniñ qısqa tañı eleñ atıp kele jatqan kez. Jayna ädettegisinşe ornınan kerile twrıp, ayağına üy şärkeyin erine ilip, tereze twsına barıp, sırtqa köz saldı. Jauğan qardı öşi ketken janşa örşelene jwtıp, soñınan ergen nän maşinağa wzın moyınşasınan tüydektelgen qardı ıtqıta tüsken qar tazalağış mäşina, köşeni jürginşiler men avtokölikterge dayındap, wzap ketip bara jatır eken. Japalaqtay jauğan qar, qar küregiş maşinanı mazaqtağanday eselep qwyıp, jaña ğana tazalanğan köşeni aq körpesine oray tüsude. Qısta ädemi suretine qarap twrğan Jaynanıñ esine kelin bop tüsken auılında bolğan oqiğa tüsip, mırs ete qaldı. Jas kelin şağı. Kişigirim bolğanımen  özindik qızığı men şıjığı mol auıl bolatın. Äsirese, esinde öşpestey jazılıp qalğan “ebtibäyämät ene” bolatın. Ol kisi Jaynanıñ küyeuiniñ rulas apası, bwğan “ene” bop keledi. Öziniñ boyı qarşaday ğana. Denesi şımır, basın kekjitip tik wstaytın kempirdiñ qaratorı öñine biik qabağı sws beretin. Alğaş kelin bop tüsken kezde osı kempirdi tanıstırğan küyeuiniñ şeşesi; “ruımızdağı eñ ülken kempir osı. Aldımen osı eneñe sälem salasıñ” degen bolatın. Bastapqıda bayqamaptı, kele bere män berip bayqasa, enesiniñ atı qwlaqqa ebedeysiz estiledi eken. Küyeuinen; “nege «ebtibäyämät ene» deysiñder, wyat sözben de adamdı atauğa bola ma eken?!”-degen swrağına, “sol jağın oylamappın. Nege atağanın özinen swrap alsañşı” dep qısqa jauap qayırdı. Bayqaydı, auıldıñ äyelderi twrmaq erkekteri de osı kempirdiñ aldına kelgende qayqañdap ketedi eken. Tipten  jeldey esken Külän jeñeşeniñ özi ebtibäyämät eneniñ twsına kelgende oramalın tüzep, mayısa qalatın. Nege ekeni belgisiz, osı ene Jaynanı erekşe jaqsı kördi. Qalanıñ qızı bolğandıqtan Jaynağa “orıs kelin” dep at qoyıp aldı. Dualı auızdan şıqqan söz külli auılğa jeldey ese jayılıp, közdi-aşıp jwmğanşa Jayna atı jayına qalıp, “orıs kelin” bop şığa keldi. Alğaşında renjigendey bolğanımen, bayqap qarasa, mazaq retinde emes, bwnıñ auıldıñ mayda-şüydesin tüsine bermeytin, oyındağısın aytıp salatın aşıq minezine bola atağan eken. Birdesten onısı da dwrıs bolar degen oymen Jayna, auıldağı ömirge töseluge tırısa bastadı. Auıl ortasındağı kişigirim dükenge aptasına eki ret sarı may men qaymaq tüsedi. Jayna ılği jartı litr qaymaqtı artıq alıp, jol-jönekey ebtibayamat enesine tastap ketetin. Jaynanıñ peyiline riza bolğan enesi ärdayım batasın molınan berip jatqanı. Birde ädettegisinşe qaymaqtı alıp enesine jol-jönekey bere ketpekke üyine soqtı. Aulanıñ oñ jaq qanatına qaray ornalasqan, däu örik ağaşınıñ astındağı sökide enesi azanğı şäyin işip otır eken.

- Äy, ebtibäyämät kelin, kel, törlet,- dep qwraq wşa qarsı aldı. Özi ädettegişe astına tört büktegen körpesin janşi tüsip, jayğasıp otır. Eki büyirinen demalğan nän sarı samauırdı qasına taqap alıptı. Qoyu qaymaq qatqan bwyra şäydi mañdayı jipsip, terlep işip otırğan enesi, - Oqtau jwtqan nemeşe qaqaymay, tizeñdi bükseñşi. Tañğı astı attap ketpes bolar. Otır.- dep Jaynağa bwyıra söyledi. Osı enesinen bükil auıldıñ nege ayağın tartatını Jaynağa tüsiniksiz. Qaşan körseñ dastarhanı jayulı, samaurını qaynaulı enesiniñ peyili de mol. Dastarhanınan qaymaq pen may, sarı altınday bauırsaqtar eşqaşan üzilmeydi. Tandırğa jabatın pätir nanın aytsayşı?!

 - Rahmet, apa, sizge qaymaq äkelip edim.- dep sökiniñ tömengi jağına tize bükti.

- E, aynalayın köp jasa. Bizdiñ kelin säske tüske deyin wyqıdan basın kötermeydi. Seniñ zuıldaq eneñe qwday oñınan kep, sendey kelindi bwyırttı ğoy. Meniñ ana jazğan kelinim...Äy, ebtibäyämät-ay, üş balanıñ anası bolsa da, erte twrğandı eş üyrene almay qoydı. Qaşan körseñ siırdı özim sauıp, öriske maldı men aydap jatqanım. Kel, o neme ornınan twramın degenşe, ekeumiz jaqsılap qaymaq qatqan şäyğa toyıp alayıq. – dep, qızıl bwyra şäy qwyılğan keseni Jaynağa berip jatıp, - Aynalayın “erte twrğan äyeldiñ – ırısı artıq” degendi atalarımız beker aytpağan. Öziñ qalada tuıp-öskeniñmen, auıldıñ ädebine tez kirigip kettiñ. Äke-şeşeñ körgendi jerdiñ adamdarı bolğanı ğoy – dep, kesesindegi şäyin soraptay tartıp, qoyu şäyğa läzzattana tüsti.

- Apa, sizden birdeñe swrayın dep edim, - dep Jayna qarsı otırğan kempirdiñ qas-qabağın bayqay, kesesindegi şäydan wrttap.

- E, swraytın närse bolsa swra. Onda twrğan ne bar?

- Apa, meniñ bir tüsinbeytinim, osı jwrt sizdi nege “ebtibäyämät ene” deydi?

Jaynanıñ swrağı tosınnan qoyılsa kerek, aldımen enesi añırayıp otırıp qaldı da, kütpegen jerden mırs ete qaldı. Enesiniñ külimsiregen közin jaqsılıqqa balap, Jayna tarsılday soqqan jüregin basuğa tırıstı.

- Nege “ebtibäyämat” deymisiñ?! E...Keyde bolmaşıdan bas jarılıp jatadı emes pe?! Oğan özim sebepkermin. Sonau qırqınşı jıl, kök pen jerdiñ arasın jalmağan qırğın soğıs jıldarı bolatın. Sender ol kezdi bilmeysiñder ğoy. Qwday bildirmey-aq qoysın. Maydannıñ örttey alaulap twrğan kezi. Äkemdi soğısqa äketkende meniñ jasım nebäri on törtte bolatın. Marqwm äkem, soğıstan qaytpay qırşın ketti ğoy,- dep, tamağına tas tirelgendey säl ünsiz qaldı. – Uh!..Auıldıñ bas köterer erkek kindiginiñ bärin qırman orğanday qırılıp, soğısqa attandırdıq. Auılda qatın-qalaş, bala-şağa, käri-qwrtañ qaldıq. Tañnıñ atısı, künniñ batısı kolhozda eñbek etemiz. Key-keyde silelep şarşaytınımız sonşa, keşki asımızdı şeşemiz pisirgenşe, oşaqtağı otqa qarap jatıp wyıqtap qalatınbız. E, şırağım, soğıs degen tajal ne körsetpedi deysiñ?! Bir üyden ketken bes birdey azamattardıñ beseuiniñ de qaytpay qalğanın kördik. Anası bayğws esinen tanıp, jındanıp ketti. Qwrısın, beti aulaq, - dep enesi, ötken künderdiñ azabın öziniñ boyınan sılıp tastağısı kelgen janşa qolın silkip jiberdi.

- Ol künderdiñ auırlığın bizder kitap, kino arqılı bildik qoy,- dep Jayna äñgimeni üzgisi kelmegen janşa, şäydan bosağan kesesin enesine wsındı. Jaynanıñ kesesine bwyra şäydi qwyıp bergen ene, alısta qalğan künderdi köz aldına keltirgisi kelgendey, qasındağı samaurınğa tesile qarap qaldı.

- Sonda deymin-au, bizdi bala eken dep ayaytın jan bolsayşı?! Kolhoz predsedätili, oy bir, qara jer aytıp barmağır, pirinen bezgen qanişer bolatın. Özi attan tüspeydi. Bizdi jayau qudalaydı. Menen keyingi inim altı jasar. Osı küngi balalardı aytamın-au, azanğı asın jılamay işpeydi. Zamanına qaray – balası ğoy deymin. İnim bayğwstı ögizge tañıp qoyamız.

- Nege?! Otıra almaytın ba edi?!

- Küni boyı silelegennen keyde ögiz üstinde otırıp wyıqtap, jerge aunap tüsetin. Onı predsedätil körmesin de, körse bitti, qamşınıñ astına alatın.

- Nege sonşa qatigez bolğan?! Bala bolğan soñ şarşaydı emes pe?! – dep Jayna, enesinen estigen sözderden boyı titirkenip.

- E, şırağım, ol kezde kimdi-kim ayaytın, kimge-kim araşa tüsetin zaman deysiñ?! Men ögizge jekken twqım sepkiştiñ üstinde keşke deyin belim bügilip bidaydıñ twqımın sebemin. İnim ögizdi aydap otıradı. Sonda deymin-au, aqısına keşke qaray üy basına bir tostağan biday beredi. Soğan da rizamız. Şeşem dereu qol diirmenge tartıp jiberip, atala pisiredi. Qaybir atala deysiñ?! Qazirginiñ adamdarına berşi, mwrnın şüyirip, itke bersin. Ol kezde sol atalanıñ özi biz üşin astıñ swltanı bolatın. Eh?!.Dünie-ay, deseyşi?! Sodan qoyşı äyteuir, qıstıñ qaqağan suığında auılğa arbamen äsker kelsin. Kele auıldıñ qız-qırqının tügel jinap, on altıdan joğarı jastağı qız bitkendi orıstıñ eline, qirağan Leningrädti jöndeuge jwmısqa alamız dep kepti. Tizimge men de iliktim.

- Qalay?! Siz on törttemin degen ediñiz ğoy?!

- Oy, jazğan-ay, oqımağan şeşesi men şıntaqtay inisinen basqa eşkimi joq men ilikpegende kim iliguşi edi?! Onıñ üstine jas kezimde boyım sorayıp, erte közge tüstim. Şeşem jibergisi kelmey etegime jarmasqanımen, mıltıq asınğan äsker ayasın ba?! Şeşemdi keudesinen mıltıqtıñ dümimen iterip jiberip, meni tizimge iliktirdi de jiberdi. Ulığan-şulığan qız-qırqındı arbağa tiep, mıltıq asınğan äsker qorşağan top, audan ortalığı qaydasıñ dep tartıp kettik. Sen meni aytasıñ, emşekte emizuli balası bar kelinşekti balasınan ayırıp äketkenin aytsañşı?! E, şırağım, ol künderdiñ beti aulaq. Twrımtay twsımen bolğan kez edi ğoy. Sonımen, qoyşı äyteuir, audan ortalığındağı temir jol stansasınan men siyaqtı qız-qırqın, qatın-qalaş tiegen bägondı alıstağı orıs jerine aydap saldı. Bägönniñ işi tastay suıq. Ortasına kişkene temir peş qwrıp qoyıptı. Onısı tüteydi. Tütegenine rizasıñ-au, jağarğa otın tappay küyesiñ. Itşilep Leningrädine de jettik-au, äyteuir. Bärimizdi qoy aydağanday bäräktarğa aydap äkep jayğastırdı. Bir şetimen ekinşi şetine köz jetpeytin qala, nemisterdiñ bombasınan qirap qaptı. Jalğız biz emes, basqa elderden de qız-qırqındı tiep äkepti. Bärimiz jabılıp tañnıñ atısı, künniñ batısı qirağan köşeni tazalaymız. Bärimizge beretini jür gramm qara nan men bir tostağan atala. Soğan da mäzbiz. Şirkin, jastıq deseñşi?! Aştıqqa moyımaymız. “Alğa kömsmömol” dese qwlşınıp, jau şapqanday kirisemiz. Üstimizde qaybir oñğan kiim bar deysiñ?! Äyteuir lıpa. Kün batıp, qas qarayğanda tizilip bäräktarğa qaytamız. Qaybir jetisken bäräk deysiñ?! Ortadağı däu orıs peşi jarıtıp jılıtpaydı da. Äyteuir, sırtpen salıstırğanda imantarazı. Jauramas üşin bärimiz bir-birimizge tığılıp, bwyığıp jatıp wyıqtaymız. Tañ qılañ bere bastağanda, äligi atı öşkir oybaylağışı bar ğoy?! – dep atın esine tüsire almay Jaynağa kömek swrağanday tesile toqtadı.

- Sirena emes pe?!

- E, sol jalmauızdıñ tap özi. Bätşağardıñ dauısı aşı-aq. Sol äligi nemeniñ dauısı şığısımen, ornımızdan atıp twrıp, jantalasa kiinemiz de, esiktiñ aldına sapqa twra qalamız. Kelgenimizge nebäri eki-aq kün bolğan. Böten jer. Til bilmeymiz. Orıstardıñ ne dep jatqanın tüsinbeymiz. Olardıñ jını kep, qoldarın erbeñdetip, tüsindirgen boladı. Aramızdağı Qatira degen kelinşek tolıq tüsinbese de, eptep orısşanı jobalaytın. Bärimizdiñ tilmaşımız sol Qatira. Ekinşi kün degende, tañerteñgi sanaq kezine asığıp jürip bir pimamdı tappay qaldım. Äri izdeymin, beri izdeymin, joq. Söytsem, qwrğır pimam jayıp qoyğan jerimnen basqa jerge aunap ketipti. Dalbaqtap jügirip kep sapqa twra bergenim sol edi, közderi şaqşiğan orıs äpiseri mağan “ebtibäyämät” degeni?! Alğaş orıs äpiserinen estigen sözim sol boldı. Sol-sol eken, qasımdağı qızdar ilip alıp meni “ebtibäyämät” dep mazaqtaytın boldı. Ne kerek, osı qwrğır özimniñ de tilime taskeneşe jabısıp, sözimniñ saltına aynalıp ketti. Qwrğırdı aytpayın-aq deymin, qaydan?! “Auru qalsa da, ädet qalmaydı” emes pe?! On tört jasımnan beri menimen ömir sürip kele jatır ğoy.- dep jäy kürsinip saldı. Jaynanıñ köz aldına alıstağı Leningradta, qıstıñ ayazımen alısqan on tört jasar qazaq qızı elestedi. Netken ayanıştı?! Nebäri on tört jastağı qızdıñ basqa elge barıp, böten adamdardan eñ alğaş estigen söziniñ qanşalıq auır ekenin tüsinbegeni tarihqa basqan tañbaday bop körindi. Basınan qanşalıq qaterdi ötkerse de eş moymaytın osı birtwtam kempirdiñ danalığı Jaynanı ärdayım tänti etip, enesine degen iltipatın arttıra tüsetin. Qarap twrsa, osı enesinen köp närseni üyrenip, köp närseden ülgi alıptı. Özi de; “Şırağım öziñ bilgenşe – bilgen erdiñ atın jek, Öziñ bilgen soñ – qayda ketseñ, onda ket degen. Esiñ bolsa ömir körgen bizderden üyrenip qal. Erteñ sen de ene bolasıñ. Sol kezde üyretetiniñ mol bolsın. Biz de ketermiz. Eşkim aspannan salbırap tüsken joq. Kezinde men de jas bolğanmın. Mağan da enem marqwm osınıñ bärin üyretken bolatın” – dep, aqılın aytıp otıruşı edi. Qanday adamdar edi deseñşi?!  Ötken künderdiñ elesi Jaynanıñ jüreginde sağınış sazın oyatıp, köñili alabwrtıp, közine jas keldi.  

Birde, qıstıñ küni bolatın. Tüski astı dayarlap jatqan kezi. Kenet; “oybay, ebtibäyämät ene ölip qaptı” degen suıq habar sumañ ete qaldı. Külli auıl taylı-tayağına şeyin qalmastan ebtibäyämät eneniñ üyine qaray ağıldı. Qolındağı jwmısın tastay salıp, jılap-eñirep Jayna da jetti. Kelse, üydiñ işi qarbalas. Eneni esiktiñ aldındağı jazda as pisiretin eki bölmeli kişirek üyge şığarıp, qalıñ şöpke jayğastırıp qoyıptı. Ağayın-tuğan köz ilestirmey jinalısıp, jılap-eñiresip, körisip jattı. Eneniñ eñ ülken qızı Qarağandı qalasında twratın. Habardı estisimen; “men jetkenşe jerlemesin. Meni qaytken künde de kütsin” dep ötiniş bildiripti. Eñ ülken apaları bolğandıqtan, basqalarınıñ qarsı keluge dätteri barmay, keluin kütetin bop kelisti. Eneniñ üş wl, eki qızı bolatın. Auılda eki balası twradı. Ortanşısı auılda däriger. Şeşesiniñ qolında, qas-qabağına qarap, kempirdiñ köñilin tauıp otıratın. Kenjesi bölek twradı. Özi bala kezinen erke bop öskendikten be, işimdikke birtaban jaqındau.  Eki balası, üy-jayı bola twra qızıq minezi bar bolatın. İşe qalsa boldı, eski ural motocikline kelinşegin mingizip alıp, auıldıñ ortasındağı köşeni şañğıtıp ersili-qarsılı ızğıtıp jürgeni. Qayda barsa, qasınan kelinşegin tastamaydı. Qanşa ret osı ädeti üşin şeşesinen wrıs estise de; “qatın meniki, ne isteymin desem öz erkim” dep bet baqtırmaytın. Iğır bolğan kelinşegi üyde qaldıruın ötinse “sen meniñ muzamsıñ, Sen bolmasañ işkenim boyıma taramaydı” dep boy bermeytin körinedi. Kele-kele ol minezine auıldağılardıñ eti ölip ketti. “Joldıbay tentek tağı işken be?!” deydi de qoyadı. İşkeni bolmasa eşkimge ziyanı joq. Sau kezinde üy şaruasına tastay pısıq. Auıldıñ aldı bolatınday üydi dıñğırlatıp salıp alğan. Sondıqtan bolar, ebtimäyämät ene anşa köp wrısa bermeytin. Kelinşegi de özine say, öte pısıq. Özi şınaşaqtay bop alıp, esiginiñ aldına ekken gülderin aytsayşı?! Jazdıñ künderi esiginiñ aldındağı qwlpırğan gülderden köz ala almaysıñ. Esiginiñ aldı qaşandı sıpırulı. Eki balasın mwntazday etip taza wstaydı. Enesiniñ de köñilin tauıp ülgerip jatqanı. Keyde, motocikldiñ qorabına eki balasın qosaqtap mingizip alatındarı öz aldına bir hikaya. Sol Joldıbay tayaq süyenip, “apam-au”-lap, kelgendermen körisip, eñirep twr. Ne kerek, eki kün ötip üşinşi kün degende, tañerteñgi poezben Qarağandıdağı qızı da jetti-au?! Eñirep kirgen qızı şeşesiniñ ayağın qwşıp, solqıldap, dauısın şığarıp jılap jatır. “Anaşım-au, tım bolmasa qoştasa da almay qaldım ğoy?!”– dep dauıs salğan qızına qosıla egilmegen adam qalmadı. Ayağın qwşıp, anasınıñ mwzday qolın wstay bergeni sol eken, şeşesi basın köterip, “äy, sonşa swñqıldap ne körindi?!” dese bola ma?! Swmdıq?! Öldi degen enemiz tirilip ketipti?! Qaptağan adam birin-biri basa-köktey üyden atıp şığıp, tım-tıraqay qaşa jönelisti. Jaña ğana dauıs salıp otırğan qızdarınıñ özi dalağa qaşıp şığıp, talıp qwlap jatır. Saspağan tek däriger balası ğana boldı. Üyge jügirip kirip, biraz uaqıt joq bop ketken därigerdi külli auıl bop şarbaqtıñ sırtında kütip twrmız. Bir uaqıtta külimsiregen balası şıqtı-au äyteuir?!

- Qorıqpañızdar! Apam şınında ölmegen eken. Medicinada bwnı “klinikalıq ölim” deydi. Sirek bolsa da kezdesetin qwbılıs. Bizdiñ apamnıñ özi de sirek kezdesetin adam emes pe?! Süyinşi, ebtibäyämat eneleriñiz tiri!- degeni?! Twrğandardıñ bäri senerin, ne senbesin bilmey sileyip qaptı.

- Sonda qalay?! Apamnıñ şınımen tiri bolğanı ma?! – dep eñ aldımen Joldıbaydıñ tili şıqtı.

- Tiri dedim ğoy?! Kömudi keşiktirgenimiz dwrıs boptı. Medicina boyınşa bwnday ölimge wşıraytın adamdar wzaq jasaytın boladı. – dep däriger qaynağa, qaptap twrğan adamdardıñ jüregin ornına tüsire söyledi. Sener-senbesin bilmegen adamdar, birtindep aulağa kire bastadı.

- Oy, qwdayım-ay, öletin bolsa jönimen ölse qaytedi?! Säl bolmağanda özimiz ölip qala jazdadıq qoy?! – dep ernin sılp etkizgen Külänniñ sözi barşağa äser etip, esterin jiıp, mırsıldap külise bastadı. Ne kerek, janazağa dep jinalğan jwrt, soyılğan qoydıñ etin tügelimen qazanğa saldırıp, külip-oynap, dastarhandağı tamaqtı işip-jep, mäz-meyram bop üylerine tarqastı.

- Äy, däriger bala, endigäri şeşeñ öletin bolsa, aldımen dwrıstap öltirip barıp bizge habarın ber! – dedi Külän jeñeşem tüyrep ketudi wmıtpay.

- Oy, jazğan-ay, qwday almağan janın qolımen şığar deymisiñ?! Kisige ölim tilegenşe, öziñe ömir tileseñşi, - dep körşi Saliha kempir, Külänniñ sözi jaqtırmay, tıyıp tastadı.

- E, aqırı öledi eken, jönimen ölsin de?! Qayta-qayta soya beretin malı köp pa?!- dep Külän jeñeşem de qaytpauda.

- Jazğan-au, soyılıp jatqan ebtibäyämättiñ öziniñ baqqan malı emes pe?! Seniñ neñ küydi osı?!- dep Saliha kempir erinderin sılp etkizdi.

- Äy, Joldıbay, bir qazan etpen qwtılamın dep oylama! Jür, üyiñe basta! Şeşeñniñ tirilip ketkenin ju! – dep, quanıştan jüz grammdı tastap alğan Joldıbayğa tiise söylegen Külän jeñeşe, körşi abısınğa közin qısıp qoydı. “Qaşayın dep twrğan kiik edi” demekşi, özi de sınıqqa sıltau tappay twrğan Joldıbay, jeñeşesiniñ sözi ilip alıp, - Ättäsi, sizden ayağandı it jesin?! Tağı qaysıñ barsıñ?! Äyda, bizdiñ üyge kettik! Apamnıñ tirilip ketkenin juamız! – dep ırjañ-ırjañ ete qaldı.

- Täyt äri?! Juğanı nesi?!- dep jaqtırmağan şeşesine; - Äy, apa, aqırı ölmediñ eken, tınış otıra ber. Qorıqqan men quanğan bir degendi oylap tapqan men emes. Tak çto, mına qızdarıñmen äñgimeni göyitip, şäyiñdi işip otıra berseyşi. Äyda qatın, kettik üyge! – dep ıñğaylanıp, şetke şığa bastağan birneşe adamdı üyine qaray bastap ala jöneldi.

- Äy, kelinder, ıdıs-tabaqtarıñdı juıp bolsañdar beri keliñder! Meniñ senderge aytatın ösietim bar,- degen eneniñ sözin jerge tastay almay, oşaq basında jürgen auıldıñ külli qatın-qalaşı ene otırğan bölmege sığılısıp otıra bastadı.

- Mına, Qoylıbayjannıñ aytqanı şınında ras bolar. (Qoylıbay - däriger balasınıñ atı) Men şınımen o dünieñe barıp keldim.

- Ne deydi?! O dünieni şınımen körip keldiñ be?! – dep Saliha kempir erinderin sılp etkizdi.

- E, barıp kelmegende, eki kün boyı şoşqa tağaladı deysiñ be?! – dep, Salihanıñ sözin jaqtırmağan ene, kelesi qoyılatın swraqtıñ jolın kese, ämirli ünmen aynalasın tıyıp tastadı. Eki kempirdiñ sözine küler-külmesin bilmegen äyelder, bir-biriniñ sandarın şımşısıp, jastar jağı şıday almay mırsıldasıp jattı. Ne de bolsa äliptiñ ayağın baqqan kekse abısındar jağı, jastarğa közderin alarta qoydı. Mına közderden jaqsılıq şıqpasın biletin kelinder jağı, auızdarın oramaldarınıñ wşımen basıp, iıqtarın ünsiz bülkildetip, közderin jerge salıstı.

- Üyibay, söylesek te bälege qalamız, - dep Saliha kempir jığılğısı kelmegen ray tanıtıp, - O zaman da, bw zaman o dünieden qaytıptı degendi qwlağım estise kesip bereyin. O nesi-ey, äri?!

- Sen aldımen tıñda. Kereñ qwlağıñ kimge däri deysiñ?! Osı küni ärkim öz qwlağına zorğa ie bop jürgende, suırıla bermey sözge jol berseyşi, pätşağar-au?!  Äligi qwranda aytılatınnıñ bäri ras. O düniede san mıñdağan adamdardı kördim.

- Üybäy, bizdiñ şal köziñe tüspedi me?!- degen Saliha kempirdiñ sözine otırğandar eriksiz mırs ete qalıstı. –üybäy-au, «adamdardı kördim» degen özi ğoy. Kim biledi, meniñ şalım jaqında ketip edi, äli şıli wzay qoymağan şığar degenim ğoy?- deui sol eken, otırğandar qıran-topan külkige battı.

-Aynalayın, köpjasağır, sözimdi bölmey otırşı, - dep Saliha kempirge alaya qarağan ebtibäyämat ene sözin jalğastırdı. - Tozaq otın körmedim. Bir adamnan “tozaq otı bar deuşi edi, ol qayda?!” dep swrap edim, - Tozaq degenimiz jer betindegi tirşilik. Jer betinde tirşilik etip jatqan tiri pendeniñ barlığı ömir süru üşin küresip, birin-biri atıp, basa-köktep jatadı. Tipten künähar emesterdiñ özi ömir süru üşin titıqtap küresedi. Al, mwnda onday tozaq joq. Barşa adam teñ, qinalmastan ömir süredi. – dedi.

- Üyibay-y, sonda äligi bas keserleriñ de jwmaqqa baradı ma ne?!- dep Saliha kempir beriskisi kelmey, şanşi söylep,- kisi öltir de jwmaqqa ändetip bara ber deseyşi?!

- Äy, körsoqqan, sen aldımen adamnıñ sözin ayağına deyin tıñdasayşı! Sol kisi öltirgişteriñ oñaylıqpen öltire saladı deymisiñ?! Sonıñ özi azap emes pe?! Sözimdi böle bermey tıñda! – dep, ene sözin jalğastıra tüsti. – Bir swmdığı, eki ayaqtı, üş ayaqtı maldardı köp kördim.

- Kötek?! Ne deydi tağı da?! – dep Saliha kempir betin oñdırmay şımşıp aldı.

- Deytinim sol, bizder pende bolğan soñ, qwdayığa arnağan maldıñ keyde bir ayağın, keyde eki ayağın qazanğa salmay, alıp qalıp jatamız ğoy?! Sonımız ülken künä eken. Sol ayaqtarı o düniede kem bolıp, aza twtıp, qasiret keşedi eken. Sondıqtan şıraqtarım, qwdayığa atağan maldarıñnıñ baqayınan basqasın tügelimen qazanğa salıñdar. Sauap boladı. Erteñ öziñniñ aldıñnan bütin bop qarsı aladı. Sosın, körşige bergen kükirt pen twzdı qaytarıp almañdar. Jolı auır boladı eken. Nan beretin bolsañ jartı emes – bütindey ber. Sauabı bütindey qaytadı eken. Aytpaqşı, o düniede beti qap-qara bop jürgenderdi de kördim.

- Negrlardı körgen şığarsıñ,- dep Saliha kempir qıstırıla qoydı.

- Joq. Kisiniñ eñbegin nahaqtan jegender, bala aldırtqandar men kisi öltirgenderdiñ betteri qarayıp ketedi eken. Mine, meniñ körgenderim osı, şıraqtarım. Ülgi etip alsañdar – ğibadat, almasañdar – aytu meniñ parızım.- dep eney otırğandarğa barlay qaradı.

- Aytqandarıñ şın bolsa, öz basım jwmaqtan bir-aq şığatın boldım ğoy?! Segiz balanı topırlatıp tudıq, eşkimniñ ala jibin attap körgen emespin, qwdayğa şükir.- dep Saliha kempir, jan-jağına mañızdana qaradı. Eneniñ äñgimesin wyıp tıñdap otırğan alqa jwrt, ärkim öz pikirin ortağa sap duıldasa bastadı.

- Üyibi-ay, mına jügermekke ne köringen?! – degen tabaldırıqqa tayau, qabırğağa arqasın süyep otırğan nasıbay satatın abısınnıñ sözinen, otırğan alqa top esikke qaray jalt bwrılıstı. Esikti kerip, ıqılıq atıp, ırjiğan Joldıbay twr?!

- Kötek, mına neme toyıp alğan ba?!- degen Saliha kempirdiñ sözi käperine kirer türi joq. Qoyannan tigilgen qwlaqşını jelkesine qaray ısırılıp ketipti.

- Joldıbayjan, mına türiñe jol bolsın?! – degen Qarağandıdan kelgen ülken äpkesiniñ dauısı şıqqanı sol eken, tap sol sözderdi kütken janşa; - Iy-y...Ättesi?! Äbden külki boldım-au, ättesi?! – dep eñirep qoya berdi.

- Äy, bıljırağan neme, qaydağı külki aytıp twrğanıñ?! – degen şeşesiniñ sözi mayğa ot qwyğanmen birdey boldı.

- Ättesi-ay...Öziñ ğoy?!.

- Men ne ğıppın?!

- Ne ğılmadıñ sen, a?! Ättesi-ay?!. Jwrttıñ şeşesi bir-aq ret öledi, meniñ şeşem...Tım bolmasa jöndep te ölmediñ ğoy?!- dep salsa bola ma?! Otırğan jwrt añırayısıp, küleyin dese eneden bata almay, külmeyin dese Joldıbaydıñ şın nietimen ebil-debili şıqqan türi jınday türtip baradı. Aqırı jaqında tüsken jas kelinniñ şıday almay külip jibergeni sol eken, otırğandar tügel şu etip külkige bastı.

- Nemeneme külesiñder sender, ä?! Wrşıq bas kempir öldi me?! - Öldi. Qauınşı kempir öldi me?! - Öldi. Eşqaysısı qayta tirilgen joq. Adam ğwsatıp jabılıp kömdik pe?! – Kömdik. Apa-au, seniki ne, a?! Jwrtqa ne betimdi aytamın?! – dep tabaldırıqqa otıra ğap solqıldağan Joldıbaydıñ sözine namıstanğan äpkesi;- Mınanıñ esi dwrıs emes. Aqılın – araqqa salğan aqımaq?! – dep dauısın qatqıldata bastağanı sol eken, qwlaqşının qolına umajdağan Joldıbay; - Ey, äpke, mına apamdı keşe kömip tastağanda ğoy, eşteñe joq edi. Sen ğoy, “oybay, men barğanşa kömbesin” dep betbaqtanğan. Al, endi ne boldıq?! Aqırı kömdirmegen ekensiñ, şeşeñ äne, kerek bolsa arqalap ket. – dep eñiregen küyi üyden şığa jöneldi. İnisiniñ sözine jwrtpen birge külmeske lajı qalmağan äpkesi, basın şayqap, amalı qwrıp, - Oy, tentek, kişkentayınan betinen qaqpay ösirgenniñ jazasın jaqsılap körsetti-au?! Qap, osıdan qolıma tüsersiñ?! – dep, qasında türi bozarıp ketken şeşesiniñ ayağın qımtay tüsti. Ene bayğws balasınıñ sözderinen nazarı päs bop, tipti, jınına tigen Saliha kempirdi tiyudı wmıtıp, esikke qarap, ünsiz qaldı.

- Üyiba-ay, osı neme bala küninde bizdiñ üydiñ aldındağı jidek ağaşınan töbesimen şanşılıp qwlağan edi. Sol kezde miı şayqalğan ğoy jobası. Äy, kelinder, nemeneme jırtañdap otırsıñdar?! Ömirleriñde işken adamdı körmep pa ediñder?! Barıñdar, tirlikteriñdi isteñder?! – degen Salihan kempir, otırğan äyelderge şüylige tiisti. Özderine de osı söz kerek bop otırğan abısındar, birin-biri itermelesip, bölmeden atıp-atıp şığıstı. Sırtqa şığısımen qırıla külgen bir jan?!. Şirkin, auıldıñ qariyaları qanday meyirimdi deseñşi?! Sol Saliha kempirge ebtibäyämät eneniñ tizesi qanşama ret basta da, qiın sätte abısınnıñ şotın soğıp, jastar jağın jönge salıptı-au?..Jamandıqqa qisa da, ölimge qimaytın auıldıñ darhan minezi tirşiliktiñ twğırınday eken-au?! Jaynanıñ küyeui qızmet babımen qalağa auısıp, üy-ormanımen köşip, osında kelgen bolatın. Sodan beri de talay uaqıt ötipti. Keyde jazğı demalısta elge barıp qaytatındarı bar. Köneköz abısındardıñ köbisiniñ köbesi sögilip, o dünielik boldı. Jastar jağı onşa köp sırlas emes. Bwrınğışa kirisip kete almaydı ekensiñ. Sol kezde, bayağı, kelin bop tüsken jıldarın sağınıp, közine jas keledi. “Abısın-ajın” degen sözdi qanday ädemi etip tapqan?! Abısındardıñ tatulığı öz aldına bir dastan. Bir üyge kelgen qonaqtı, külli auıl bop kütip alatın kezderi şe?! Öz üyine kelgennen beter qonaq kütisip, soñğı ıdıs-ayağına şeyin juısıp, qauqıldasıp trqasatı edi. Bir qızığı, eş bwyrıqsız-aq ärqaysı öz jwmısın sağattıñ tilindey sartıldatıp atqarıp jatqanı. Kele sala ärkim özine layıq jwmıstı tauıp ala qoyatın. Dastarhandı äsemdep jasau men salat dayındau jağı Jaynanıñ ülesi bolatın. Däu qara qazanğa et asu, babımen pisiru Külän jeñeşeniñ enşisi bolatın. Üstiñgi erinderi qayqılau bop bitken, qızıl şıraylı, qısıq köz Külän jeñeşeniñ minezi şaypau bolğanımen, et pisirudiñ şeberi edi. Pisirgen etteri jwp-jwmsaq, şaynamay jey beretindey, babımen pisetin. Auıldağı toy bitkenniñ eti tek Külän jeñeşeniñ qolınan ötedi. Ärtürli bwrış, sarımsaq qosılıp aynaldırğan qazını eş jarmastan babımen pisiruge kelgende, aldına jan salmaydı. Qazaqtıñ dastarhanınıñ säni qazı men jal-jaya emes pe?! Külän jeñeşeniñ pisirgen qazısı jwp-jwmır bop, jarılmay pisetin. Keyde jınına jaqpağan abısındarınıñ etin aspay küydiretin. Amaldarı qwrıp jalınıp, basına qımbat şäy oramaldarın jauıp, sömkesin tättige toltırıp berip jürip idirip alıp jatadı. Bibijan men Anarkül jeñeşelerdiñ pisirgen bauırsaqtarı men taba nandarı şe?! Kenet, abısındarınıñ bauırsağınıñ dämi men tandır nanınıñ isi Jaynanıñ mwrnına kep, dıbıs şığarmay jılap jibergenin bayqamay qaldı. Sonau alısta qalğan künderdiñ sağınış sağımı jüregin qarıp ötti.

Toy künderi erekşe qızıq boluşı edi. El-jwrttıñ bäri jasalğan stolda otırıp toylap jatsa, abısın-ajın bitken oşaqtıñ basında ekinşi toydı qızdırıp, duıldasıp jatatın. Külän jeñgey oşaq basındağı abısındardıñ asabası. Özi toy-tomalaqta şamalı wrttağandı täuir köretin.

- Üybay, osınday toyda işpegende qayda işemiz?! Äy, abısın, ana jartılığıñnan äkel mwnda. Äytpese qazıñdı jarıp jiberemin,- dep ämir bere bastaydı. Sonşa eñbekpen tığılğan qazınıñ şegin jarılğanın kim qalaydı deysiñ?! – Oybay, jara körme, bir jartı tügili qos jartını beremin,- dep abısın bayğws jartılıqtarın alıp jetedi. Ülkender jağı kesege qwyıp işip qarıq bop jatadı. Jastar jağı imenip, şäy işkenderin, abısındarınıñ äzil-ospağın estigenderine mäz. Key-keyde azdau bop qap jatsa, abısındar jağı qoymaşığa Jaynanı jwmsaytın. – Sen barsañ beredi. Biz barsaq ana suşı qaynağanıñ bar jeri tırısıp qaladı,- desip ortadan bwnı jiberedi. Ädette auıldağı toydıñ qoymasın wstaytın “qoymaşı” boladı. Ol qızmetti özi işpeytin, köringenge qoymadağı araq pen tamaqtı taratıp jibermeytin senimdi adamdı tağayındaydı. Köbine osı suşı qaynağa auıldağı toydıñ qoymasın wstaytın. İske jarağanına mäz Jayna, toydıñ qoymasın basqarıp otırğan qaynağasına barıp, - Köke, bizge bir jartılıq beriñizşi, - deytinin qaytersiñ?! Suşı qaynağa auılğa özennen su bwradı. Jazdı künderi jwmısı öte mañızdı. Aq degeni – alğıs, qara degeni – qarğıs. Özi sonısına maqtanıp, qaşan körseñ şirenip jürgeni. Biraq, Jaynağa peyili öte dwrıs. Keyde Jayna ötine qalsa, baqşasına sudı kezeksiz bwrıp beretin. Endi kep kelinniñ mına ötinişine ne isterin bilmey sasqalaqtap qalğan qaynağası, Jaynanıñ ötinişiniñ artında qaptağan abısındardıñ twrğanın sezdi ğoy deymin. – A?! Öy, orıs kelin, mä, ala ğoy?! – dep bir şölmekti Jaynanıñ qolın wstata saldı. Aldındağı fartugine şölmekti orap alğan Jayna, dünieniñ tört qwlağın wstağan janşa, abısındarınıñ aldına oralğan şölmekti mañızdana qoyadı. Abısındar jağı, - Oybuu, orıs kelin-au, sen barsañ qolıñdı qaytarmaydı degenimiz qane?! Köp jasa, egiz tap! – desip duıldasıp, şölmekti jağalata bastaydı.

Birde, qaymaq alıp enesiniñ üyine bara qalsın. Enesi ädettegisinşe sarı samaurınnıñ qasında şäy işip otır eken.

- Äy, ebtibäyämät kelin, kelgeniñ jaqsı boldı ğoy?! Osı şäyi qwrğırdı işerde osı üyden jan adamdı tappay qor bolamın. Äñgimelesip otırıp işken şäyğa ne jetsin?! – dep Jaynağa qaymaq qatqan qoyu bwyra şäyin qwyıp jatıp. - Äligi zuıldaq eneñ qalay, aman ba?!

- Aman apa, aman.Öziñiz qalaysız? – dep enesi wsınğan keseni alıp jatıp, - bügingi qaymaq säl swyıqtau eken. Sonda da ala saldım.

- E...Osı küngi ökimetter tamaqtı ärleudi bilip aldı ğoy. Mayınıñ jartısı – ayran, qaymağınıñ jartısı – aşıp ketken süt. Sonı işken bala ne oñar deysiñ?! – dep, Jayna bergen qaymaq tolı bänkeniñ qaqpağın aşıp, kesege qwyıp jatıp, - Mına jarıqtıq qaymaq emes – süt qoy?!

- Sonı aytamın-au, osı küni auzımız twşıp qaymaq jey almaytın boldıq.- dedi Jayna qaymaqtıñ swyıqtığına tapa bir özi kinäli janşa keşirim swray söylep jatır.

- Bergeniñe qwday bereke bersin, şırağım. Sen bar ğoy, - dep, közin jwma qoyğan ene köz aldınan kino körip otırğan janşa elire söylep,- Sen şırağım, qwday qalasa general bolasıñ. Eki iığıñda eki pägön. Aldıñnan aqşa degen suday ağılıp jatadı. Äumin?! – dep betin sipap, bata berdi. Enesiniñ sözin nege jorırın bilmegen Jayna, ne de bolsa jaman söz aytılğan joq degen oymen betin sipay saldı. Sol kezde külkisi kelgen boljamnıñ, osı küni jüzege asarın bilseyşi?! General bop pagon taqpağanımen, bildey firmanıñ prezidenti. Kün sayın qomaqtı somağa qol qoyadı. Jarıqtıq enesi osını körgen eken-au?! Enesiniñ tegin adam emestigin iştey sezetin. Söytken enesi äygili qısqı oqiğadan soñ eki jıldan keyin dünie saldı. Dünie salğanınıñ özi bükil auılğa añız boldı. Mamırajay küz ayınıñ alğaşqı künderi bolatın. Bala bitken mektepke barıp, abır-sabır bop jatqan kez. Eñ kenje nemeresin mektepke jetelep aparğan ene, jeksenbi künge külli qwda-qwdağiın, jekjat-jwratın qonaqqa şaqıradı. Nän sekti soydırıp, dastarhan jasatıp, abısın-ajın bitkendi tügelimen jinaydı. Ne sebepti ekeni eşkimge belgisiz. Şaqırğannan kim qalsın?! Taylı-tayağına deyin qalmay şaqırğan qonaqtarı tügelimen jinaladı. Et jelinip, sorpa işilip, artınan sarı samaurınnıñ şäyin işip bolğan kezde ebtibäyämät ene söz bastadı.

- Aynalayın, ağayın?! Bwl – meniñ soñğı ret senderge as beruim. Erteñ men - ölemin.- dey bergeni sol eken; - Kötek?! Mınau ne dep dalbasalap otır?! Äy, köksoqqan, sen nemene qwdaymen kelisip alıp pa eñ?! – dep qasında otırğan Saliha kempir erinderin sılp etkizdi.

- O jağın qazbalap qaytesiñ?! Bilgennen soñ aytamın da. Sözimdi bölmey, tıñda. Ägäräki aralarıñda tilim tigenderiñ bar bolsa keşiñder. Bala-şağam, kelinderim senderge de rizamın. İşkenim – aldımda, işpegenim – artımda boldı. Men bäriñe rizamın. Sender de riza bolıñdar. – dep saldı. Otırğandar ne aytarın bilmey, bir-birlerine bajıraya qarastı.

- Öy, qoyşı apa?! Aldımen jöndep ölşi. Tağı tirilip ketseñ ne isteymiz?! – dep Joldıbay ırjalañ ete qaldı.

- Apa, osı siz-aq jüregimizdi jılda bir wşırıp otırmasañız bolmay ma?!- dep däriger balası da qosarlanıp jatır. – Adam degen qaşanda jaqsı söz aytuı kerek. Jaqsı söz – jarım ırıs degendi öziñ jii aytıp otıruşı eñ. Qaydağını şaqırmay otırıñızşı.

- Iä deymin-au, apa, äli keşe ğana mektepke aparğan Aynwrıñızdıñ toyında bas qwdaği bop törde otırasız. – dep kelini de qıstırılıp, enesiniñ köñilin aulap jatır.

- Neşaua, bizdiñ apam qaytadan tirilip ketedi. Ättesi, osı jolı qorada baylaulı twrğan, eki mwrnınan esek qwrtı tüsip twrğan tanamdı soyamın. Söytip, artınan toy jasaymız.- dep Joldıbay, öz sözine özi mäz bola küldi.

- Joldıbayjan, bwl jolı tirilmeymin. Osı otırğan alqa top tarqamay, erteñ säskeden qaldırmay jambasımdı jerge tigiziñder. Şalımnıñ qasına jerleñder.- dep nığızday söyledi. Bwl sözi jäy söz emes ekenin otırğandar tügel qabıldağanday ünsiz qaldı. - Äy kelin, monşanı qızdır. Meni jaqsılap şomıldırıñdar,- dep ämir berdi.

- Üyibay, şınımen öletiniñ ras bolsa, tım bolmasa körisip qalayıq ta?! – degen Saliha kempirdiñ sözin nege jorırın bilmegen jiılğan qauım, jaqtırmağanday qabaq tanıttı. – Üyibay, meniki jäy äşeyin, şınımen öle qalsa, tım bolmasa qoştasıp qalayın degen dalbasa ğoy.- dep öz ayıbın juıp-şayğan Saliha kempir kemseñdey bastadı.

- Äy, Saliha, osı ekeumiz qız künimizden beri kelemiz. Qarap otırsam anau aytqan artıq sözge kelmeppiz. Sen bätşağardıñ meniñ şalıma köziñdi oynatqanıñdı keştim. – dep qwrdasına meyirlene qaradı.

- Üyibay-y, sen ne dep sandıraqtap otırsıñ?! Şalıñnıñ özi şaujayıma jarmasa beruşi edi ğoy?! Qayta, tıyıp tastadım emes pe?! – dep Saliha kempir, sot aldında twrğanday aqtalıp, otırğandardan qısılğannan betin şımşıp.

- Tana közin süzbese, bwqa – jibin üzbes. Qwrısın, öler şal äldeqaşan ömirem qatqan. Özim bolsam mine, däm-twzım tausılıp otır. Seniñ äli ömiriñ bar. Sondıqtan men keştim. Tizem batsa – sen de keş.- dep ene äñgimege tüyin qoya söyledi. Qarsı jauap qatuğa Saliha kempirde qauqar qalmadı bilem, oramalınıñ wşımen auzın basıp, öksip-öksip jiberdi. Eki qwrbınıñ bir-birin qimay otırğandarın tüsinisken jwrt, ün-tünsiz otırıp qaldı.

Ne kerek, monşağa şomılıp, nemeresine ayaq-qoldarınıñ tırnağın aldırtıp, şaşın qos bwrım ğıp ädemilep örgizgen ene, taza kiimderin kiip, tösegine jatadı. Ädettegişe qasına jatqısı kelgen nemeresine, - Qorqıp jüregi wşıp keter. Bügin jeke jatayın.- dep rwqsat bermey qoyadı. - Äligi molda qayda?! Meniñ aqiret qwranımdı qaytarsın.- dep tör bölmedegi moldanı şaqırtıp, dwğasın oqıttı. Mine, ğajap?! Tañerteñ şeşesin oyatuğa qızı bölmesine barsa...Eki qolın keudesine ayqastırıp, säl jımıyğanday keyipte ene marqwm üzilip ketipti. Eger öz közimen körmese mınadayın tañğajayıp qwbılısqa senbes edi. Barlıq ağayındı jinap, öz qolımen as berip, qoştasıp, twla boyın tazalap köz jwmğan enesiniñ ölimi audan asıp, aymaqqa añız boldı. Ruhı taza, parasatı mol qayran ene, osılayşa, öliminiñ özin artındağılarğa ösietke aynaldırıp ömirden ötken edi.

 

Abay.kz 

0 pikir