Senbi, 19 Qazan 2019
Jañalıqtar 2325 0 pikir 31 Şilde, 2013 sağat 10:35

Säken Sıbanbay. Jauap nwsqaların jattağış wrpaq

Adam adamnan nesimen artıq boladı? Bwl swraqqa ärkim ärtürli jauap berui mümkin – dañq-därejesimen, tek-tamırımen, körik-kelbetimen, tipti aqşa-baylığımen... Biraq köpşiligi «bilim-biligimen» degen uäjge toqtaytın-aq şığar. Rasında da, adamdı adamnan, kerek deseñiz, eldi elden, wlttı wlttan ozdırıp, abıroyın asqaqtatıp twrar bilimdilik pen mädeniettilikten asqan ne bar?

 

Mwhtar Şahanov – «jas aqın»

Zaman ilgerilep, uaqıt zırlap ötken sayın adam balasınıñ bilim deñgeyi de biiktep, öse tüseri tüsinikti. Mäselen, keybiri azdap hat tanıp, keybiri mülde sauat ta aşa almağan ata-äjelerimizdi eske alayıqşı. Olardıñ däuiri solay edi, sondıqtan tek ömir mektebinen ğana sabaq ala aldı. Köpşiligi soğıstan keyingi jıldarı mektepke barğan äke-şeşelerimiz üş sınıptıq, jeti sınıptıq bolsa da, äjeptäuir bilim aldı, közi aşıq, kökiregi oyau boldı. Elimizde ilim-bilim keñinen qanat jayğan kezeñde ömir sürgen bizdiñ buınnıñ tipti bağı bar eken, bilim teñizinen molınan susındauğa mümkindik aldı. Al biz özimizden keyingi wrpaqtıñ dünietanımı bwdan da joğarı, bwdan da keñ boluın armandap, däl solay bolarına şübä keltirgen joqpız.

Adam adamnan nesimen artıq boladı? Bwl swraqqa ärkim ärtürli jauap berui mümkin – dañq-därejesimen, tek-tamırımen, körik-kelbetimen, tipti aqşa-baylığımen... Biraq köpşiligi «bilim-biligimen» degen uäjge toqtaytın-aq şığar. Rasında da, adamdı adamnan, kerek deseñiz, eldi elden, wlttı wlttan ozdırıp, abıroyın asqaqtatıp twrar bilimdilik pen mädeniettilikten asqan ne bar?

 

Mwhtar Şahanov – «jas aqın»

Zaman ilgerilep, uaqıt zırlap ötken sayın adam balasınıñ bilim deñgeyi de biiktep, öse tüseri tüsinikti. Mäselen, keybiri azdap hat tanıp, keybiri mülde sauat ta aşa almağan ata-äjelerimizdi eske alayıqşı. Olardıñ däuiri solay edi, sondıqtan tek ömir mektebinen ğana sabaq ala aldı. Köpşiligi soğıstan keyingi jıldarı mektepke barğan äke-şeşelerimiz üş sınıptıq, jeti sınıptıq bolsa da, äjeptäuir bilim aldı, közi aşıq, kökiregi oyau boldı. Elimizde ilim-bilim keñinen qanat jayğan kezeñde ömir sürgen bizdiñ buınnıñ tipti bağı bar eken, bilim teñizinen molınan susındauğa mümkindik aldı. Al biz özimizden keyingi wrpaqtıñ dünietanımı bwdan da joğarı, bwdan da keñ boluın armandap, däl solay bolarına şübä keltirgen joqpız.

«Armanımız aldağan joq» desek te boladı. Qazirgi balalardıñ rasında da bilmeytini joq. Qarşadayınan komp'yuterdiñ «qwlağında oynaydı». Bizdiñ buın onıñ tek bir ğana qızmetin – mätindi terip, basıp şığarudı ğana meñgerse, balalarımız «törtbwrıştı siqırlı qobdişanıñ» basqa da san-sapalaq funkciyaların igerip alğan. Ğalamtordı olay da, bılay da şarlap, qalağan mälimetin qas qağımda-aq tauıp aladı. Özge tehnikanıñ da tilin jaqsı biledi. Bwrın qazaqqa tañsıq bop kelgen tosın mamandıqtardı meñgere bastadı.

Alayda, jalpı alğanda, bügingi jas wrpaqtıñ bilim deñgeyin «biz kütken biikten körinude» dey almaytınımız da ras. «Biigiñiz» bılay twrsın, key-keyde «bwlardıñ talayı bayağı biz bilgenniñ özinen beyhabar ma, qalay?» dep te düdämaldanıp qalamız. Bwğan sebep – jasöspirimderimizdiñ qazir eşteñe oqımaytını şığar, sirä...

Telearnalardıñ birinde tilşi bolıp isteytin tanısım mınaday bir külkili jayttı aytıp berip edi. Oğan qazirgi joğarı sınıp oquşılarınıñ, studentterdiñ, jalpı jastardıñ bilim deñgeyin, közqaras kökjiegin, dünietanımın zertteu üşin saualnama jürgizu jüktelipti. Operatorın ertip, mektepter men joğarğı oqu orındarın betke alğan jurnalist «Qazirgi jas qazaq aqın-jazuşılarınan kimderdi oqisız, kimderdi bilesiz?» degen saualdı aldınan kezdesken jastarğa qoyğan eken, älgiler qattı oylanıptı. Aqırında biri «Abay» (oybay!), ekinşisi «Mwqağali» (swmdıq-ay!), üşinşisi «Mwhtar Şahanov» (bıltır ğana 70-ke toldı!) dese, keybiri «Toqtar Serikov» (külemiz be, jılaymız ba?) dep, aydalağa lağıptı.

«Keyingi oqığan ädebi kitabıñız qaysı?» degen swraqqa da jastardıñ deni «tük taba almay», aqırı älde şınımen-aq oqığan, älde jwrttan atın estigen «Abay jolı» men «Mahabbat qızıq mol jıldardı» aytıp qwtılıptı. Tipti biri öte «original'no» jauap beripti – «Biologiya»!

– Bizge jastar öte sirek keledi, – deydi kitaphanaşı bolıp isteytin tağı bir tanısım. – Onda da basım böligi «Garri Potter» sekildi şeteldik kitaptardı swraydı. Ötkende bir qızıq boldı. Qızıq emes, swmdıq dese de boladı. Bir bozbala kelip, şaması, student bolsa kerek, «Ğabit Müsirepovtıñ öleñder jinağı bar ma?» deydi. Tüsinbey qalıp, qayta swradım da, wrsıp berdim: «Aynalayın-au, Ğabeñ – aqın emes, jazuşı ğoy! Tım bolmasa, sonı bilip alıp kelmeysiñ be? Bizde ol kisiniñ romandarı, hikayattarı, äñgimeleri, jalpı tañdamalı tuındıları bar, biraq öleñder jinağı joq!». «Onda basqa avtormen şatastırğan şığarmın, anıq-qanığın bilip, erteñ kelermin» dep ketken, sol küyi joq...

Bwl neni bildiredi? Bwl – jas wrpaq kitap oqudan, öz dünietanımın keñeytuden mülde maqwrım qalıp baradı degen söz.

 

Gogol' – «izdeuşi sayt»

Rasında da, qazir biz tehnikanıñ tilin «şaşqanımen», komp'yuterdi igergenimen, küni-tüni ğalamtor aqtarıp, mayl-agentten şıqpay otırğanımen, ädebietten, mädenietten, önerden, tarihtan, älemdik örkeniet nışandarınan eş habarı joq wrpaq tärbielep otırğandaymız. Olar Qwrmanğazını – Qobılandımen, Aymanovtı – Aytmatovpen, Şveciyanı – Şveycariyamen, Avstriyanı – Avstraliyamen, kinologtı – kinotanuşımen, genealogiyanı – ginekologiyamen şatastıradı. «Bernard Şou degen kim?» degen swraqqa «şeteldik şoumen şığar» dep jauap bergen studentti de körgenbiz. Bwlar Mikelandjelo men Rafael'di de qaybir jılı telernalardan jappay körsetilgen osı attas «nindzya-tasbaqalar» dep qana biletin şığar...

Älgi bir anekdot esiñizde me?

– Sen Gogol'di bilesiñ be? – dep swraptı student birge oqitın dosınan.

– Ärine! – depti sonda anau. – Ol – meniñ internettegi eñ köp qoldanatın izdeuşi saytım!

Bwl da – äzilinen äjuası basım, bügingi buınğa qarata aytılğan söz.

Al biz mwnday halge qalay duşar boldıq? Kezinde qazaqtı eñ köp oqitın wlttardıñ qatarına jatqızuşı edi, sonda qazir bäri kerisinşe bop ketkeni me?

Ärine, sebepterdiñ biri retinde teledidar men ğalamtordı aytuğa boladı. Bwrın, keñes zamanında, aynaldırğan eki-aq arna (Mäskeu men Almatı) bolğandıqtan, jwrt teledidarğa köp üñile bermeytin. Ğalamtor degen ol kezde eldiñ tüsine de kirgen emes-ti. Sosın adamdar kitappen dos boldı, sırlas boldı. Bir-biriniñ tuğan künine kitap sıylau dästür edi. Kitap jinaudı bäsekege aynaldırğandar da kezdesti. Al büginde ekiniñ biriniñ üyinde kabel'di teledidar bar. Onıñ 70 arnasın aralap şığam dep otırıp-aq keş batıp, tün bolğanın bayqamay qalasız. Odan qalsa, bwrışta komp'yuter twr. Ğalamtordı aqtarıp otırıp, dünieniñ aqparatın aluğa mümkindigiñiz bar.

Alayda qazirgi balalardıñ deni ğalamtordı «bilmegenimdi bile tüssem, dünietanımımdı keñeytsem, älemdik deñgeydegi tarihi twlğalardıñ ömiri, ataqtı muzeyler, öner sarayları, mädeni qwbılıstar, halıqaralıq sayasat tüytkilderi turalı mälimetterge qanıqsam» degen maqsatta paydalanbaytın siyaqtı. Olarda bir ğana maqsat bar: ol – äleumettik jeliler arqılı qatar-qwrbılarımen äñgimelesu. Qazir bwl qızmetti wyalı telefon arqılı da paydalanuğa boladı. Degenmen, ondağı «äñgimelerdiñ» deñgeyi de belgili: «privet», «qızdar, tanısayıq», «95-jılğılar, hat jazıñdar», «jigitter, äñgime aytsañdarş», «nestebatsın?» jäne t.s.s.

 

«Dobçinskiydiñ qay barmağı auırdı?»

Äytse de, jastarımızdıñ osınday ayanıştı küyge tüsuine bastı kinäli – batıstıq bilim beru jüyesine köşuimiz der edik. Testileudiñ bizge tiimsiz ekenin, talapkerdiñ bilimine ädil ölşem bola almaytının, sonıñ kesirinen balalarımızdıñ jasına jetpey psihologiyalıq dağdarıstarğa wşırap jatqanın wlttıq BAQ aytuday-aq ayttı, jazuday-aq jazdı. Eñ bastısı, balalar tek test jauaptarın jattaytın, oqığanın öz betinşe qorıta almaytın beyşaralarğa aynalıp bara jatqanı ökinişti. Olar tarihi oqiğalardıñ ötken künin, ayın, jılın, sağatın däl aytıp berui mümkin, biraq sebebi men saldarın, qanday öris-sipat alğanın, nemen tınğanın bilmeydi. YAğni, balanıñ logikalıq oylau jüyesi qasañdandı. Artıq oylana almaytın auruğa wşıradı. Sondıqtan da qazir joğarı oqu orındarınıñ oqıtuşıları key jağdayda aldına kelgen birinşi kurs studentterin mekteptegidey ejiktey oqıtuğa mäjbür.

Jaraydı, oquşınıñ naqtı ğılımdarğa tän pänderdi – matematikanı, fizikanı, himiyanı, tipti jağrafiyanı da qalay igergenin testileu arqılı anıqtauğa boladı delik. Teñdeudiñ şeşui, broundıq qozğalıs üderisi, himiyalıq element qwramı, äldebir eldiñ astanası – test jauaptarına emin-erkin engizuge bolatın närseler. Al gumanitarlıq pänder şe? Olardı testileudiñ tar şeñberine qalay sıydıruğa boladı? Mäselen, ädebiet – aqparat retinde ğana emes, sezimmen qabıldanıp, tüysikpen wğınılatın qwbılıs emes pe? Onı şäkirttiñ qalay tüsingenin test körsete almaydı, bwl – tek sözben bayandau arqılı ğana bayqalatın närse. Demek, «Abaydıñ ekinşi äyeliniñ atı kim?» nemese «Dobçinskiydiñ qay barmağı auırdı?» sıqıldı saualsımaqtar balanıñ bilim deñgeyin emes, bolmaşı detal'dardıñ özin wmıtpaytın este saqtau qabiletin ğana añğartpaq.

Biraq biz Wlttıq birıñğay testileudi neşe jerden sınap-minesek te, onı eş özgerte almaymız. YAğni, bayağı keñestik bilim beru jüyesin qayta qalpına keltiru – ardager wstazdarımız qanşa añsap-qalağanımen, eşqaşan jüzege aspaytın şarua. Sebebi, Qazaqstan bilim salasında Bolon'ya procesine qosılıp, sonıñ mindettemelerin moynına alğan. Al bwl process joğarı bilim berudiñ birıñğay europalıq keñistigin qalıptastırudı közdeydi. Demek, elimiz bilim salasında osı proceske säykes közdelgen şaralar men bastamalar, qabıldanğan mindettemeler ayasında jwmıs isteuge tiis.

Reseylik satirik-jazuşı Mihail Zadornov jeke koncerttik bağdarlamasında bılay dep edi: «Bir mektep oquşısı meniñ «Birinşi düniejüzilik soğısta kim jeñdi?» degen swrağıma «Al siz mağan ol soğısqa kimderdiñ qatısqanın aytıñız, sonıñ işinen bireuin tañdayın» dep jauap berdi»...

Kördiñiz be, bügingi şäkirtterdiñ tek swraqtıñ dayın jauap nwsqalarınıñ äyteuir birin belgiley saluğa beyim ekenine tağı bir dälel.

* * *

Batıstıq bilim beru jüyesiniñ öz artıqşılıqtarı barına kümän keltirmeymiz. Degenmen, onıñ balalardıñ oylau jüyesin älsiretip, qiyaldau qabiletin tejep tastaytını qazirdiñ özinde-aq belgili bolıp qaldı. Bizdiñşe, endi qolımızdan keletin jalğız amal – balalarımızdıñ dünietanımın, bilim kökjiegin keñeytuge mektepten tıs özimiz (yağni, ata-ana) küş saluımız kerek.

Abai.kz

0 pikir