Beysenbi, 23 Qañtar 2020
Mine, kördiñ be? 9412 51 pikir 31 Jeltoqsan, 2018 sağat 12:34

Şırşa merekesiniñ törkini türkilerden bastalğan ba?

Jer-ana aq körpesin qımtanıp, üskirik ayaz dala kezip, perişteniñ qauırsınınday aq wlpa qar kökten jauğan twsta «Jaña jıl keldi» dep quanatımız bar. Qoğam tarapı ärtürli sın aytqanımen, jeme-jemge kelgende, Jaña jıldı dästürli töl merekedey törge ozdırıp, osıdan on şaqtı kün bwrın ğana küpi kigizgen Ayaz atağa qalay şekpen jauıp jibergenin añğarmay qaladı. Aramızda beti narttay qızarğan Santa Klaus pen ürip auızğa salğanday Aqşaqarımız jüredi. Al biz Kündi qazıq etip aynalğan ğalamşarlarday şırşanıñ mañında döñgelenip bara jatamız. Nege? Meniñşe, onıñ sebebin atalmış merekeniñ tüp-törkini türkilerge tän ekeninen izdep körgen jön sekildi. Sarı maydan qıl suırğanday etip, osı mäseleniñ tigisin sögip körelikşi.

Alğaşqı söz

«Jaña jıl merekesin ata-babalarımız merekelemegen» deytinderdiñ birqatarı Isa payğambardıñ mäulitinen (tuğan küninen) oyın jıraq etkisi kelse, endi bir şoğırı osı meyramda «aqañnan siltep, arıp-aşqandardı» aytıp, dat bildiredi. Tağı bir tobı qıtaydıñ tarsıldaqtarınıñ balalar üşin Äzireyilge aynalğanın kese-köldeneñdetip, oy-joralğı etedi. Qwp! Mwnday mısaldar baydıñ malınday köp bolğanımen, «köptiñ tükirigi kölge aynalğanın» körgen emespiz. Kerisinşe, atalğan merekege degen süyispenşiligimiz kün sanap ösetin Tolağayday tau qoparıp baradı. Däl osı twsta tizgin tartıp, «Jaña jıldı qazaqılandırayıq» degen bir auız sözdi aytatın, jez mwrt Stalinniñ ideyasındağı jiren saqal, kök közdi Ayaz atanıñ kelbetin de özgertip, qazaq, qala berdi türki añızdarındağı keypine oraluına septesetin kez kelgen siyaqtı. Sebebi bwl el oylağanday Isa payğambardıñ tuılğan küni emes. Dälel kerek pe?

Jaña jıl Isanıñ (ğ.s.) tuğan küni emes

532 jılğa deyin bükil Europa hristian dinine sol közben qarağan Dioklitannıñ kalendarın twtınğan. Keyinnen hristian dinin seniminiñ twğırı etkender Isa (ğ.s.) payğambardıñ tuılğan künin Jıl bası etkisi keledi. Desek te, sol kezdegi ğalımdardıñ eşqaysısı Isanıñ ömirge kelgen künin bilmeytin bolıp şığadı. Sonda bosağa jaqta otırğan skiften şıqqan esepşi jwldızşı Dionisi degen kisi: «Jarıqtıq Isa payğambardıñ tuğan künin men biluşi edim. Ol osıdan attay 532 jıl bwrın düniege kelgen», – dep, köşpeliler üşin qasietti san bolıp esepteletin 532 degen sandı toq etkizedi. YAğni sol kezdegi köşpeliler tabınatın aspan denelerinen Ay 19 jılda bir ret döñgelegin jañğırtıp otıradı. Osı Aydıñ döñgeleginiñ sanı – 19 ben Künniñ döñgeleginiñ sanı 28-diñ köbeytindisi – 532. Osılayşa, bügingi qoldanıstağı grigorian küntizbesiniñ özin türkiler negizdep bergen. Osı derektiñ özi Isa payğambardıñ tuğan küniniñ negizsiz ekenin añğartpay ma?! Endeşe, bwl meyramnıñ tamırı qay jaqta jatır?..

Alaştıñ Aqseleuiniñ bir sözi

Belgili etnograf-tarihşı Aqseleu Seydimbek öz kezeñindegi qoğamdıq pikirge qarsı bitken bwtaqtay: «Ömir-tirşilikte şarttılıqtar öte köp. Sol şarttılıqtardıñ eñ ğajabı adam balasınıñ uaqıttı mejeleuine qatıstı. Mäselen, osı künderi bükilhalıqtıq quanış retinde toylanıp jatqan Jaña jıl meyramın alayıqşı. Qalıptasqan wğım boyınşa, Jaña jıl, yağni 1 qañtar – Isa payğambardıñ tuğan küni. Bükil hristian älemi osılay dep tüsinedi, osınday dep toylaydı.

Ol toyına «Rojdestvo Hristova» dep at bergen. Orıstar pravoslav seniminde bolğandıqtan, bwrınğı YUlian küntizbesiniñ mejesi boyınşa, jeltoqsannıñ 25-in Isanıñ tuğan küni dep toylaydı. Men bir qızıqtı pikir aytayın. Osı Jaña jıl toyı arısı Euraziyanıñ ejelgi köşpeli skif-saqtarınıñ, bergisi bügingi türki halıqtarınıñ, onıñ işinde, qazaqtardıñ da bayırğı meyramı dep esepteymin», – depti. Ärine, qazaq etno-tanımınıñ kökseñgiri bwl sözdi beker aytpasa kerek-ti.

Türkilerge tän belgiler

Ayaz atanıñ şapanınıñ özi qazirgi qazaq şekpeninen ayırması joq. Qay europalıq däl osınday ülgide kiim tikkizip kigen edi? Sol Ayaz ata men Santa Klaustıñ börigine köz jügirtiñizşi. Tağı da türkilerdiñ kelbeti köz aldıñızğa keledi. Al türli añ kelbetine enip, ertegi keyipkerine aynalu dästüri de dalanıñ, jan-januardıñ küyin jaqsı biletin köşpelilerge tän ekeni aytpasa da tüsinikti. Şırşa bezendirudiñ özi aqtıq baylaudan tuğanı anıq.

Keybir derekter, Ayaz atanıñ türkilik añızdağı Qızır ata ekenin aytadı. Bwl pikir de negizsiz emes bolsa kerek. Sebebi türki elderiniñ işindegi başqwrt, tatar, şwbaş sındı halıqtar äli künge 25 jeltoqsanda «Nartuğan» merekesin toy¬laydı.

Amanqos Mekteptegi, türkitanuşı: 

– Öz basım Jaña jıl merekesiniñ tübi türkilerden bastalğan degen derekterdi körgen joqpın. Desek te, osı meyramda türkilerge tän keybir atributtar saqtalğan sekildi. Mısalı, jañajıldıq şırşağa keleyik. Ğalamdıq filosofiyada «älemdik ağaş» degen tüsinik bar. Bwl pälsapanıñ tüp-törkini türkilerdiki ekeni ras. Qazir bwl wğımdı keybir türkitanuşılar «bayterek» dep tüsindirip jür. Negizi, bwl – «bay tirek» degen söz. Onıñ tarihı tikeley runa jazuımen baylanıstı. Öytkeni runalıq koncepciyada osığan qatıstı wğım-tüsinikter köptep kezdesedi. Bizdiñ salt-dästürimizde aqtıq baylau degen ğwrıp äli de kezdesedi. Demek, bwl ğwrıptıñ tamırı tereñde deuge boladı.

Serik Erğali, türkitanuşı:

– Bügingi Ayaz ata men Aqşaqarıñız bizge 1930 jıldarı Stalinniñ bwyrığımen kirgizilgen. Türkiler şırşanı «üyilgenniñ ağaşı» deydi. Üyilgen degeniñiz – «iolğan» degen söz. Öytkeni türki sözderi keyde juan, keyde jiñişke bolıp aytıla beredi. YAğni «elka» dep jürgenimiz, «iol» «jol», «jolşı» degendi bildiredi. Sol «jolşıñız» qazirgi tilmen aytsaq, Qızır ata degen wğımğa sayadı. Sibir halıqtarında, yağni türkilerde «künniñ tuıluı» degen meyramdar bolğan. Onı «nartuğan» dep atağan. Şubaştar, tatarlar, başqwrttar sol nartuğandı qaytadan qalpına keltirip, toylap jür. Olarda «jeltoqsannıñ 21-22-sinde kün öledi de, 25 jeltoqsanda qaytadan tuıladı» degen senim bolğan. Osı merekeni Rim imperiyası Isa payğambardıñ tuğan küni retinde engizip jibergen. Mwnı Europanıñ özi de joqqa şığarmaydı. Sonımen qatar, 25 jeltoqsanda «ejelgi dinsiz halıqtardıñ künge tabınu merekesi bolğan» degen nwsqa bar. Sol merekege oray Isanıñ tuğan küni belgilengen delinedi. Mwnan wğatınımız, Jaña jıldıñ bükil atributtarı, ırım-joralğıları türkilerge tän. Ğwndar Europanı jaulağanda barlıq qwndılıqtarın sol elderge ala barğan. Rim im-periyası halıqtı auızdıqtau üşin amal joqtıqtan osı merekege hristiandıq sipat beruge tırısqan. Osınday derekterge qaray otırıp, bwl merekeni «Jaña jıl» dep äspettemesek te, küntizbelik jıl bası retinde atap ötuge boladı.

 

Mwrat ÄDJİ jazğan «Şırşalar merekesi»

Mwrat Ädjiniñ «Qıpşaqtar» attı kitabınıñ bir tarauı «Şırşalar merekesi» dep ataladı. Mwrat Ädji bwl mereke qwdaylar men aruaqtar mekeni – Jer şarınıñ tura kindiginde tirşilik etken Jer-Sudıñ (Iersu) qwrmetine arnalğanın, Jer-Sudıñ janında ünemi aq saqaldı Ülken (Ul'gen) esimdi şal jürgenin jazıptı. Türkiler onı ünemi ädemi qızıl şekpen kiip jürgen qalpında köripti. Ejelgi altaylıqtar şırşalar merekesin 25 jeltoqsanda, Künniñ tündi «jeñgen» kezinen bastap, türkiler Künniñ qayta oralğanına quanıp, Ülkenge (Ul'gen) alğıstarın jaudırıptı, oğan täu etipti. Dwğalarımız Täñiriniñ qwlağına şalınsa degen ümit-armanmen Ülkenniñ süyikti ağaşı – şırşanı üylerine äkelipti. Bwtaqtarına neşe türli äsem şüberekter baylaptı. Sonan soñ döñgelene qol wstasqan qalpı şırşanı aynalıp, «tün ketip, kün kelsin» dep än salğan.

Tüyin

Ärine, joğarıdağı derekterge süyensek, bwl Jaña jıldıñ qazaqqa jat emes ekenin añğaramız. Sondıqtan da küntizbelik jıl basın islamdıq qwndılıqqa qarsı kelmeytindey etip, qazaqılandıru kerek sekildi. Öytkeni türkilik qwndılıqtar eşqaşan da mwsılmandıqtı joqqa şığarğan emes. Sonımen birge, aspan denelerin bes sausağınday bilip, tabiğat tılsımın zerttegen «astronom» ata-babalarımız kün men tün teñelgende Naurızdı toylap, al 25 jeltoqsandağı (osı künnen bastap, tün qısqara bastaydı) künniñ tündi «jeñgenin» wmıt qaldıruı äste mümkin be? Bwl oy da negizsiz emes sekildi.

Qanat Birlikwlı

Abai.kz

51 pikir