Jwma, 15 Qaraşa 2019
Qoğam 3346 0 pikir 19 Säuir, 2014 sağat 10:11

Däuren Quat. Ämirhantanu älemine sayahat

Isatayday aqberen ağasınan ayrılğan Mahambet qwlazığan qu medien dalada köp jürip qaladı. Söytip jürgen künderiniñ birinde Hiuağa jol tartıp bara jatqan keruenge jolığıp, tüleydi tünde tintken jolbarıstay swsınan seskengen keruenbasına: «Siz menen küdik etpeñiz. Men ziyansız adammın. Bir kezde qolda oynağan qılış em, qayrauın tappay ketildim», - dep kürsinedi. Ämirhan turalı jamanat habardı estip, Şardarağa şıqqan bette meniñ oyıma osı bir hikayat orala berdi. Jañılıspasam, älgi hikayanı Äbiş ağanıñ (Kekilbaev) «Şandoz» attı kitabınan oqığanmın.

«Däuke, osı men aqınmın ba?» - dep qoñırau şalatın Ämirhan Balqıbekpen arıqarayğı äñgimemiz ädebietke, oqığan, oqıp jatqan kitaptarımızdıñ mazmwnına wlasatın edi.  Ötkende öz haline şağınğanday «wsaq-tüyekti» söz qıldı: «Jwmıssız otırğannan şarşadım. Marqadan wyat boldı. Barlıq esik men üşin jabılıp qalğan siyaqtı». «Olay deme, Äbeke, enciklopediyada jwmısıñ bar. Kösilip jazamın deseñ «Abaydıñ» alaman maydanına kel». «Äy, Däuke, men senderdiñ temptarıña şıday almaymın ğoy. Künde birdeñe tauıp jazu qolımnan kelmeydi. Mağan oymen, asıqpay jwmıs isteytin jer kerek». «Endeşe öziñ alğaş qızmet istegen «Parasattı» kör. Ol jerde adam tanitın, özi de talanttı äm talanttı bağalay biletin Serik Äbiken otır emes pe?». «O, mınauıñ ideya!» «Serikke habarlasayın ba?». «Joq, Sekeñdi özim de bilemin ğoy, özim habarlasayın». Sodan birer kün ötkizip, säuirdiñ 4-inde Äbeñ ädettegidey bizdiñ redakciyağa soqtı. Amandıq-saulıqtan keyin äñgimemiz qalpınşa jalğasın taptı. «Kimdi oqıp jatırsıñ, Däuke?»  «Meni türki äleminiñ añız-äfsanaları (mifi) qızıqtırıp jür». «Men Artyur Rembonıñ ömirbayanı turalı oqıp bitirdim. Aydos eliktirip aytqan soñ qolğa alıp edim, rasında keremet eken». Sodan jaña ğana twqılına deyin qwmarlana şekken şılımın tastay bere qorabınan jäne birin suırdı. Kürsindi. «Osı bizdiñ oqığanımızdan ne payda? Kimge kerek? Kimge kerekpiz?» «Oqu aldımen adamnıñ özine kerek qoy, Äbeke? Qoy, men jwmısqa kiriseyin». Kündelikti jariyalanımı jañalanıp twruğa tiis aqparattıq portalğa maqala jazu, elektrondı poştağa kelip tüsken materialdardı oqu, öñdeu – tüs auğanşa siñbiruge mwrşa bermeydi. Men komp'yuterge qadalıp otırıp qaldım. Äbekeñ keñ adımdap şığıp bara jattı. «Tüsten keyin jolığarmız». «Osındamız ğoy, Äbe». Jolıqpadıq. Soñğı ret jolığısqan sätimiz sol eken. Qimas jaqının aqırğı ret körip twrmın dep tirlikte, sirä, kim oylar? Kim tüysiner?..

Men tap qazirgi künderi Ämir dosım, «şäy» desip jüz şayıspağan jan bauırım jayında keñ tolğap aytuğa, jazuğa dayın emespin. Sebebi: Ämirhannıñ baqiğa attanuımen birge işimdegi jigerdiñ jasıp, qayrattıñ jalını qaytıp, senimniñ setinegenin sezdim.

Toqsanınşı jıldar edi...  naqtısı – 1995-tiñ küzi. Bizdi Älibek Şegebay tanıstırdı. Almatınıñ irgesinen orın tepken Qalqaman kentindegi meniñ jaldap alğan päterimde tört-bes jigit tañ sibirlep atqanşa äjük-güjik äñgime soqtıq. «Ertegi bilesiñder me?» - dedi Äbekeñ. Ülkeen aqın-jazuşılardı oqıp, özderi de ülkeeen aqın-jazuşı atanğısı kep jürgen jigitterge bwl tosındau swraq edi. Äytse de, bärimiz ertekşi bolıp şıqtıq. Epostıq, liro-epostıq jırlar da ketti. «Gilgameş! – dep qaldı bärin biletin Balqıbek, - Gilgameşti oqıñdar, jigitter!»

Sol toqsanınşı jıldardıñ bası... Filosofiyalıq esseleri eldi «estandı etip bitirgen» Didar Amantaymen, «Qazaqstan Zamandağı» maqalaları jwrttı jalt qaratqan Talğat Eşenwlımen, jazudağı ädemi tiline mısqıl aralastırıp otırıp talaydıñ mısın basıp, oqırmannıñ ıqılasına bölengen Säken Sıbanbaymen, qazaq poeziyasına dauıl twrğızıp kelgen Maraltaymen, sınşı Amangeldi Keñşilikpen, aqındığın ayqaylamay-aq äygilegen şayırlar: Jaras Särsekpen, Bauırjan Babajanwlımen, Aqedil Toyşanwılmen, oqu-toquı köp Jaras Seytnwrwlımen, jarqıldap, añqıldağan Janarbek Äşimjanmen tanıstığımız bastaldıda ketti. Köppiz. Köñildimiz. Ayaqtı alşañ tastauşı edik. Ärine, ädebiet äleminiñ esigin qaqqan är buın ökiliniñ buı men duı bizderdi de şarpımay ötken joq. «Şın, azat oylı, körkemdik talğamı biik, nağız qazaq ädebieti bizden bastaladı», - dep daurıqqan kezderdi de bastan ötkerdik. Sol örekpigen şaqtardıñ säuleli sätteri, biraq, asa wzaqqa sozılmağan siyaqtı. Tez baysal tarttıq pa? Älde, romantikalıq qiyal-ğajayıptar baurağan künderdi keşip jüre berudi artıq kördik pe? Älde, äu bastağı buırqanğan, joldağınıñ bärin japırıp tastay salatınday tastülek senimimizge oray öz boyımızdan küş-quat, qabilet-qarım tappay şaldıqtıq pa?.. Ämirhan osı saualdardıñ jauabın izdep tausılatın. İzdep şarq wratın. Onı ajalğa jetelep äketken sebep te osı bir swmpayı swraqtardıñ jauabı ma eken?..

«Biz ädebietke adalmız», - deuşi edi ol. Ädebietke – poeziyağa adal wldar turalı Temirhan ağa sonou bir jıldarı «altınköpirlikter» dep ağalıq ıstıq lebiz bildirdi. İzaşar tuındıların Meyirhan ağamızdıñ tap basıp tanıp bergen bağası qanday edi? Sonday buınnıñ bası nege bw dünieden ğapıl attandı? Sonday buın nege jasıq tarttı? Öytkeni... Öytkeni bwl buınnıñ darındı wlı men qızı aqın-jazuşı bolıp ömir sürudiñ qazaq qoğamında mümkin emestigin  aldımen moyındadı. Bwl, biraq, ädebiet maydanınan qol köterip şıqtığa esep emes, alayda olar özderiniñ aşı tağdırın, ölara şaqtıñ, twyaqqaptı tirliktiñ qwrbanı bolıp tuğandarın tüsindi. Otbasınıñ ğana quanışına jılınbasa, bılayğı jwrtqa kereksizdigin, alımdılığı  men adamdığınıñ qwnı qara baqırğa tatımaytının iştey egile otırıp wğındı. Aqınsıñ ba, jazuşısıñ ba? Al, jaz. Alayda seni eşkim oqımaydı. Oquı ıqtimal. Pikir aytpaydı. Qazaq ädebietindegi osı bir mülgigen müttayım ahual arğı-bergini aqtarıp, eseyip, tipti türli eksperimentter men ağımdardı paydalanıp bolsada şığarmalar jazıp,  qazaq ädebietin tağı bir bayandı belge şığaruğa wmtılğan buındı sındırdı. Olardıñ aldı  qazir, Ämirhan bek jaqsı körgen  Akutagavanıñ jasınan ozıp ülgerdi. Rembonıñ jolına tüskenderdiñ qolınan sauda da kelmey, jaza da almay jür.

Ädebiette buın ündestigi degen boladı. Sol buın ündestiginiñ bizge deyin buını bosap, buı şığıp ketse kerek. Ağalarımız bar. Seniñ, onıñ, olardıñ şığarmaları jayında jaq aşpaydı. Qolına wstatqan dünieñe qomsına qarap qoyadı. Bitti. Odan keyin neni äñgime qılasıñ? Qısır söz, pendaui tirşilik. Közinen körip otırasıñ: «Maqtasa eken meni, däriptese eken» deydi. Maqtalğan, däriptelgen, maqtalıp, däriptelip kele jatqan adamdar. Sonda da sonı kütedi. Qaytesiñ, ağalar ğoy. Qalqayıp, qarayıp aldımızda aman jürsinşi.

«Bir özi bir akademiyanıñ jwmısın atqardı», - dep Ämirhan bağalağan mifolog Serikbol Qondıbay ozdı ömirden. «Apıray, mına buında Serikbol esimdi swmdıq intellektual bolğan eken ğoy» dep qamıqqan, alañdağan jandı bügingi qazaq arasınan az kezdestirdik. Mine, endi Ämirhan ketti. «Jaqsı ma edi?». «Jaqsı edi ğoy». «Jaqsı edi ğoy, jaqsı edi ğoy» dep bäri jaqsı adamdı kömip jattı jabılıp» (Jwmeken).

Ömirdi ökpemen ötkizuge bolmaydı. Ämirhanğa salsañız «aqın töbelese bilui kerek. Qajet jerde öz şığarmaşılığın jwdırıqpen de qorğay bilui kerek». Sondıqtan bügingi qazaq ädebietiniñ törinen Ğabit Müsirepovtey abızdı, batagöydi körmedik dep ol eşkimge ökpe artqan joq. Ol bes qwrlıqtıñ ädebietin bütin ädebiet, bir diñnen bwtaq jayğan ädebiet dep bildi. Äbeñ üşin Jwmatay jaylı aytıp otırıp Eseninge, Jümeken turalı äñgime bastap Rubcovqa bara salu eş qiındıq tudırğan emes.

Qadır Mırza Älidiñ «Iirimi» men Mağauinniñ «Menin» oqıp bitken küni habarlasıp: «Biz Batıs qalamgerlerin jaqsı tanimız. Özimizdi bilmeymiz. Öytkeni ölsekte pendeligimizdi, kem-ketigimizdi moyındağımız kelmeydi», - dep edi-au... Ras, izdengen jasqa Anre Moruanıñ kitabın qolğa tigizse bitti, Batıs ädebietin jasağan iri twlğalardıñ tağdırı kübirlep, söyley jöneledi. Al, bizde şe? Bizde qazaq qalamgerlerin tanudıñ ädebi institutı qalıptastı ma? Joq. Biz äli Abaytanudıñ şeginde jürmiz. Onıñ özinde de M. Äuezov bastağan abaytanuşılardıñ dästürli, klassikalıq nwsqasınıñ qamalında otırmız. Osı jayt Ämirmen aramızdağı äñgimege jii özek bola bereuşi edi. Endeşe bizdiñ buın, Ämirhannıñ qağanatında qanatı qatayğan keyingi tolqın qazaq ädebietinde bar ekenin Ämirhantanudan bastauı kerek şığar. Öytkeni Ämirhan auıl-üydiñ, aynala töñirektiñ abıñ-gübiñ äñgimesinen ozıp, az ğwmırında  älemdi emin erkin şarlaudıñ ülgisin körsetip ülgerdi. Uaqıt pen keñistikti köktey ötip, köne ellinder däuirin köterip äkelip wlı daladağı eski sarınmen wlastırudıñ wtımdı jolın, suretten söz, sözden suret köre biludiñ täsilin (Ämirhannıñ Modil'yanige, Sezannğa ğaşıq bolğanın eske tüsiriñiz) aldımen sol körsetti. Ol jazğan düniesine tegeurindi tekst darıtıp, oydıñ astarın qarama-qarsı ağıstarğa salmağanımen qwddı Asqar Süleymenov edi. Bizge Asağamen jüzdesu baqıtı bwyırmaptı. Biraq degdarlıqtıñ dara bolmısı Süleymenov dep qabıldappız. Jäne qapısız, qatelespey qabıldappız. Demek, keleşekte ruhani kemel biikke jetetin wrpaq Süleymenov pen Balqıbekti qatar atap, qazaq oyınıñ küymesine «parlap jegip» jatsa, osı joldardıñ avtorı oğan eş tañdanbaydı.

Ämirhannıñ qağanatı dep qaldıq. Ämirhan özinen müşel jas, tipti kişkentay Qasietten (Äbeñnen qalğan jalğız twyaq) 4-5-aq jas ülken balalardıñ ortasında qaynap-jaynap otıra beretin. Birer ret ortalarında men de boldım. Bayqağanım: älgi jetkinşekter Ämir ağaların tıñday biledi eken. «Jaqsı prozaşı bolu üşin kimdi oqu kerek?», «Aqın bolu üşin şe?» degen qwlağı qalqayğan saualdardı da özderine tän balğındıqpen qoyıp qalıp jattı. Onday swraqtarğa Äbekem ıjdahatpen jauap beredi eken. Tipti qaysıbirine «Qoyın däpteriñe jazıp al. Atı-jöni, mine, bılay jazıladı» dep otırdı. Ädebietke qwmar jastar üşin Ämirhan qağan, al onıñ «ämiri jürgen» töñirek tügel qağanatqa aynaldı.

Sol qağanattıñ noyandarın qaralı jiınnan körgende qabırğam sögildi. Öñderinen öñ men tüstiñ belgisin ayırıp bolmaysıñ. Mümkin emestiñ mümkindigine sene almağandarı ğana eptep añğarladı. Jas noyandar ğana emes, Äbekeñmen qwlın tayday tebisip birge ösken Amangeldi Keñşilikterdiñ özi öksigin jwtıp twrdı. Älibektiñ janarınan ıtqıp-ıtqıp aqtarılğan ıstıq jas işine qwlap tüsken qwsa-şerdiñ şiderin şeşe almay ışqındı. Qaralı jiındı jürgizgen Janarbek Äşimjan alamanda ayağınan aldırıp kürsingen jüyriktey jüdep ketti. Astanadan añırap Auıt qoñırau şaldı. Aqtöbeden «bay-baylağan» Bauırjannıñ zarlı üni estildi.

Esil dos, eseñgiretip kettiñ sen bizdi. Sen biraq, ezilgendi, jasıqtıqtı, jılañqılıqtı jaqtırmauşı ediñ ğoy. Endeşe biz de eñsemizdi tikteyik. Jä, bauırlar, jidip, jılbısqılana bersek, Ämirhannıñ ör ruhı bizge renjitin boladı. Qalamğa sert! Ämirhan Balqıbek bizdi şaqıra bergen maydanda, ädebiet maydanında tize qosayıq. Bılay dep qoltañba qaldırıptı ol mağan:

«Däuren bahadürge! Maydandarğa birge kire bereyik degen tilekpen» Ä. Balqıbek. 24.11. 2008 jıl.

Osı amanat tilekti wmıtuğa bola ma?!.

Abai.kz           

0 pikir