Beysenbi, 12 Jeltoqsan 2019
Şamşıraq 4792 4 pikir 20 Naurız, 2017 sağat 09:29

NAURIZ MEREKESİN "REFORMALAU" QAJET

Qasietti Jer-ana aq körpesin ısırıp tastap, jasıl jelekti köylegin kidi. Künniñ közi külimdep, ğalam meyirimdi bir ananıñ keypine enip, tirşilik ataulı jañarıp, jañğırıp jatır. Äz-Naurızda töl jaña jılımız da bosağamızdı attap, adamzat ataulı şat-şadıman küyge engen. Aq jaulıqtı analarımız qıstan qalğan bar jılı-jwmsağın qazanğa salıp, naurız köje pisirip, märe-säre. Ärine, är qazaq balası keler jıldan tek jaqsılıq kütetini haq. Sol ümit etken jaqsılıqtıñ bayandı bolmağı, Äz-Naurız öz biiginen, öz orıntağınan körinui üşin ne istemek kerek? Bizdiñ bügingi swrağımız osı… Mäselen, töte joldı «Äz-Naurızdı şekaranı jauıp tastap toğız kün toylau kerek pe?» degen saualdıñ astarınan izdep körelikşi.

Naurız – qazaqtıñ töl merekesi

BİRİNŞİDEN, Äz-Naurız – wlttıq mereke. Bwl qazaqı meyramnıñ şıqqan jerin, tarihtağı möldir bwlaqtay bastauların şığıs halıqtarınan nemese parsılardan izdeudi, özimizdiñ töl mere­kemizdi osı arqılı jat elderge teli saludı do­ğaru qajet. Qazaqtıñ abız-aqsaqalı, belgili etnograf-ğalım, marqwm Jağda Babalıq ata­mızben birge ötkizgen sätterimizde osı oydı jii aytuşı edi. Ol kisi 1970 jıldarı Mäskeudegi Lenin atındağı kitaphananıñ arhivinen eski bir jırdı kezdeysoq qolğa tüsirgenin, arab ärip­terimen jazılğan sol jırda Nwh payğambardıñ kemesi kün men tünniñ teñesken küni Qazığwrttıñ basına toqtağanı, Nwh payğambardıñ kemeden tüsken barşa tirşilik ielerine eñ wlıq mereke – kün men tünniñ teñeluin, yağni jaña bir ömirdiñ bastaluın toylauğa ämir bergeni ja­zılıptı deytin-di. Osı añızdı aqiqatqa balauğa da bo­latının aytıp, qızıqtı derekterin tizbeleytin. Qazı­ğwrt tauı – qazaqtıñ jeri. Demek, bizdiñ ğa­lım­­dar osı negizdi äñgimeni indete zerttese, älem­dik örkeniet üşin Naurızdıñ egesi qazaq bo­lıp şı­ğar edi. YAğni ğalamnıñ birqatar elderinde atalıp ötetin Äz-Naurızdıñ zañdı mwrageri de – bizbiz. Olay bolsa, töl Jaña jılımızdı basqa me­rekelerden bölekşe toylau kerek qoy.

EKİNŞİDEN, körşimiz Türikmenstanda 12 jeltoqsanda özge eşbir elde kezdese bermeytin özderine ğana tän «bey­taraptıq küni» atalıp ötiledi. Osı merekede türik­mender şekaranı jauıp tastaydı. Bwl şekteu 7-sinen 13-inşi jeltoqsanğa deyin, yağni altı künge jalğasadı. Al irgedegi sayasatı qwbılmalı özbekter «Mustakilik bayramı» (Täuelsizdik merekesi) kezinde de şekarasın bekitip alıp toylaydı. Qıtaylar bolsa, jılda özderiniñ ay küntizbesi boyınşa Jaña jıldı toylauğa baylanıstı qañtardıñ ayağınan bastap şekarasın eki aptağa  jauıp tastaydı. Nege?

Bizdiñ pikirimizşe, birinşiden, bwl elder osı bir ğana qadamı arqılı atal­mış me­re­kege degen wlttıñ qwrmetin kör­setip otır. Ekin­şiden, olar osı şara aya­sında wlttıq qwn­dılıqtardı na­­si­hattauğa, memleket işin­de salt-däs­tür­di damıtuğa mümkindik ala ala­dı. Üşin­şiden, atalğan memleketter osınday mey­­ram­darda wlttıq patriotizmdi sırtqı saya­si qatınastardan da joğarı qoyıp, el­diñ ru­hani serpiluine septesedi. Biz toğız kün bo­yı şekaranı jauıp, töl jaña jılımızdı toy­lasaq, osı üş aytılğan jayttıñ sırtında da biraz jetistikke jetken bolar edik. Mısalı, «Nau­rız me­rekesi osı uaqıtqa deyin qañ­tar­dağı Jaña jıldıñ köleñkesinde qalıp qoy­dı» degen pikirdi jii aytamız. Biz şekaranı ja­uıp, tik twrıp qwrmet körsetu arqılı, bwl pikirdiñ külin kökke wşı­rıp, wlt­tıq sipattağı memleket qwruğa bet al­ğa­nı­mızdı körseter edik. Sonımen qatar, är mey­ramda şeteldiñ önerpazın şaqırtıp, qar­jını ayamaytın äkim-qaralar, qal­talı aza­mattar oylanar edi. Öz mädenieti­mizdiñ tı­n­ısın aşuğa jol aşılar-dı. Eki kün artıq demalar bolsa, şe­telge şığuğa qw­martıp twratın «şirigen bay­lar» özimizdiñ el­degi turistik orın­dar­ğa barıp, bizde de şe­teldikimen para-par ğalamat jerlerimiz bar eke­nine twşınğan bolar-dı. Şe­tel­den ağılıp jatqan sansız memleketterdiñ azamattarı qa­zaqtardıñ wlttıq merekege degen qwr­me­tine süyispenşilikpen qarar edi. Köptegen memleketter toylaytın «köktem merekesin» älemge bizdiki retinde däleldep, Äz-Naurızdı şekarasın jauıp toy­laytın twñğış memleket retinde tarih betinde qattalıp qalar edik.

«Nege toğız kün toylau ke­rek?» degen mä­selege kelsek, qazir kez kelgen bäy­­şeşektey qwlpırğan arularımız ben «twlpar köñil» jigitterimiz keler jıldan jaq­sılıq kütip, şapqılap jür. Olardıñ köñil kü­yine qarap, bağzı zamandağı «otız kün oyın, qırıq kün toyın» toy­lay­tın toyşıl qa­zaq­tıñ bet-beynesi, kes­kin-kelbeti köz al­dı­ñızda kölbeñdegendey bo­ladı. Biraq na­rıq­tıq qoğam diirmeniniñ şır aynalğan ta­sınıñ üstinde jürip, künköristiñ wrşığın iir­gen bügingi isi Alaş balasına «otız kün oyın» oynau artıqtıq eteri sözsiz. Sondıqtan da osı bir qalıptasqan söz tirkesti «on kün oyın, toğız kün toyın» jasaptı dep säl öz­ge­ris engizetin kez kelgen siyaqtı. YAğni bizge on kün oyın men toğız kündik toy da jetip ja­tır.

1926 jılı Keñes ükimetiniñ şalasauattı «sıñarezu sayasatı» Naurız meyramın islam dininiñ sarqınşağına balap, toylauğa bası bütin şekteu qoyğızğan. Desek te, 1988 jılı birqatar wlt ziyalıları Qazaqstan Ortalıq Komitetiniñ birinşi hatşısı Kolbinge Naurızdı  toylau jöninde mäsele köterip, hat jazıp jürip, aqırı töl Jaña jılımız öz halqımen qauışqan bolatın. Bir qızıq derek retinde, wlt ziyalılarınıñ bastamasın byuro müşelerinen eki-aq adam qoldağanın, onıñ biri – sol kezdegi Ministrler keñesiniñ törağası Nwrswltan Nazarbaev, ekinşisi – Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq Komitetiniñ hatşısı Özbekäli Jänibekov ekenin ayta ketken jön. Nege deysiz be? Keşegi temirdey qwrsaulı Keñes ideologiyasına qarsı bitken bwtaqtay osı merekege bola basın bäygege tikken Nwrswltan Äbişwlı bügingidey Täuelsizdiktiñ qıranı keñge qanat jayğan twsta, «Naurızdı toğız kün şekaranı jauıp tastap toylau kerek» degen ideyamızdı qoldaydı dep oylaymız. Layım, solay bolğay!

Qanat BİRLİKWLI

Abai.kz

4 pikir