Särsenbi, 23 Qazan 2019
Jañalıqtar 2087 0 pikir 31 Qazan, 2013 sağat 06:39

Säken SIBANBAY. «Biz eşkimdi kemsitpeymiz». Qazaqtan basqa...

Prezidenttiñ «Nwr-Otan» partiyasınıñ s'ezinde jäne «A» korpusı şeneunikterimen basqosuda söylegen sözi közi qaraqtı köpşilik arasında san türli pikir tudırıp jatır. Äsirese onıñ eldegi tildik, wltaralıq ahualğa baylanıstı jasağan mälimdemelerinen soñ, «osı biz ilgerileudiñ ornına keri ketip bara jatqan joqpız ba?» degen uayımımız küşeye tüsti. 

Bizdi tübinde «toleranttılıq» qwrtadı

Mäselen, N.Nazarbaevtıñ mına sözin alıp qarañız: «Memlekettik tildi biludi negizinen qazaqtar twratın öñirlerde talap etu kerek. Ol jerlerde, yağni Atırau, Mañğıstau, Qızılorda, Oñtüstik Qazaqstan, Jambıl, Almatı, Batıs Qazaqstan, Aqtöbe oblıstarında bäri de qazaq tilin biledi. Al ortalıq, soltüstik aymaqtıñ key audandarında orıstildiler basım, olar orısşa söyley bersin. Eşkim de özin kem sezinbes üşin olarğa aqparat sol tilge audarılıp berilsin, baspasözde de orısşa jariyalansın. Qazaq halqı qaşanda toleranttılığımen erekşelengen».

Bwl jerde kem degende üş saual tuındaydı.

Prezidenttiñ «Nwr-Otan» partiyasınıñ s'ezinde jäne «A» korpusı şeneunikterimen basqosuda söylegen sözi közi qaraqtı köpşilik arasında san türli pikir tudırıp jatır. Äsirese onıñ eldegi tildik, wltaralıq ahualğa baylanıstı jasağan mälimdemelerinen soñ, «osı biz ilgerileudiñ ornına keri ketip bara jatqan joqpız ba?» degen uayımımız küşeye tüsti. 

Bizdi tübinde «toleranttılıq» qwrtadı

Mäselen, N.Nazarbaevtıñ mına sözin alıp qarañız: «Memlekettik tildi biludi negizinen qazaqtar twratın öñirlerde talap etu kerek. Ol jerlerde, yağni Atırau, Mañğıstau, Qızılorda, Oñtüstik Qazaqstan, Jambıl, Almatı, Batıs Qazaqstan, Aqtöbe oblıstarında bäri de qazaq tilin biledi. Al ortalıq, soltüstik aymaqtıñ key audandarında orıstildiler basım, olar orısşa söyley bersin. Eşkim de özin kem sezinbes üşin olarğa aqparat sol tilge audarılıp berilsin, baspasözde de orısşa jariyalansın. Qazaq halqı qaşanda toleranttılığımen erekşelengen».

Bwl jerde kem degende üş saual tuındaydı.

Birinşisi – joğarıda atalğan öñirlerdiñ jwrtşılığı onsız da qazaqşa jaqsı meñgergen bolsa, olardan memlekettik tildi talap etude ne qajettilik bar? Ol jerlerdegi bwrınnan qalıptasqan qazaqı tildik ortanıñ äser-ıqpalımen orıstildi azşılıq birte-birte sol köpşilikke siñuge jaqın. Talaptı qayta memlekettik tilge mwrın şüyire qarap otırğan oblıstarda küşeytudi oylastıru kerek qoy!

Ekinşisi – ortalıq, soltüstik aymaqtardağı orıstildi qauımnıñ bükil aqparattı öz tilinde aluına jağday jasalsa, yağni olar üşin qazaq tilin biludiñ eşqanday qajettiligi bolmasa, onda memlekettik tilde ne män qaldı? El twrğındarınıñ eleuli böligi eleñ etip, elep te eskermese, «memlekettik» dep dabıraytatın tilimizdiñ märtebesi ne boladı? Biz üşin Qostanaydıñ, älde Qızıljardıñ tükpirindegi Ivan men Marusyanıñ özara qay tilde söylesetini mañızdı emes. Sondağı memlekettik mekemelerdiñ jwmısı qazaq tilinde jürse, memlekettik qızmetkerler halıqqa qazaq tilinde qızmet körsetse, sonıñ özi jetip jatar edi. Äri-beriden soñ, soltüstiktegi körşimiz işki-sırtqı sayasatta agressivti wstanımğa köşken uaqıtta mwnday solqıldaqtıqtıñ aqırı til dauına ğana emes, territoriyalıq separatizmge aparıp soğıp jürmey me? 

Üşinşisi – bizdiñ bilik şetin mäselelerdiñ tüyinin qazaqtıñ «eşkimde joq eren toleranttılığın» (tözimdiligin, eger sıpayısınbay, turasın aytsaq, könbistigin) paydalanu arqılı şeşudi qaşan qoyadı? Wltaralıq qanday janjal tusa da, onıñ aqırı özge emes, qazaqtıñ ölimimen ayaqtalsa da, aynalıp kelgende «qañğığan oqtan qaşıp ülgermegen» qandasımız ayıptı bop şığadı; äleumettik teñsizdikten tuındağan daudıñ bäri «peyili keñ, meylinşe meymandos, eşkimniñ köñilin qaldırmaytın jalpaqşeşey» qazaqtıñ esesi ketuimen ayaqtaladı; şıdamı äbden şiratılğan qazaq säl narazılıq tanıta qalsa bitti, «oybay, elimizdegi qoy üstine boztorğay jwmırtqalağan beybit ömirdi, bereke-birlikti bwzbayıq, tınıştıqtı saqtayıq!» dep bayğwstıñ auzın jauıp, täubesine keltire qoyadı. Prezidenttiñ älgi sözine qarağanda, eldegi tınıştıqtı qazaqtıñ wlttıq müddesin twqırtu esebinen saqtau äri qaray jalğasa beretin tärizdi.

Qostildilik – qazaqqa ğana qoyılar talap pa?

Elbası odan äri bılay dedi: «Mwnday köptildilik bükil postkeñestik keñistikte tek Qazaqstanda saqtalıp qalğanın da ayta ketken jön. Ukraina da, Kavkaz respublikaları da, Orta Aziyadağı körşilerimiz de tek özderiniñ memlekettik tilinde söylesedi. Bizdiñ wstanımımız dwrıs, öytkeni tildi bilmeytinder kinäli emes – uaqıt sonday boldı. Eresek adam bir künde basqa tilde birden söylep kete almaydı. Biz bwğan tüsinistikpen qarauğa tiispiz. Biz jwmısqa alğanda bolsın, qızmet körsetude bolsın, oqu orındarında bolsın – elimizde eşkimdi tildik twrğıdan kemsitpeymiz».

Bwl sözge baylanıstı da swraqtar bar.

Mäselen, körşi elderdiñ tek öz memlekettik tilderinde söylesetinin, Qazaqstannıñ olay emes, köptildilikti (turasın aytayıq, orıs tiliniñ basımdılığın) saqtap kele jatqanın aytıp maqtanuğa bola ma? Bwl – auruın aytıp küpingen bireudiñ külkili tirligindey ersi äreket emes pe?

«Eresek adam bir künde basqa tilde birden söylep kete almaydı. Biz bwğan tüsinistikpen qarauğa tiispiz» degen söz de ötken ğasırdıñ 90-jıldarına jarasar edi. Täuelsizdikke 22 jıl tolıp otırğan kezde bwlay söyleu – mäseleniñ mänin şın wğındırudan göri, el iesi, jer iesi, til iesi – qazaqtı mazaq qıluğa köbirek wqsaytınday. Memlekettik tildi biluge degen talap sol jıldardan bastap qolğa alınıp, qajettilik mehanizmderi jasalınğan bolsa, bügingi ahualımız körşi respublikalardağı jağdaymen şamalas bolıp qalar edi ğoy. Memlekettik tildi bilmeytinderdi (qazağı bolsın, özgesi bolsın) qaşanğı erkeletemiz? 22 jıldan beri qazaq bayğws memlekettik tildi mensinbeytinderdiñ «erkeligin» köterip, olardı ünsiz «tüsinumen» tözip keledi. Al sonda qazaqtı oylaytın kim bar? Bizge tüsinistikpen qaraytın jan tabıla ma bwl jalğanda?

Prezident «biz tiline baylanıstı eşkimdi kemsitpeuimiz kerek» dep otırıp, özi kemsituge jol berip alğanın bayqamaytınday. Anığın aytqanda, bwl jerde orıs tilin meñgermegen Qazaqstan azamattarınıñ qwqığı bwzılğalı otır. Jaqında ğana BAQ-ta aytılıp-jazılğan eki derekti-aq keltireyik: Moñğoliyadan köşip kelgen oralman orısşa söyley almağanı üşin memlekettik qızmetke twra almağan; al oñtüstik öñirden şıqqan tağı bir jas jigitti «orıs tilin bilmeydi ekensiñ» dep, oquğa qabıldamağan. Tildik kemsituşilik emey, nemene bwl?

Sonda bizde jwmısqa twru üşin de, oquğa tüsu üşin de qay tildi bilgen mañızdı? Osını anıqtap alu kerek: qazaqşa biletin, biraq orıs tilinde söyley almaytın adamnıñ jağdayı anau boldı, yağni orısşa bilse, qazaq tilin meñgeru mindetti sanalmay ma? Qaysısına basımdıq beriledi? Bwl azday, jas wrpaqtıñ eñsesin «üş twğırlı til» de ezip baradı. «Ana, sana, şanadan» şığa almay jürgen jeti jasar jetkinşekke orıs tilimen qosa ağılşınşa üyretip, basın botqa ğıp jatırmız. Endi, mine, Elbasımız «Bolaşaqta bärimiz qıtay tilinde söyleuge tırısatın bolamız» dep otır. Bwl neniñ emeurini eken? «2030 jılı Qazaqstanda nannıñ bağası 10 yuan' boladı» degen zildi äzilmen ündes söz be älde?..

Täuelsiz Qazaqstanda 22 jıl twrıp, qazaqşa 22 söz üyrenbek tügili, oğan talpınıs ta jasamağan jandar jırtılıp-ayırıladı. Olardıñ qanşa payızınıñ bilik dälizderinde ärli-berli mañğazdana adımdap jürgenin kim bilsin. Äu basta Qazaqstanda «qos til – qos qanatım» wranınıñ dürildegeni esimizde. Qazaqtar (ol kezde de, qazir de) ol talaptıñ üdesinen şığa bildi, yağni bäri derlik qos tildi de qatar meñgerdi. Al elimizdegi özge wlt ökilderi şe? Qazaq arasında ösken at töbelindey az ğana tobı bolmasa, olar qazaq tilin üyrenuge ıqılas ta tanıtqan joq. Sonda nemene, qostildilik – qazaqqa ğana qoyılğan talap, berilgen tapsırma bolıp şıqqanı ma?

Qazirgi jağdayımız tipten qızıq: qazaqtar bäriniñ qazaqşa bolğanın qalaydı, al ol äreketi – Konstituciyağa qarsı! Öytkeni, onda «teñ qoldanılatın» orıs tili twr. Bwl – öte aylakerlikpen qwrılğan qaqpan, şır aynalğan şeñber! Siz «bilik orındarında memlekettik tildi keñinen qoldanayıq» deysiz. Eşkim qarsı emes, bäri jımiıp, sizdi qoldaydı: «al, qane, qoldan!». Qoldanasız. Biraq orıs tilimen qatar. Dälirek aytqanda, bäri bwrınğıday orıs tilinde jüredi, sizge tek qazaqşağa şala-pwla audarılğan köşirmesin ğana wsınadı. Siz bwğan narazı bolıp, bärin qazaqşa jasağıñız keledi. Al olar sol jımiğan küyi sizge Konstituciyanı körsetedi – tınasız!

«Janı qazaqtardıñ» tili de qazaq boluı kerek

N.Nazarbaev jalpı orıstildilerdiñ işinde şala qazaqtarğa da ayrıqşa qamqorlıq tanıtıptı: «Qazaqtardıñ işinde de qazaq tilin bilmeytinder bar. Bwl da olardıñ kinäsi emes, olardıñ ata-anaları orıstildi ortada ömir sürdi. Olardı şala qazaq dep ataudıñ keregi joq, bärimiz bir qazaqpız».

Öte dwrıs. Bärimiz bir qazaqpız jäne tübinde eşqanday tildik-dildik ayırmaşılığı joq birtwtas wlt bolıp, biriguimiz kerek. Ol üşin, ekiniñ biri – ne orıstildi qazaqtar ana tilin üyrenip, beri qaray, yağni wltqa qaray qadam basuı kerek, ne taza qazaqtar da tilin wmıtıp, orıstildi bop ketui qajet. Äytpese birigu joq. Ärine, eñ dwrıs jäne tabiği şeşim – orıstildilerdiñ beri bwrıluı. Biraq olardıñ bwrılğısı joq, qazaqı dünieniñ bärin artta qalğandıq sanap, özderin, kerisinşe, «şınayı qalalıq qazaq mädenietiniñ ökilindey» köredi. YAğni qazaq tilinsiz qazaq boludı, dwrısın aytqanda, qazaqstandıq boludı añsaydı.

Söytip, äzirge «qalada qazaq balabaqşası, mektebi az bolğandıqtan, tipti bolmağandıqtan, sayasat solay örbigendikten...» ana tilinen maqwrım qalğan öz qandastarımızdıñ «janı qazaq» ekenine ğana şükirşilik etip otırğan jayımız bar. Biraq olardıñ qaşanğa deyin janı ğana qazaq bop jüre beretinin, tili de qazaq bolatın kezge jetetin-jetpeytinimizdi bile almay, dalmız. «Janı qazaq» azamattardıñ birazı orıs tiline qosa ağılşın tilin de meñgerip alğanın eskersek, osınday tili tez sınatın ağayındardıñ jiırma jıldan beri «qazaqşa üyrene almay» jürgenin tüsinu qiın-aq. Şaması, olar däl qazir qazaq tilin biluge degen eşqanday qajettilik bolmağandıqtan, yağni, ana tilin bilmey-aq, şalqıp ömir süruge mümkindik mol bop twrğan soñ, «meñgere almay» jatsa kerek.

Al osınşa uaqıttan beri qazaqşa söylep-jaza biludi üyrenbegen, tipti onı qajet dep te sanamağan adamdardı qalay «janı qazaq» deuge boladı? Tildi qajet etpeytin neğılğan siri «jan» ol? Evreyler äldeqaşan ölip qalğan tilin jabılıp jürip tiriltip alğanda, bizdiñ orıstanğan qandastarımız tiri tilden nege ölerdey qaşqaqtaydı? «Mädeniettiñ negizgi tini – til» desek, ana tilinde nan swrap jey almaytın, biraq özderin wltımızdıñ twlğalı da otanşıl azamattarınıñ biri häm biregeyi sanap, qarapayım qazaqqa şekeden qaraytın «qara orıstardı» qalay qazaq mädenietiniñ ökili dey alamız? Bizdiñşe, orıs tilinde jazılğan kez kelgen ğılımi eñbek, körkem şığarma – qazaqtıñ emes, orıs ğılımınıñ, orıs ädebietiniñ jetistigi sanalmaq. Klassik jazuşımız Mwhtar Äuezovtiñ «Ana tilin bilmegen adamdı mädenietti adamdardıñ qatarına qosuğa bolmaydı» degen sözi teginnen-tegin aytılğan ba?

«Assalaumağaleyküm» deseñ, «zdravstvuy» deytin sonday qandastarımızdıñ talayı büginde bilik dälizderinde jür, tipti emen esikti kabinetterde şalqayıp otırğandarı qanşama. Qarjı qwrılımdarı men iri firma, kompaniyalardıñ köpşiligi de osılardıñ qolında. Orıstildi BAQ betterinen qazaqtıñ ar-namısın ayaqqa taptap jürgenderdiñ basım böligi – osı «qara orıstar». Elimizdiñ bükil qarjı-ekonomikalıq, aqparattıq-mädeni keñistigin orıs tili bilep-töstep twrğandıqtan, olardıñ jağaları jaylauda. Sol sebepti, «memlekettik tildiñ qoldanılu ayasın keñeytu», «Til turalı» zañnıñ talabın orındau», «is qağazdarın qazaq tilinde jürgize bastau» tärizdi äñgimelerdiñ şeti şıqsa-aq, olardıñ töbe şaşı tik twradı. Söytip, «qwtqarıñdar!» dep özgelerden bwrın ayğaylay bastaydı. Al olardıñ otbasında qanday «qazaqtardıñ» ösip kele jatqanın oylaudıñ özi qorqınıştı...

 

Turasın aytqanda, däl qazir Qazaqstanda orıstildilerdi eşkim de kemsitip, qıspaqqa alıp otırğan joq. Tek keyingi jıldarı qazaqtıñ sanı ösip keledi, onıñ qoğamdağı üles salmağı artıp, öziniñ wlttıq müddesin qorğap, qwqığın talap etudi qolğa ala bastadı. Osını bayqağan orıstildilerdiñ aldın ala baybalam saluı bwl. Prezident te solardıñ köñilin tınıştandıruğa asıqqan siyaqtı. Alayda, qazaq jerinde qazaqtıñ üstemdikke wmtıluı – tabiği process, onı keri aynaldıru eşkimniñ de qolınan kelmeydi.

 

«Obşestvennaya poziciya»

(«DAT» № 36 (212), 24 qazan, 2013 jıl)

0 pikir