Beysenbi, 1 Qazan 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107908. Jazylghandar — 102874. Qaytys bolghandar — 1725
Qogham 3918 0 pikir 19 Sәuir, 2014 saghat 10:11

Dәuren Quat. Ámirhantanu әlemine sayahat

Isatayday aqberen aghasynan ayrylghan Mahambet qúlazyghan qu mediyen dalada kóp jýrip qalady. Sóytip jýrgen kýnderinin birinde Hiuagha jol tartyp bara jatqan keruenge jolyghyp, týleydi týnde tintken jolbarystay súsynan seskengen keruenbasyna: «Siz menen kýdik etpeniz. Men ziyansyz adammyn. Bir kezde qolda oynaghan qylysh em, qayrauyn tappay ketildim», - dep kýrsinedi. Ámirhan turaly jamanat habardy estip, Shardaragha shyqqan bette menin oyyma osy bir hikayat orala berdi. Janylyspasam, әlgi hikayany Ábish aghanyn (Kekilbaev) «Shandoz» atty kitabynan oqyghanmyn.

«Dәuke, osy men aqynmyn ba?» - dep qonyrau shalatyn Ámirhan Balqybekpen aryqarayghy әngimemiz әdebiyetke, oqyghan, oqyp jatqan kitaptarymyzdyn mazmúnyna úlasatyn edi.  Ótkende óz haline shaghynghanday «úsaq-týyekti» sóz qyldy: «Júmyssyz otyrghannan sharshadym. Marqadan úyat boldy. Barlyq esik men ýshin jabylyp qalghan siyaqty». «Olay deme, Ábeke, ensiklopediyada júmysyn bar. Kósilip jazamyn desen «Abaydyn» alaman maydanyna kel». «Áy, Dәuke, men senderdin temptaryna shyday almaymyn ghoy. Kýnde birdene tauyp jazu qolymnan kelmeydi. Maghan oymen, asyqpay júmys isteytin jer kerek». «Endeshe ózin alghash qyzmet istegen «Parasatty» kór. Ol jerde adam tanityn, ózi de talantty әm talantty baghalay biletin Serik Ábiken otyr emes pe?». «O, mynauyn iydeya!» «Serikke habarlasayyn ba?». «Joq, Sekendi ózim de bilemin ghoy, ózim habarlasayyn». Sodan birer kýn ótkizip, sәuirdin 4-inde Áben әdettegidey bizdin redaksiyagha soqty. Amandyq-saulyqtan keyin әngimemiz qalpynsha jalghasyn tapty. «Kimdi oqyp jatyrsyn, Dәuke?»  «Meni týrki әleminin anyz-әfsanalary (miyfi) qyzyqtyryp jýr». «Men Artyur Rembonyn ómirbayany turaly oqyp bitirdim. Aydos eliktirip aytqan son qolgha alyp edim, rasynda keremet eken». Sodan jana ghana túqylyna deyin qúmarlana shekken shylymyn tastay bere qorabynan jәne birin suyrdy. Kýrsindi. «Osy bizdin oqyghanymyzdan ne payda? Kimge kerek? Kimge kerekpiz?» «Oqu aldymen adamnyn ózine kerek qoy, Ábeke? Qoy, men júmysqa kiriseyin». Kýndelikti jariyalanymy janalanyp túrugha tiyis aqparattyq portalgha maqala jazu, elektrondy poshtagha kelip týsken materialdardy oqu, óndeu – týs aughansha sinbiruge múrsha bermeydi. Men kompiyuterge qadalyp otyryp qaldym. Ábeken ken adymdap shyghyp bara jatty. «Týsten keyin jolygharmyz». «Osyndamyz ghoy, Ábe». Jolyqpadyq. Songhy ret jolyghysqan sәtimiz sol eken. Qimas jaqynyn aqyrghy ret kórip túrmyn dep tirlikte, sirә, kim oylar? Kim týysiner?..

Men tap qazirgi kýnderi Ámir dosym, «shәy» desip jýz shayyspaghan jan bauyrym jayynda ken tolghap aytugha, jazugha dayyn emespin. Sebebi: Ámirhannyn baqigha attanuymen birge ishimdegi jigerdin jasyp, qayrattyn jalyny qaytyp, senimnin setinegenin sezdim.

Toqsanynshy jyldar edi...  naqtysy – 1995-tin kýzi. Bizdi Álibek Shegebay tanystyrdy. Almatynyn irgesinen oryn tepken Qalqaman kentindegi menin jaldap alghan pәterimde tórt-bes jigit tan sibirlep atqansha әjýk-gýjik әngime soqtyq. «Ertegi bilesinder me?» - dedi Ábeken. Ýlkeen aqyn-jazushylardy oqyp, ózderi de ýlkeeen aqyn-jazushy atanghysy kep jýrgen jigitterge búl tosyndau súraq edi. Áytse de, bәrimiz ertekshi bolyp shyqtyq. Epostyq, liro-epostyq jyrlar da ketti. «Gilgamesh! – dep qaldy bәrin biletin Balqybek, - Gilgameshti oqyndar, jigitter!»

Sol toqsanynshy jyldardyn basy... Filosofiyalyq esseleri eldi «estandy etip bitirgen» Didar Amantaymen, «Qazaqstan Zamandaghy» maqalalary júrtty jalt qaratqan Talghat Eshenúlymen, jazudaghy әdemi tiline mysqyl aralastyryp otyryp talaydyn mysyn basyp, oqyrmannyn yqylasyna bólengen Sәken Sybanbaymen, qazaq poeziyasyna dauyl túrghyzyp kelgen Maraltaymen, synshy Amangeldi Kenshilikpen, aqyndyghyn ayqaylamay-aq әygilegen shayyrlar: Jaras Sәrsekpen, Bauyrjan Babajanúlymen, Aqedil Toyshanúylmen, oqu-toquy kóp Jaras Seytnúrúlymen, jarqyldap, anqyldaghan Janarbek Áshimjanmen tanystyghymyz bastaldyda ketti. Kóppiz. Kónildimiz. Ayaqty alshan tastaushy edik. Áriyne, әdebiyet әleminin esigin qaqqan әr buyn ókilinin buy men duy bizderdi de sharpymay ótken joq. «Shyn, azat oyly, kórkemdik talghamy biyik, naghyz qazaq әdebiyeti bizden bastalady», - dep dauryqqan kezderdi de bastan ótkerdik. Sol órekpigen shaqtardyn sәuleli sәtteri, biraq, asa úzaqqa sozylmaghan siyaqty. Tez baysal tarttyq pa? Álde, romantikalyq qiyal-ghajayyptar bauraghan kýnderdi keship jýre berudi artyq kórdik pe? Álde, әu bastaghy buyrqanghan, joldaghynyn bәrin japyryp tastay salatynday tastýlek senimimizge oray óz boyymyzdan kýsh-quat, qabilet-qarym tappay shaldyqtyq pa?.. Ámirhan osy saualdardyn jauabyn izdep tausylatyn. Izdep sharq úratyn. Ony ajalgha jetelep әketken sebep te osy bir súmpayy súraqtardyn jauaby ma eken?..

«Biz әdebiyetke adalmyz», - deushi edi ol. Ádebiyetke – poeziyagha adal úldar turaly Temirhan agha sonou bir jyldary «altynkópirlikter» dep aghalyq ystyq lebiz bildirdi. Izashar tuyndylaryn Meyirhan aghamyzdyn tap basyp tanyp bergen baghasy qanday edi? Sonday buynnyn basy nege bú dýniyeden ghapyl attandy? Sonday buyn nege jasyq tartty? Óytkeni... Óytkeni búl buynnyn daryndy úly men qyzy aqyn-jazushy bolyp ómir sýrudin qazaq qoghamynda mýmkin emestigin  aldymen moyyndady. Búl, biraq, әdebiyet maydanynan qol kóterip shyqtygha esep emes, alayda olar ózderinin ashy taghdyryn, ólara shaqtyn, túyaqqapty tirliktin qúrbany bolyp tughandaryn týsindi. Otbasynyn ghana quanyshyna jylynbasa, bylayghy júrtqa kereksizdigin, alymdylyghy  men adamdyghynyn qúny qara baqyrgha tatymaytynyn ishtey egile otyryp úghyndy. Aqynsyn ba, jazushysyn ba? Al, jaz. Alayda seni eshkim oqymaydy. Oquy yqtimal. Pikir aytpaydy. Qazaq әdebiyetindegi osy bir mýlgigen mýttayym ahual arghy-bergini aqtaryp, eseyip, tipti týrli eksperiymentter men aghymdardy paydalanyp bolsada shygharmalar jazyp,  qazaq әdebiyetin taghy bir bayandy belge shygharugha úmtylghan buyndy syndyrdy. Olardyn aldy  qazir, Ámirhan bek jaqsy kórgen  Akutagavanyn jasynan ozyp ýlgerdi. Rembonyn jolyna týskenderdin qolynan sauda da kelmey, jaza da almay jýr.

Ádebiyette buyn ýndestigi degen bolady. Sol buyn ýndestiginin bizge deyin buyny bosap, buy shyghyp ketse kerek. Aghalarymyz bar. Senin, onyn, olardyn shygharmalary jayynda jaq ashpaydy. Qolyna ústatqan dýniyene qomsyna qarap qoyady. Bitti. Odan keyin neni әngime qylasyn? Qysyr sóz, pendauiy tirshilik. Kózinen kórip otyrasyn: «Maqtasa eken meni, dәriptese eken» deydi. Maqtalghan, dәriptelgen, maqtalyp, dәriptelip kele jatqan adamdar. Sonda da sony kýtedi. Qaytesin, aghalar ghoy. Qalqayyp, qarayyp aldymyzda aman jýrsinshi.

«Bir ózi bir akademiyanyn júmysyn atqardy», - dep Ámirhan baghalaghan mifolog Serikbol Qondybay ozdy ómirden. «Apyray, myna buynda Serikbol esimdi súmdyq intellektual bolghan eken ghoy» dep qamyqqan, alandaghan jandy býgingi qazaq arasynan az kezdestirdik. Mine, endi Ámirhan ketti. «Jaqsy ma edi?». «Jaqsy edi ghoy». «Jaqsy edi ghoy, jaqsy edi ghoy» dep bәri jaqsy adamdy kómip jatty jabylyp» (Júmeken).

Ómirdi ókpemen ótkizuge bolmaydy. Ámirhangha salsanyz «aqyn tóbelese bilui kerek. Qajet jerde óz shygharmashylyghyn júdyryqpen de qorghay bilui kerek». Sondyqtan býgingi qazaq әdebiyetinin tórinen Ghabit Mýsirepovtey abyzdy, batagóydi kórmedik dep ol eshkimge ókpe artqan joq. Ol bes qúrlyqtyn әdebiyetin býtin әdebiyet, bir dinnen bútaq jayghan әdebiyet dep bildi. Áben ýshin Júmatay jayly aytyp otyryp Eseninge, Jýmeken turaly әngime bastap Rubsovqa bara salu esh qiyndyq tudyrghan emes.

Qadyr Myrza Áliydin «IYirimi» men Maghauinnin «Menin» oqyp bitken kýni habarlasyp: «Biz Batys qalamgerlerin jaqsy tanimyz. Ózimizdi bilmeymiz. Óytkeni ólsekte pendeligimizdi, kem-ketigimizdi moyyndaghymyz kelmeydi», - dep edi-au... Ras, izdengen jasqa Anre Moruanyn kitabyn qolgha tiygizse bitti, Batys әdebiyetin jasaghan iri túlghalardyn taghdyry kýbirlep, sóyley jóneledi. Al, bizde she? Bizde qazaq qalamgerlerin tanudyn әdebi instituty qalyptasty ma? Joq. Biz әli Abaytanudyn sheginde jýrmiz. Onyn ózinde de M. Áuezov bastaghan abaytanushylardyn dәstýrli, klassikalyq núsqasynyn qamalynda otyrmyz. Osy jayt Ámirmen aramyzdaghy әngimege jii ózek bola bereushi edi. Endeshe bizdin buyn, Ámirhannyn qaghanatynda qanaty qatayghan keyingi tolqyn qazaq әdebiyetinde bar ekenin Ámirhantanudan bastauy kerek shyghar. Óytkeni Ámirhan auyl-ýydin, aynala tónirektin abyn-gýbin әngimesinen ozyp, az ghúmyrynda  әlemdi emin erkin sharlaudyn ýlgisin kórsetip ýlgerdi. Uaqyt pen kenistikti kóktey ótip, kóne ellinder dәuirin kóterip әkelip úly daladaghy eski sarynmen úlastyrudyn útymdy jolyn, suretten sóz, sózden suret kóre biludin tәsilin (Ámirhannyn Modiliyaniyge, Sezanngha ghashyq bolghanyn eske týsiriniz) aldymen sol kórsetti. Ol jazghan dýniyesine tegeurindi tekst darytyp, oydyn astaryn qarama-qarsy aghystargha salmaghanymen qúddy Asqar Sýleymenov edi. Bizge Asaghamen jýzdesu baqyty búyyrmapty. Biraq degdarlyqtyn dara bolmysy Sýleymenov dep qabyldappyz. Jәne qapysyz, qatelespey qabyldappyz. Demek, keleshekte ruhaniy kemel biyikke jetetin úrpaq Sýleymenov pen Balqybekti qatar atap, qazaq oyynyn kýymesine «parlap jegip» jatsa, osy joldardyn avtory oghan esh tandanbaydy.

Ámirhannyn qaghanaty dep qaldyq. Ámirhan ózinen mýshel jas, tipti kishkentay Qasiyetten (Ábennen qalghan jalghyz túyaq) 4-5-aq jas ýlken balalardyn ortasynda qaynap-jaynap otyra beretin. Birer ret ortalarynda men de boldym. Bayqaghanym: әlgi jetkinshekter Ámir aghalaryn tynday biledi eken. «Jaqsy prozashy bolu ýshin kimdi oqu kerek?», «Aqyn bolu ýshin she?» degen qúlaghy qalqayghan saualdardy da ózderine tәn balghyndyqpen qoyyp qalyp jatty. Onday súraqtargha Ábekem yjdahatpen jauap beredi eken. Tipti qaysybirine «Qoyyn dәpterine jazyp al. Aty-jóni, mine, bylay jazylady» dep otyrdy. Ádebiyetke qúmar jastar ýshin Ámirhan qaghan, al onyn «әmiri jýrgen» tónirek týgel qaghanatqa aynaldy.

Sol qaghanattyn noyandaryn qaraly jiynnan kórgende qabyrgham sógildi. Ónderinen ón men týstin belgisin ayyryp bolmaysyn. Mýmkin emestin mýmkindigine sene almaghandary ghana eptep angharlady. Jas noyandar ghana emes, Ábekenmen qúlyn tayday tebisip birge ósken Amangeldi Kenshilikterdin ózi óksigin jútyp túrdy. Álibektin janarynan ytqyp-ytqyp aqtarylghan ystyq jas ishine qúlap týsken qúsa-sherdin shiderin sheshe almay yshqyndy. Qaraly jiyndy jýrgizgen Janarbek Áshimjan alamanda ayaghynan aldyryp kýrsingen jýyriktey jýdep ketti. Astanadan anyrap Auyt qonyrau shaldy. Aqtóbeden «bay-baylaghan» Bauyrjannyn zarly ýni estildi.

Esil dos, esengiretip kettin sen bizdi. Sen biraq, ezilgendi, jasyqtyqty, jylanqylyqty jaqtyrmaushy edin ghoy. Endeshe biz de ensemizdi tikteyik. Jә, bauyrlar, jiydip, jylbysqylana bersek, Ámirhannyn ór ruhy bizge renjiytin bolady. Qalamgha sert! Ámirhan Balqybek bizdi shaqyra bergen maydanda, әdebiyet maydanynda tize qosayyq. Bylay dep qoltanba qaldyrypty ol maghan:

«Dәuren bahadýrge! Maydandargha birge kire bereyik degen tilekpen» Á. Balqybek. 24.11. 2008 jyl.

Osy amanat tilekti úmytugha bola ma?!.

Abai.kz           

0 pikir