Jeksenbi, 23 Aqpan 2020
Ädebiet 4453 0 pikir 3 Şilde, 2015 sağat 15:44

JÜREK TAZA BOLSIN (Tolıq nwsqa)

Esenğali Rauşanovtıñ swhbatınan keyin tuğan oylar

Bir maqalı bir hissağa jük bolğan qazekemniñ: «Elu jılda el –jaña, jüz jılda – qazan», degenin jigit şaqtağı miıma salıp körmegen ekenmin, sonı şal şağımdağı miıma saluğa tiis bolıp, soñğı bes-on jıldağı maqala ataulımdı sol ıñğayda mazmwndap, qauzap, taqırıbın tapqan bolıp, hal-qadarimişe jazıp jürmin. Ökinişim joq siyaqtı. Tek bir tañdanısım bar. Ol - alıs-jaqındağı qarapayım oqırmandardıñ birazı tipti telefon şalıp, sälem berip, qay maqalamdı oqığanın atap, qay oyıma razı bolğanın, qay oyımdı qalayşa tolıqtıra tüsu jön boların aytıp jürse, Almatınıñ ıs-auasın birge jwtısuşı jazuşı, jurnalşı ağayındar, tipti kezdese qalğanda da, läm demeydi. Älde oqımay ma, nemese, oqısa da, işindegi qızğanış degen qızıl itin ürgizip twra ma, älde nemkettilik degen päleket oğan da jaydaq minip alğan ba?..

Desem de, qoğamdıq tolqınıstağı qazaq tili mäselelerine qatıstı maqalalarımdı oñ bağalap, jürek sözin aytqan bir adam barşağa ayan tilşi ğalım, akademik Sızdıqova Räbiğa apayımız boldı!

Jä, mınau saualdarıma keyinirek jauaptı da özim qaytarıp körermin, oğan deyin äñgimemniñ älipbiindegi maqalğa toqtalu sebebimdi paş eteyin. Meniñşe, bwnıñ auanına bizdiñ bügingi tirlik qiğaş. «Täuelsizdik» degen tätti sözdi kepken qwrttıñ maltasınşa eki wrtımızğa kezek jügirtumen elu jıldıñ jartısın ötkizdik, al el jañardı ma? «Jañaru» jaqsılıqqa aytıladı desek, öz basım qazaqtıñ köne «Aqmola» qalası jaña «Astana» qalası bolıp jañardı dep qana aytar edim. Sonıñ özinde, kölemi qanşama ösken, äli de öspek onıñ wlanasır qwrılısında ejelgi Şığıs säuleti menmwndalap twrğan ğimarat joq. Tender deytinde asığı alşı tüsken şeteldik qwrılıs kompaniyaları özderindegi ğimarattardıñ bir-ekeuiniñ köşirmesin äkelip qondıra saladı. Bärin tizbey-aq, Parijden kelgen Luvr şatırşası men Arkanıñ ayqaylap türğanın aytsam, «Arkamızdıñ» mañdayına «Mäñgi el» degen sözdi japsırıp mäz boldıq. Qwran Kärimde: «Qwday ğana – mäñgilik» degen qağida bar. Qıp-qızıl ateizmnen (qwdaydı joqqa şığaruşılıqtan) appaq mwsılmandıqqa köşken şirek ğasırda prezidentten etikşige deyin bärimiz qwdaydı haq twtpay söylemeytin bolıp alsaq ta, «mäñgilik el» degen sözdi jelqomğa aynaldırıp jiberdik. YAğni Qazaq Respublikasın onıñ bayırğı twrğını – qazaqtıñ eli etip jañartuğa Astanadan wzamaytın qazirgi sıqpıtımızben elu jıl emes, jüz jıl da jetpey me dep qauiptenemin. Bir sätki köñil jwbanışım: bwl «mäñgilik eldegi» bügingi nemketti bilik jüyesi mäñgilik bola almas, aldımen halıqtıñ müddesin oylar, eldiñ dizgin-şılbırın «qwdaydıñ bir atı – halıq» ekenin biletin Twlğalar wstar deymin.

Maqaldağı «qazanğa» kelsek, ol jüz jılda emes, jiırma tört jılda «jañarıp» şığa keldi. Respublikalıq resmi esep-qisap mekememizdiñ mağlwmatınşa, Qazaqstan 2014-2015 marketing (bazarlıq qajettilikti esepteu) jılında Reseyden 700 mıñ tonna biday satıp alıptı. Belorussiya bastağan on şaqtı şet elden biz jılda satıp alıp jürgen ettiñ salmaq mölşeri biz satatınnan eki jüz ese köp eken. Dükenimiz ben bazarımızda şet elderdiñ uday qımbat azıq-tülikteri lıqa tolı. Qazanımızdıñ «jañarğanı» sol emes pe?!.

Sonda bizdiñ baspasözde: Qazaqstan pälen elge pälen tonna biday sattı, tüglen elge tüglen tonna et-süt sattılap, ärqaysısında on tonnanıñ mañayın mayqandap jürgenimiz jwrtşılığımızğa «özimizdiñ bay ekenimizdi» közboyauşılıqpen jarnamalau emey nemene? Soñğı on jılda ükimet auıl şaruaşılığımızdı qalpına keltiruge jüzdegen milliard teñge bölip, parlament arqılı zañdastırdı, al sol qıruar qarjınıñ qanşası auılğa jetti, qanşası qwlqınğa ketti? Körkeygen auıl joq, jüzden biri bolmasa. Byudjetinen bölgen somanı tügender ükimet te joq.

Jarnamalau degennen şığadı, biliktiñ jarşısına aynalğan gäzetterdiñ qwlaş-qwlaş maqalalarınıñ taqırıptarına köz jügirtseñ, Qazaqstannıñ qazirde-aq anau da mınau jetistigimen külli älemge ülgi el ekenin süyinşilep aytıp jatqanın köresiñ. Olarğa senseñ, Qazaqstan düniejüzilik: ekonomika, mädeniet, din, sayasi damu, demokratiya, beybitşilik, birlik, dostıq ortalığına aynalıp qalıptı. Aytpaqşı, bwl kündelikti gäzetterdiñ alğaşqı 2-3, keyde 4-5 beti prezidentimiz N.Ä.Nazarbaev mırzanıñ ayaq-qolın jerge tigizbey maqtağan maqalağa, onıñ foto-suretine tolı boladı. «Mıñ jılda bir qaytalanatın Twlğa», «Älem bizdiñ Elbasımızdıñ köregendigin moyındap otır», «Älemde N.Ä.Nazarbaevsız şeşiletin mäsele joq», «Qazaqtıñ baqıtına tuğan», «Altı alaştıñ asılı», «Älemdik Twlğa»... dep kete beredi. Talpına bastağan balağa oyınşıq körsetip qızıqtağanday ma, älde osı teñeuim qwlağına jetse, Nwrekeñ esine ala jürer degen baqayesep pe, äyteuir, meniñ külkimdi keltiredi. Külemin de: «YApır-ay, Nwrekeñ bwlardı körip-bilip jür me eken, joq pa eken? Körip-bilip jürse, bwl jelköbik maqtaudan nege jiirkenbeydi? Älde özine wnay ma eken?» dep oylap qoyamın. Äy, wnaytın bolğanı-au

Iä, bizdiñ «mäñgilik el»: mipalau maqtannıñ, jılmağay jalğan mälimettiñ, jansız jağımpazdıqtıñ eline aynaldı-aq. Osı qım-quıt qwbılıstarğa qalam tüyrep kele jatqanıma jiırma jıl bolıptı. Jazğanımnıñ jiırmadan birin atasam: «Jağımpazdıqtıñ jelkenin jel kerip twr» («Aq jol» gäzeti, 2004-jıl), «Qaşanğı jem bola bermek?» («Qazaqstan», 2007-jıl), «Jöni tüzu jüye joq, jüyeni tüzete alar ie joq» («Jas alaş», 2012-jıl), «Astanada künde jiın, künde toy» («DAT –OP», 2015-jıl), t.b. Olardıñ bärinde de bizdiñ qoğam mayı küyip bitken ağaş arbağa wqsap baradı degen aqiqat aytıldı. Apırım-au, bügingi qoğamda bwl janayqayımdı oqır köz, estir qwlaq qaşan bolar eken, Jazuşılar odağımızdıñ müşelerinen Sofı Smataev pen Qabeş Jwmadilovke, Iran Ğayıp pen Twrsın Jwrtbayğa, Talğat Aytbaywlına qosıla kim ün köterer eken dep ekiday bola jazdap jürgenimde körnekti aqın inimiz Rauşanov Esenğalidıñ «Ötirik aytpauğa, aqiqatın aytuğa bel budım...» degen swhbatın oqıp («DAT-OP», 25.06.2015), ayızım qanıp, serpilip qaldım. «...Qoğam özgeristi kütip twr. İrip-şirip, iisi şığıp, müñkip twrğan qoğam. Ol özgermey, eşteñe özgermeydi... Alpısqa az qaldı. Onıñ arğı jağında payğambar jası tiip twr. Sondıqtan men endi ötirik aytpau kerek, tek şındıqtı aytu kerek dep şeştim. Öleñde ötirik aytpaytın edim. Endi ömirde de ötirik aytpauğa, aqiqatın aytuğa bel budım» depti. Bärekeldi! Azamattıñ jürek sözi!

Öz basım Esenğalidıñ swhbatınan birde-bir pikirdi alıp tastauğa bolmaydı, qayta üsteuimiz kerek deymin. Öz tarapımnan qosarım – ädebiet auılınıñ, ädebietşilerdiñ tirligine qatıstı birer söz.

Ädebiet salasındağı Memlekettik silığımız äu bastan saudalı bolğan. Silıqtı wyğarar komissiyanıñ bastığı qay jüzdiñ adamı bolsa, iegerler de köbinese sol jüzdiñ aqın-jazuşıları bolıp jürgenine közim jetken soñ, eger jañılıspasam, 1988-jılı respublika Ministrler Keñesine hat jazıp: komissiya qwramı üş jüzdiñ jäne wyğır, orıs, nemis, korey qalamgerleriniñ köpşilikke belgili ökilderinen qwralıp, sanı jeteu bolsa, sol jetedi, odan köbeytudiñ keregi şamalı. Bastığı solardıñ özara wyğarımımen saylansa jön bolar edi. Üş jüzden, mısalı: Säken Jünisov, Qadır Mırzaliev, Twmanbay Moldağalievtı wsınar edim. «Üş jüz» degennen sekemdenu jaramas, ol qazaqtıñ tarihi qwrılımı. Al komissiya müşeleriniñ qwramı üş jıl sayın jañartılıp twruı kerek» dedim. Ol äreketime «Egemen Qazaqstan» gäzetiniñ bügingi egesi Äbdirahmanov Sauıtbek mırza kuä. Hatıma jauap ekeuimizdiñ äñgimelesuimiz bolğan. Ol Ministrler Keñesinde ağa referent, işki sayasat bölimi meñgeruşisiniñ orınbasarı edi.

Bir küni iñirde mağan Quandıq ağa Şañğıtbaev telefon şalıp: «Äy, «Tahaui», biraz äñgimelesuge uaqıt tap ta, mağan kel!» dedi, ädetinşe küle bwyrıq berip. Körşi twratınbız. Bardım. Sonda aytqan äñgimesi mınau:

-Bağana jazuşı inimiz (pälenbay) kelip ketti. Onıñ Abay turalı kitabı memsilıqqa wsınılğanın, al meniñ bwl jolı komissiya müşesi bolğanımdı bilesiñ. Ol özin jaqtap dauıs beruimdi ötinip bülkildep söylegende, qwday-ay, meniñ köñilim bosap ketti. «Aynalayın, boldı, bara ğoy, kitabıñdı oqiın, köreyin, bara ğoy», dep äreñ qwtıldım. Sodan on-onbes minötten soñ bölmesinen şıqqan jeñgeñniñ kuhnyağa kirip şam jağıp: «Quan, mınau ne? Kimdiki? Sen äkeldiñ be?» dep birtürli dauıstağanına tañdana barsam, jeñgeñ qoñır kleenko sömkege üdireye qarap twr. «Bwl ne? Meniñ de körip twrğanım osı» dep, sömkeniñ auzın aşıp qalsam: döñgelengen qazı, bir kon'yak, bir şampan!.. Älgi kelip şıqqannıñ mağan bergen parası ekenin seze qoydım. Jeñgeñe ayttım. «Qwrısın, qwtıl mınadan!» dep ol ırşıp tüsti. Özime de jiirkenişti bolıp edi, astıñğı etajdağı inimizdi dereu şaqırıp alıp: «Mınau - elden kelgen sälem-sauqattan sarqıt» dep qwşaqtatıp jiberdim.

-Tüuh, Quan ağa-ay, ol qazını bılqıtıp , kon'yaktı aşıp qoysañız ğoy, ekeuimizdiñ äñgimemiz jarasar-aq edi! - dep äzildedim.

-Äy, «Tahui», wmıt onı! - dep qolın siltey küldi.

-Qap, beker öytkensiz, oğan bäribir dauıs beresiz ğoy...

-Joq, bermeymin! Osı joldan keyin komissiyalarınan şığamın. Bağanağıday kezbeler almay qoymaydı dep estigen edim, ras bolar, ketsin arı!

Quan ağa atı-jönin atağan , al men «pälenbay» dep otırğan jazuşı osıdan eki jıl bwrın ömirden ozdı, atı-jönin aytpağanım - jambasın qozğağım kelmegeni. Al Quan ağanıñ bizdi keyde «Äy,Tahaui» dep atauı qwrdas dosı, añqıldap jüretin Tahaui Ahtanov ağamızdı äzilmen ilip-şalıp jüruinen tuğan söz sıralğısı edi.

Sol jazuşı Memsilıqtı aldı. Quan ağa komissiyadan bezdi. Al arada eki ay öte bere meni Abaydıñ Almatıda twratın şöberesi Işağı apay şaqırıp telefon şaldı. Mağan dayındağan söziniñ toq eteri:

-Abay atam turalı mına kitaptı şığarğan, osı üşin silıq alğan jazuşılarıñ wyatsız eken! Menen rwhsat swrap kelip, mayda qoñır dauıspen sıpayı söylep, kitabın silap ketken soñ, közim auırıp mazam ketip jürse de, eki künde oqıp bitirdim. Oy, alla-ay, jazğanınıñ jartısı ötirik! Men atamnıñ ömirin jaqsı bilem ğoy, bauırında östim. Oy. alla-ay, ötirik tolı kitabın mağan silağanın aytsañşı, «şirkinde es bolsaşı sezed degen»! Mine, qaraşı, ötirikti aytqan jerlerin qarındaşpen belgilep qoydım, sen al da, jaz, jazu kerek, tipti wyat, wyat!.. Özim jazar edim, qiıstıra almaymın.

-Apay, renişiñiz orındı, iä, jazu kerek, ötirigin äşkereleu kerek, biraq men arğı küni Kökşetauğa jol jüremin, onda eki apta bolamın. Sizge, apay, qazir bir-eki jurnalşı-jazuşı jigitterdiñ atı-jönderin, telefondarın jazıp bereyin, habarlasıp, şaqırıp alıp äñgimelesiñiz, tüsindiriñiz, jaray ma? - dedim. Apay kelisti. Alayda nätijesi bolmadı. Jolsaparımnan kelisimen Işekeñmen habarlasıp edim: «Jazatın jigit kelgen... men oylanıp jürmin... özim habarlasarmın » dedi, birtürli selqos söylep. Habarlaspadı.

Memlekettik silıq komissiyasınıñ jwmısındağı ala-qwlalıqtan jäne bir derek.

«Möldir twma» jır jinağınan bastap onnan astam kitaptiñ avtorı bolğan, poeziyamızğa, ädebi sınımızğa, prozamızğa, audarmamızğa, ädebiet ğılımımızğa asa mol eñbek siñirgen Asqar Qwrmaşwlı Egeubaevtıñ kim bolğanın erteñgi tanımpaz da ädil ädebietşi, talğampaz oqırman wrpaq aytar. Onı bügingi biz tanımadıq, tanığımız kelmedi. Onıñ şığarmaların bügingi biz oqımadıq, oqığımız kelmedi.

2002-jıldıñ respublikalıq Memlekettik silığına Asqardıñ jaña öleñder kitabı wsınıldı. Ol bir ğana jinaq emes edi, onıñ qaptalında wlı babamız Jüsip Balasağwnnıñ «Qwttı bilik» dastanı twrğan. 600 bettik kitap! Köne türik tilinen qazaqşalağan –Asqar. Eskerilmedi. Silıq berilmedi.

2004-jılğı silıqqa kelesi jaña jırlar jinağı wsınıldı. Ol da bir ğana kitap emes edi, onıñ qaptalında wlı babamız Mahmwd Qaşqaridıñ «Türik tili sözdigi» twrğan. 3 tom. Jiını 900 bet! Köne türik tilinen qazaqşalağan –Asqar. Eskerilmedi. Silıq berilmedi.

Asqardıñ aqındıq, audarmaşılıq ğajap eñbegine Memlekettik silıq jönindegi komissiyanıñ birde-bir müşesi birinşi jolı da, ekinşi jolı da nazar audarmadı. «Kübirlegendi qwday estimey me?», silıqtan janım sadağa dep jantalasqan pısıqaylar nazar audaruğa mwrşaların keltirmegen de şığar. Söytip, märtebeli silıq komissiyasınıñ aytulı müşeleri Asqarğa qiyanat jasadı. Sol ädiletsizdikke şıday almadım da, komissiyanıñ akademik müşesi Zeynolla Qabdolov ağamızğa telefon şalıp: «Ädebietti qaşanğa deyin jalpaqşeşeylikke jem etesizder?" dep qatqıl söyledim. Zekeñ qalayda şarşañqı ünmen: «Ğabbas-jan, tüsindim... qayteyin, wsınılğandar şäkirtterim boladı da, eşqaysısın sızbaymın» dedi. Men: «Osı narazılığımdı qağazğa tüsirip, poştamen joldaymın, mümkin jauap berersiz?» dedim. «Jolday ğoy» dedi. Sol küni jiberdim. Eger saqtasa, mwrağatında jatqan bolar.

2006-jıldıñ silığına Asqardıñ soñğı jaña öleñder jinağın wsınu wyğarıldı. Ol da jalğız kitap emes-ti, onıñ qaptalında jauınger jırşımız Mahambet Ötemiswlı şığarmalarınıñ 4 tomı twr edi. Akademiyalıq basılım talabına say etip, twtas bir ğılımi-zertteu ortalığınıñ mindetin bastan-ayaq jalğız özi atqarğan – Asqar!.. Sirä, «arbanıñ aldıñğı döñgelegi qayda jürse, soñğı döñgelegi sonda jüredi», ol jolı Jazuşılar odağınıñ poeziya sekciyası anau komissiyadan kem tüspeuge qwmartsa kerek, Asqardıñ kitabın özderinen joğarğı talqığa jibermey qoydı.

Qaşan, qayda bolsın, iştarlıq ta – em qonuı ekitalay dert.

Wsqınsızdıqtıñ sol bir körinisterinen soñ bizde ädebietti silau, aqın-jazuşılarımızdıñ eñbegin adal bağalau joqtığın tüsindim...

Swhbatında Esenğali aytqan «Dürmende» men bwdan 25 jıl bwrın bir ay jatqanmın. Şığarmaşılıq üydiñ sol kezdegi qalpı äli saqtaulı ekenin estip, öte razı boldım. Özbek ağayındardıñ Islam Karimovtı äspetteui orındı. Ol – halqınıñ maqsat-müddesin qadirlep jürgen basşı. «Öz küniñdi öziñ kör!» degen nwsqauı joq. Bizdiñ keybir jalbaqaylar Islam akanı, Özbekstandı kemsite söylep, bosqa aramter bolıp jür.

«Dürmene» demekşi, osıdan bir apta bwrın özimizdiñ Şığarmaşılıq üyge bardım. Ädeyilep emes, sol mañda twratın Serik ağa Qirabaevtıñ üyinde bolıp, şıqqan soñ jolay soqtım. «Al' Farabi. Hotel» dep twr. Esigi közinde qıtay ma, korey me, - bireu öz tilinde şüldirlep: «kapinet, kapinet» dep, sausaqtarımen äldebir cifrdı körsetip baqtı. «E, bwlarmen söylesip qarıq bolmaspın» dep jönime kete bardım. Au, Şığarmaşılıq üyimiz qaşannan beri jäne kimderdiñ meymanhanası? Kimderge, neşe jılğa jalğa berildi? Älde Jazuşılar odağınıñ qwzırında emes pe? Jwmbaq.

Esenğalidıñ swhbatında: «...Meniñ bir tañğalatınım – «meniki dwrıs bolmadı-au» degen tüsinik joq bizde. Halıqtan keşirim swrau joq» degen jäne Mwhtar Şahanov jayında: «Al Mwhaña kelsek, ol kisi şarşañqırap jür ğoy deymin. Joq, dwrısı, ol kisini şarşatıp jürgen boluımız kerek» degen pikirler bar eken. Oların dwrıs-bwrıs demey, özimniñ «keyin bir aytarmın» dep jürgen sözime jol bereyin.

Ökinişke qaray, bizde alay da bılay ıñğaymen atağı dürkiregen aqın-jazuşılardıñ qaysıbirinde basqalar közin aşqan bwlaqtı iemdenip jüre beretin, tüglenşekeñ aşıp edi degisi kelmeytin arzan ädet bar. Ondaydı, mäselen, Oljas Süleymenovten bayqağanmın.

Kesapattığımen äygili Semey atom poligonın japtırudı közdegen janpidalıqpen 1989-jılı 20-aqpanda Kreml'ge, M.Gorbaçevke hat jazıp, poligonnıñ tütini öşuine zor eñbek siñirgen Azamattıñ – Semey oblıstıq partiya komitetiniñ 1-hatşısı Keşirim Boztaevtıñ qajır-qayratın prezident N. Nazarbaev 1963-jılı onı jasınıñ alpısqa toluımen qwttıqtauında bılay bağaladı (tüpnwsqasınan üzindi):

«...Principial'nost', trebovatel'nost' k sebe i drugim, zabota o lyudyah, çutkost' i vnimanie k nim sniskali Vam zaslujennıy avtoritet i uvajenie v respublike. Neocenim Vaş vklad v reşenie problem, svyazannıh s zakrıtiem Semipalatinskogo yadernogo poligona, s sozdaniem sistemı social'noy zaşitı naseleniya, postradavşego ot ispıtaniy atomnogo orujiya...».

«Nevada-Semey» qoğamdıq qozğalısınıñ jetekşisi O. Süleymenov te qwttıqtadı (tüpnwsqasınan):

«... Vsya Vaşa jizn' – eto dobrıy i nazidatel'nıy primer dlya molodogo pokoleniya... V te nelegkie godı bor'bı za prekraşeniya yadernıh ispıtaniy na Semipalatinskom poligone Vı proyavili stoykost' boyca za interesı naroda i mudrost' istinnogo narodnogo lidera..».

Prezidenttiñ sol pikirin özgertken-özgerpegeninen deregim joq, al Semeyge, K.Boztaevqa prezidenttiñ aytuımen kömekke barğan Oljastıñ keyin, Keşirim marqwm bolğan soñ, jalın küdireytip şığa kelgenine birinşi kuämin.

Keşirimniñ erligi aytılmaytınına tañdanıp jürdim de, 2005-jılı tek derekti arqau etken maqala jazdım. «Jas alaş» jäne «Central Aziya monitor» gäzetterinde şıqtı. Sol-aq eken, Oljastıñ qarsı wşa maqala jazıp («Kazahstanskaya pravda» gäzetinde): «Da, on bıl pervım sekretarem obkoma, no ne bolee togo. I uj vo vsyakom sluçae, sredi pervıh borcov za zakrıtie poligona ego ne videli» dep, Keşirimniñ aruağınan attap ketkeni ğoy! Mwsılmandıqqa, jalpı adamgerşilikke jat sol sözi üşin K.Boztaevtıñ aruağınan keşirim swrağan da, swraytın da Oljas joq.

Sonday-aq, «Adamğa tabın, Jer, endi!» dep, Jer-Ananı balasına bas idirmek bolğan sayasi boyaulı astamşıldıq jırımen atağı şıqqan aqın keyinde özi qwrğan «Nevada-Semey» qozğalısın akcionerlik qoğamğa aynaldırıp, Semey poligonınan tauqımet tartqandarğa järdem jasau qorın aştı. Qor aynalası üş jılda milliardtağan dollar qarjı jinap alıp, tauqımet tartqandarğa 1 dollar da bermesten özara böliske saldı. Bügingi anau milliarderler - Maşkeviç, Şodiev, Ibragimovtiñ sol «jılı wyadan tülep wşqandarı» barşağa belgili. Sol jemqorlıq üşin halıqtan keşirim swrağan da, swraytın da Oljas joq. Onı şaşbaulap jürgender: «Aqın ğoy, sengiş bolıp, bilmey qalğan» desedi. Olay emes. Oljas bärin de körip-bilip, top ortasında jürdi. Jwrtşılıqtıñ dabılımen Qarjı ministrliginen tekseruşi komissiya barısımen N. Nazarbaev mırzağa jwmıs isteulerine böget bolar komissiyadan qwtqarudı ötinip jazğan hatı bar.

Al Mwhtar Şahanovtıñ 1986-jılğı Jeltoqsan tarihında jekebatır bolıp qalğısı keletini jarasımdı emes. M. Gorbaçevtiñ lañımen bolğan ol qandı oqiğanıñ sebep-saldarın tekserudi alğaş talap etken adam – Mihail Ivanoviç (Hakim Tilegenwlı) Esenäliev.

1988-jılğı 4-mausımda Qazaqstan KP Ortalıq komitetiniñ plenumı boldı. Küntärtibinde: SOKP Ortalıq komitetiniñ Almatıdağı Jeltoqsan oqiğası turalı şeşimin talqılau. Ärine, aldın ala berilgen bağıt boyınşa, ol şeşim birauızdan maqwldanuı kerek. Bayandamaşı da, söyleuşiler de qiya baspadı. Ol basşwlğuşılıqqa köngisi kelmegen Esenäliev – OK müşeligine kandidat, Sırtqı ister ministri – prezidiumğa jazba jiberip, söz swradı. Bermedi. Sälden soñ ornınan atıp twrıp, barşanıñ köz aldında dauıstap söz swradı. Prezidium ieleri bwltalaqtap, söz bermeuge tırıstı: «Jarıssözdi toqtatu turalı wsınıs tüsti» desti. Sol äredikte Qızılorda oblıstıq partiya komitetiniñ 1-hatşısı, OK müşesi Erkin Äuelbekov türegelip: «Ortalıq komitettiñ müşeligine kandidat, Sırtqı ister ministri Esenäliev joldasqa söz bermeu degen netken jönsizdik?! Beybastaqtıq bolmasın, Esenäliev joldasqa söz berilsin!» dep batıl talap etti. Söytip, Mihail Ivanoviç minberge köterildi. Qısqası, ol SOKP Ortalıq komitetiniñ şeşimin sol küyinde qoldamaytının ayttı. «Mäskeudiñ ökilderi eki kün boldı da ketti. Oqiğanıñ män-jayın bilmegendikten üstirt qorıtındı jasadı. Al sizderge ne boldı? Tıñ igeru bastalğannan bergi 34 jıl işinde qatardağı agronom men injenerden Ortalıq komitettiñ müşesi därejesine jetip otırsızdar ğoy? Mäseleniñ män-jayın bilip, aq söyleudiñ ornına, mine, birjarım jıl boldı, auız aşpay jürsizder» dedi.

Bizdiñ partiyalıq qojayındarımız jılanşa jiırıldı.

Partiya keñseleriniñ tım-tırıs boluı tözimin tauısqan soñ, Mäkeñ 1989-jılğı 25-kökekte Qazaq KSR Joğarğı Keñesiniñ sessiyasında jasağan deputattıq saualnamasında bılay dedi (tüpnwsqası):

«Proşu na oçerednoy sessii Verhovnogo Soveta dolojit' deputatam o fiziçeskih i moral'nıh posledstviyah po rezul'tatam «navedeniya obşestvennogo poryadka» posle izvestnıh dekabr'skih sobıtiy 1986 g. Proşlo bolee dvuh let, no ne tol'ko obşestvennost', daje çlenı CK Kompartii Kazahstana i deputatı Verhovnogo Soveta respubliki v nevedenii: skol'ko çelovek isklyuçenı i nakazanı v partiynom i komsomol'skom poryadke, skol'ko otçislenı iz uçebnıh zavedeniy i osvobojdenı ot zanimaemoy doljnosti, skol'ko osujdeno, ne govorya uje o toçnom koliçestve pogibşih. Vıyavlyaya «belıe pyatna» 30-h godov, ne sleduet sozdavat' novıe v 80-h godah. Na segodnya je o posledstviyah dekabr'skih sobıtiy informirovanı tol'ko: G.V.Kolbin, V.M.Miroşnik, N.G.Knyazev, V.I.Efimov i, vozmojno, kto-to iz bıvşih ili nastoyaşih çlenov Byuro CK Kompartii respubliki. Poetomu vnoşu predlojenie sozdat' avtoritetnuyu deputatskuyu komissiyu, v sostave kotoroy budut predstaviteli obşestvennosti. Ey predstavit' neobhodimıe dokumentı i ob'yasneniya tovarişey, sopriçastnıh k ukazannım sobıtiyam, zatem ob ih zaklyuçenii dolojit' sessii Verhovnogo Soveta respubliki i Plenum CK Kompartii Kazahstana. Dlya çego eto nujno? Delo v tom, çto pervıe oficial'nıe soobşeniya vosprinimayutsya s bol'şim somneniem seyças, po isteçenii vremeni. Sredi intelligencii i molodeji vuzov narastaet volna nedoveriya k prejney informacii. Eto mojet privesti k nepredskazuemım posledstviyam. Polagayu, çto luçşe razobrat'sya snaçala samim, çem delat' eto pod davleniem obşestvennogo mneniya. Togda uje lyubıe çestnıe, spravedlivıe zaklyuçeniya i vıvodı budut podvergat'sya eşe bol'şim somneniyam, t.e. nado prinyat' merı i snyat' bol', ne prevraşaya ee v narıv.

Proşu tekst dannogo deputatskogo zaprosa sroçno peredat' çlenam Prezidiuma Verhovnogo Soveta respubliki, postavit' v izvestnost' Gosudarstvenno-pravovoy otdel CK KPSS».

Azamat, Batır ğana ayta alar söz ğoy bwl?!.

Älbette, saualnama tura bidi kerek etpeytin bilikke jaqpadı da, eki aptadan keyin M. Esenälievten zeynetke şığudı talap etti.

Komissiya bolsa, ol üş aydan keyin, 27-şildede, Joğarğı Keñestiñ sessiyasında bäribir qwrıldı. Äueli Qadır Mırzaliev, sodan keyin Qadır men Mwhtar teñ törağa bolğan komissiya.

Ol komissiyanı qwru jönindegi wyğarımnıñ negizinde Esenälievtiñ partiya plenumındağı sözi, mına saualındağı talabı jatqanı dausız, biraq onı sol twstağı şeneunikter aytpadı. Büginde de aytpaydı. «Ärkimniñ bir esebi bar».

M. Esenälievtiñ sırlası bolğan memleket qayratkeri Kenjebaev Sağındıq aqsaqal Mäkeñniñ mına deputattıq saualnamasın keñite maqala jazıp, «Pravda» gäzetine jibergenin, biraq aqiqattı kerek etpegen ondağılar jariyalamay qoyğanın «Sayasat şıñırauındağı şındıq» dep atalğan estelik-maqalasında paş etti.

Al Mwhtardıñ KSRO halıq deputattar qwrıltayında Kreml'diñ minberinen qasqayıp aytqan söziniñ de bastauı joq emes. M. Esenälievtiñ mına sözi jadımda: «Bizdegi äsiresaq jağımpazdardıñ Jeltoqsan turalı jaq aşpası belgili boldı. Sonsoñ Erkin Äuelbekov basqaşa qimıldauğa köşti. KSRO halıq deputattarınıñ alda bolatın qwrıltayında delegat jigitterimizdiñ birin Kreml'diñ minberine şığarıp, Jeltoqsan turalı söyletu qajettigin ayttı. Ol «Alaş» partiyasınıñ bir lideri Raşid Nwtışevtı qart qalamger Kärişal Asanovqa jwmsaydı. Sayasi ötkelektiñ talayın körgen kisimen aqıldasıp, söylener sözdi äzirleñder deydi. Ädildik izdey Qonaevpen de şayqasqan, dize bükpegen Kärişaldı biletin şığarsıñ. Ol: - Men tezisin jazayın, alıp-qosudı özderiñ biliñder. Onı Odaqqa mälim adamdarımızdıñ biri oqısa jarar edi, - deydi. Erkin ol sözdi qwrıltay da deputat Oljas Süleymenovtiñ oquın qalaydı, biraq Oljas at-tonın ala qaşadı. Odan keyin deputat Mwhtar Şahanovpen söylesken eken, ol täuekelge bel buıptı. Erkin ekeui dize qosıp, aytılar sözdi äbden pisiredi. Al s'ezde söz söyleu üşin Gorbaçevten rwhsat kerek. Onı Erkin moynına aladı. Bwrınıraqta Gorbaçev ekeui Mäskeude, partiyalıq kursta birge oqığan haqsı tanıstar edi. Joldas satirik, arğı jağın öziñ de bilesiñ».

Meniñşe, Jeltoqsan haqındağı alğaşqı janayqay sözdi Esenäliev aytqanın, oyında joqta Kreml' minberine şığarıp, sözin şartarapqa jetkizgen Äuelbekov ekenin aqiqat tilimen ayta jürse, Mwhtardıñ bedeli ortaya qoymas edi. Al şıntuaytında Almatıdağı Jeltoqsan köterilisi jayında düniege sol küni-aq birinşi bolıp birneşe tilde habar taratqan Azamat – halıqaralıq «Azattıq radiosınıñ» bir basşısı Hasan Oraltay.

Mwhtar tarihi Naurız merekemizben qaytadan tabısuımız turalı sözdi de «men» dep bastaudı jaqsı köredi. Olay bolsa, qazaq mädenietiniñ ülken qamqorşısı bolğan İliyas Omarovtıñ izbasarı Özbekäli Jänibekovtiñ «Tağdır tağlımı» kitabın alıp, «Tereñnen qozğap sır şertsegine» köz salalıq:

«Ortalıq komitetke hatşı bolıp saylana salısımen, on şaqtı kün ötpey jatıp, mağan Jazuşılar odağı basqarmasınıñ plenumında söz söyleuge tura kelgen edi. Qalamgerler wyımınıñ qızmetimen tikeley tanıstığım şamalı bolğandıqtan jäne mezettiñ jay-japsarı jazuşı qauımğa belgili ekenin eskerip, bir-aq mäselege – eldiñ ruhani ömirinde keñ öris alğan biregeyşilikke wmtıludıñ arqasında jıldar boyı qazaqtıñ wlttıq qasietterine, ömir saltına, ädet-ğwrpına, äsirese tiline män berilmey kelgendikten respublikada qalıptasqan hal-ahualğa toqtalğan edim...

Tarihi mäñgürttikke qarsı ğılım, mädeniet pen öner salalarında jürgiziletin jwmısqa toqtala kelip, Ortalıq komitettiñ... bwrınğı Ölkelik partiya komiteti qabıldağan qaulı-qararlarğa qaytıp oralatının ayttım. Zalda otırğandardıñ arasınan belgili ädebietşi-ğalım Rahmanqwl Berdibaevtıñ: - Respublikada naurız meyramın ötkizuge rwhsat bola ma? degen swrağına: - Ötkizeyik, onda twrğan ne bar? - dep jauap berdim. Mwnıñ aldında ol mäseleni Mwhtar Şahanov ta gäzet betinde kötergen bolatın...

Naurızdı elden, eldi Naurızdan ajıratuğa bolmaydı! Bwl bizge wlarınan ayrılğan Wlıtaudıñ qazirgi twrpatın eske salatın».

Özbekäliniñ bwl aytqanınan nendey tüyin tüyuge boladı? Bükil küş-quatın, sezimin, bilimin halqınıñ ruhın köteruge jwmsap ötken Özekeñniñ Naurızdı da qaytıp oraltudı oylap, sät sağatın jaqındatudıñ qamında bolğanın, mümkindik tua qalğanda: «Ötkizeyik, onda twrğan ne bar?» dep özi de sergip, rahañdardı da sergitkenin köremiz. «Naurızdı elden, eldi Naurızdan ajıratuğa bolmaydı!» degeni Mwhtar hatınıñ ıqpalı emes, wltın süygen jürektiñ bir tükpirinde wzaq jatqan sezim-armanı ekeni anıq. Sol sezim-armanı, Özekeñniñ özinşe aytqanda, «Ortalıq komitetke hatşı bolıp saylana salısımen» erkindikke şığıp, jer-jerge: «Naurız keldi! Toylayıq!» degen quanış jarşısı bolıp jete bastadı. Almatıda qalay toylau qala atqaru komitetinde (törağa - Zamanbek Nwrqadilev, mädeniet mäseleleri jönindegi orınbasar - Jibek Ämirhanova) qolğa alındı da, halıqaralıq «Şalqar» gäzetiniñ bas redaktorı, qazaqtıñ köne saltı men ädet-ğwrpınıñ bilgiri jazuşı Uahap Qıdırhanwlınıñ scenariy boyınşa Ortalıq mädeniet jäne demalıs parkinde ötkizildi. Ol jılı Almatı oblısında jol alğan Jaña Kün - Naurız kelesi jılı respublikanıñ barlıq oblıstarında toylandı. Ol - kemel oylı, wltjandı Özbekäliniñ wlağattı pärmeniniñ nätijesi. Özekeñniñ qarapayımdılıq iltipatpen: «Mwnıñ aldında ol mäseleni Mwhtar Şahanov ta gäzet betinde kötergen bolatın» degenindey, Mwhtar da: «Naurızdı bizge 62 jıldan keyin qayta oraltıp, halıq merekesine aynaldırudı bastağan, bilik küşin jwmsağan adam - Özbekäli Jänibekov ağamız edi!» dey jürse, Özekeñniñ aruağı da, biz de, erteñgi ürpaqtarımız da razı bolar edik.

Jäne bir jäyt. Osıdan eki ay şaması bwrın Mwhtar Mahmwd Qaşqari medalimen marapattalıptı. Ğwlama babamızdıñ tarihi, ğılımi mwrasın qazağına jetkizude Asqar Egeubaev atqarıp ketken asa zor jwmıstıñ (joğarıda keltirilgen derekke tağı bir üñiliñizder) eñ bolmasa şiregin istey alğan qazaq joq. Mwhtar Asqardıñ sol jankeştilik eñbegin älde bilmedi me? Bilmeui mümkin emes. Ol audarma haqında kezinde baspasözimizde rizaşılıq pikirler aytılğan. Endeşe, eger Mwhtar marapattauşılar wjımına: «Ğafu etiñizder, men qabılday almaymın. Bwl marapattıñ birden-bir iesi tanımal aqınımız, audarmaşı bolğan Asqar Egeubaev marqwm edi» dep ğalım Asqardıñ ğajap eñbegin aytıp berse, onday mağlwmattan habarsız marapattauşılar – türik ağayındar Mwhtarğa renjimes edi, aqiqat üşin alğıs aytar edi dep oylaymın. Al ol izgi äreketi Mwhtardıñ azamattıq abıroyın ösire tüsetin edi.

Meniñ Mwhtar inime basa aytqan bwl ağalıq bazınamdı keybir jelpildek oqırman keri jorıp, «qwrmetti aqınğa orınsız soqtıqtı» deui mümkin. Joq, Mwhtarğa soqtığatınday men baqtalas aqın emespin jäne ekeuimizdiñ sälemimiz tüzu.

Kimniñ de bolsa, işine simay jürgen oy-pikiri boladı jäne qaşanda bwrısı sırtqa tez şığıp, dwrısı irkile beredi. Esenğalidağı irkilis «Alpısqa da az qaldı. Onıñ arğı jağında payğambar jası tiip twr» deumen endi ğana sırtqa şıqqan bolsa, oqası joq. Auızdan şıqpay, jürekten şıqqan söz ğana – aqiqat; sol ğana jürekke jetedi. Jürektiñ taza bolğanı kerek. Taza jürek neğwrlım köp bolsa, el de, qoğam da solğwrlım taza bolmaq. Bizde bügin ädebiette ğana emes, tirligimizdiñ qay salasındağı bolsın basşılığıqta osı tazalıq kemşin. Söz jüzinde kösem köp, is jüzinde köseu köp. Sol köseulerdiñ Mädeniet ministrligimizde galstugın tüske deyin on tüzep, tüsten keyin on bes tüzep, özine özi razı bolıp qoyqiıp otırğandarınıñ bireui körnekti jazuşımız bolğan, ökinişke qaray, bwdan bes jıl bwrın 72 jasında ömirden ozğan ağamızdıñ qızı aldına barıp, äkesiniñ tañdamalı äñgimeler jinağın şığaru turalı ötinişin wsınğanda, anau, galstugın tağı bir tüzep qoyıp: «Qay tañdamalısın şığarudı men qaydan bilem, özi kelip tüsindirsin» depti. Köseuler tösteñdegen qoğam «müñkip twrmağanda» şe?!

 

Ğabbas QABIŞWLI

 Abai.kz

0 pikir