Beysenbi, 14 Qaraşa 2019
Qoğam 3993 0 pikir 25 Mausım, 2015 sağat 16:56

RESEY KEÑES ODAĞINIÑ QILMISIN JASIRĞISI KELEDİ

Ötkende ğana tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor Mämbet Qoygeldi mırzamen Ermwhan Bekmahanovtıñ 100 jıldığına baylanıstı äñgimelesip qaytqan edik. Swhbat barısında 1920-1930 jıldardağı aşarşılıq pen quğın-sürginge qazaqtardıñ özderi kinäli me? Älde kinäni orıstardan izdegenimiz jön be? degen sekildi swraqtarğa jauap bergen bolatın. Belgili tarihşınıñ twşımdı oyların üzip alıp jariyalaudı jön kördik.

1920-1930 jıldardağı aşarşılıq pen quğın-sürginge qazaqtardıñ köre almauşılığı men qızğanşaqtığı, kernaulığı men jalqaulığı sebep bolğan degen äñgimeler jii aytılıp jür. Men WQK-niñ mwrağattarımen biraz jwmıs istegen adam retinde bwl pikirlerge tübegeyli qarsımın. Bwl dwrıs pikir emes, negizsiz pikir. Ärine, onday körsetuler bolğan, onı joqqa şığaruğa bolmaydı. Mümkin qızğanış, körealmauşılıq bolğan şığar. Biraq mwnı jalpı qoğamdıq qwbılıs dep aytuğa bolmaydı. Oğan negiz joq. Onday körsetuler basqa halıqtarda da bolğan. Mäselen bizben körşi, tağdırlas elderde de. Osılay eken dep, onı jalpı halıqqa tañuğa bolmaydı. Ekinşiden, osı pikirlerge sepepşi bolıp otırğan mäsele osı künge deyin repressiya materialdarınıñ tolıq jariyalanbauı. Eger bwl materialdar tolıqtay jariyalanatın bolsa, el işindegi sıbıstar, negizsiz sözder, ötirik añızdar tiılatın edi. Sondıqtan mwnday pikirlerden arılu üşin repressiya materialdarın mümkin bolğanşa tolığıraq jariyalağan dwrıs. 1998 jılı bizdiñ elimizde qabıldanğan «Memlekettik qwpiyalar» turalı zañdıq akti fbar. Oğan prezident qol qoyıp, bekitken. Sonıñ 17-babı jäne t.b. baptarında körsetilgen şeşimge säykes: «Repressiya materialdarı 30 jıldan keyin jariyalanuı tiis» delingen. YAğni, zertteuşilerge berilui tiis. Ärine, 30 jıldan keyin de jariyalanbauğa tiis materialdar bar. Olar memleketke, qoğamğa qarsı timiski şpiondıq ärketter turalı qwjattar. Al repressiya materialdarı, anıqtap aytqanda, ötken ğasırdıñ 20, 30, 50 jıldarındağı totalitarlıq jüye jağdayındağı materialdar eşqanday qwpiya saqtauğa jatpaytın qwjattar. KSRO kezinde WQK-niñ tarapınan aytılğan:  «Eger repressiya materialdarın jariyalasaq, bir jağında repressiya qwrbandarınıñ tuğan-tuısqandarı, ekinşi jağında solardı wstap bergender bolıp qoğam ekige bölinip ketedi», – degen söz bar. Ol da qisınğa kelmeytin ötirik äñgime. Bwl KGB-nıñ taratqan ösegi. Demek, repressiya materialdarın jariyalaudan qoğam ekige bölinbeydi. Ol materialdardıñ jariyalanbauına sebep izdesek, bwğan müddeli – Resey. Olar KSRO kezindegi OGPU, NKVD, MGB, KGB-lardıñ qılmısın jasırğısı keledi. Olar imperiyalıq biliktiñ qazaq eline körsetken qiyanatın, zorlığın kölegeyleuge tırısadı. Osı maqsatpen repressiya materialdarın jariyalauğa qarsı. Kezinde olar KSRO qwramında bolğan respublikalarğa wsınıstar tastağan bolatın. YAğni, qwpiya materialdardı jariyalamas bwrın Reseymen aqıldasıp, kelisip otıru turalı. Oğan biraz memleketter keliskenimen, Qazaqstan ol wsınısqa qol qoyğan joq. Bwl öte dwrıs şeşim boldı. Öytkeni biz täuelsiz memleketpiz. Öz tarihımızdı qorıtu özimizdiñ ğana qolımızda boluı kerek. Sol sebepti tarihi şındıq aşıluı kerek. Eger tarihi şındıq aşılmasa, KSRO tarihın zerdeleu mümkin emes. Bwl olarğa da payda äkelmeydi. Onı qwpiya saqtağan sayın türli jalğan añızdar men ösek-ayañdar  saltanat qwradı degen söz. Tarihi şındıqtıñ aşılmauı biz üşin de ziyan. Eger biz repressiyağa baylanıstı irgeli zertteu jwmıstarın jürgizbesek, quğın-sürginge baylanıstı zertteu eñbekter men monografiyalar jariyalanbasa, qwjattar körsetilmese, şındıq aytılmasa, qoğamğa jetpese, onda bizge reseylik ğalımdardıñ jasağan twjırımdarın qabıldauğa tura keledi. Solardıñ aytqanımen kelisuimiz kerek. Onday qadam tarih üşin de, bolaşaq üşin de wyat närse. Derbes tanım salası retinde tarih ğılımın da jauıp tastauımız kerek. Öz mindetin atqara almağan tarihtıñ keregi qanşa? Biz öz halqımızdı sıylauımız qajet. Halıqtı tarih twrğısınan sıylau degenimiz olardıñ şındıqtı bilui. Sondıqtan halıqqa tarihi şındıqtı biluge kömektesuimiz qajet. Tarihi şındıqtı bilgen halıq – ol alğır, mıqtı halıq. Ol özine özi senimdi halıq. Al tarihi şındıqtı bilmegen halıq jaltaq äri qorqaq boladı. Biz halqımızdı bilimdi, intellektualdı, aqıldı, öz müddesin qorğay alatın halıq twrğısınan körgimiz kelse, oğan tarihi şındıqtı biluge jäne meñgeruge äri öz qajetine jaratuğa qoldau körsetuimiz qajet.

Qazaqstan men Resey, qazaq halqı men orıs halqınıñ arasındağı qatınas jaqsı bolsın desek, olardıñ qarım-qatınasına baylanısıtı barlıq şındıqtar aşıq aytıluı kerek. Jasırın eş närse bolmauı kerek. Sonda eki taraptıñ da beti jarıq boladı. Meniñ oyımşa, bizdiñ elimizde bolğan sovettik reformalarğa, qazaq halqına tragediya alıp kelgen totalitarlıq jüyege, sonday-aq, bizdiñ birinşi jäne ekinşi buın ziyalı qauım ökilderimizdi joyu sayasatına, aldamşı wlttıq sayasatına baylanıstı orıs halqın kinalauğa bolmaydı. Ärine, orıs halqınıñ belgili bir böligi imperiyalıq ideologiyanıñ ıqpalına tüsti. Onı joqqa şığara almaymız. Dwrıs emes sayasi şeşimder üşin jalpı orıs halqın ayıptau jañsaqtıq. Halıqtar arasında eşqanday jaulıq piğıl joq. Biz onday piğıldı sol kezdegi jüyeni qwrauşılardan izdeuimiz kerek. Ol sol twstağı jeke twlğalardıñ qızımetinen de körinedi.  

Dayındağan Nwrserik Tileuqabıl

Abai.kz

0 pikir