Seysenbi, 18 Aqpan 2020
Jañalıqtar 1773 0 pikir 27 Mamır, 2013 sağat 14:55

Qoldan jasalğan qiyanat

Belgili bir däuirdiñ sır-sipatın tereñirek tüsingisi kelgen jan äueli sol kezeñde ömir sürgen jekelegen azamattar tağdırına zer salsa kerek-ti. Äkem Üşbay Ürkimbaywlı – Keñes ökimetiniñ «besiginde» terbelip, twtas ğwmırı soğan baylanğan, ateistik qoğamda azamat bolıp qalıptasıp, «sovettik» jüyege tän auırtpalıq ataulınıñ barlığın da öz basınan ötkergen jan. Äsirese, aşarşılıq zardaptarın…

«Maldı bolğanıñ – ülken ayıp…»

Belgili bir däuirdiñ sır-sipatın tereñirek tüsingisi kelgen jan äueli sol kezeñde ömir sürgen jekelegen azamattar tağdırına zer salsa kerek-ti. Äkem Üşbay Ürkimbaywlı – Keñes ökimetiniñ «besiginde» terbelip, twtas ğwmırı soğan baylanğan, ateistik qoğamda azamat bolıp qalıptasıp, «sovettik» jüyege tän auırtpalıq ataulınıñ barlığın da öz basınan ötkergen jan. Äsirese, aşarşılıq zardaptarın…

«Maldı bolğanıñ – ülken ayıp…»

Äkemiz özderi kuä bolğan keñestik näubetter jaylı üyişilik ortada ğana äñgimeleuşi edi. «Bay men kedeydi teñestiremiz», dep alaswrğan: «Jazığıñ bay bolğanıñ!» dep bar maldarın tartıp alıp, bay-bolıs bitkendi jer audarıp tınğan Keñes ökimeti: «Qolıñda jeke menşik malıñ bolğanı – socialistik kelbetiñe ayıp!» dep joqtı soğıp, endi kelip, kedey beyşaralardıñ bar maldarın tartıp alıp, ortaqqa qostırğan bolatın. «Ortaq» sözi «socialistik ortaq menşik» degendi bildiredi. Olarğa tük emes, qit etkendi «kontra» dep, atıp tastay saladı. Üreylengen jwrt – ünsiz. Endi qaytsin-ay! Maldan göri jan tätti degendey… Bwl jağdaydıñ barlığın, bir kezderi mıñğırtıp mal aydağan Ürkimbay baydıñ tärkileuden keyin jetim qalğan qos wlı tikeley közderimen körip, kuä bop jürgen edi.
Äne-mine degenşe, arada eki jılday uaqıt ötip ketken eken. Söytip jürgende, bir künderi Qaraşeñgel alqabına şekelerine qızıl jwldız taqqan, qayıs belbeuliler sau ete tüsedi.
Joğarıdan bwyrıq keldi. Sovet halqınıñ janı da – ortaq, malı da – ortaq. Ana jaqta bizden göri qinalıp jatqan bauırlarımız bar eken. Solarğa qaray maldardı aydaymız, – de-e-ep, şimirikpesten soğıp twr deydi. «Ana jaqtıñ» qay jaq ekeni de belgisiz. Aytılmaydı. Qwpiya…
«Mal aşuı – jan aşuı» demekşi, narazılı­ğın bildirgen biraz kisi bolğan eken. Olardı pısqırsın ba?! Qayıs belbeuliler aspanğa birdi-eki ret oq atıp, odan soñ auıl adamdarına kezengennen keyin bäri de tınıştalsa kerek. Sonımen, ata-babalarınan beri qaray mal bağumen qatar, qızıl tarı egudi käsip etken Kökirek jwrtınıñ mal ataulısı mıltıqtılardıñ aldında aydalıp, astıq bitkeni olardıñ arbasına tielip kete baradı. Aytıp-aytpay ne kerek, sonımen, aynalası eki-üş aydıñ işinde qwmdı öñirdiñ tarıday şaşılğan auıldarın 1931-1934 jıldarğı aşarşılıq ızğarı tolığımen jaylağan eken.
Äkemiz aytatın:
– Tigerge twyağı qalmağan jwrt añ-qws aulap, onı da az uaqıt işinde bitirgen bolatın. «Jwt –jeti ağayındı» demekşi, älde añ-qws bit­ken aştıq jaylağan öñirlerden aua köşip ket­ti me, kim bilsin, äyteuir, sodan keyin auıl­­­­das­­­­tarımızdıñ işinde qauqarı barları tw­zaq qwrıp, tışqan aulauğa köşkeni esimde. Al, on­day tirlikke de jaramaytın käri-qwrtañ ki­si­ler men jas balasın qwşaqtağan äyelder jağı jaujwmır degen jabayı şöptiñ tamırın qazıp jeuşi edi. Onıñ özin şamadan tıs köp jep qo­yıp, isip-keuip, köz jwmğandarı qanşama… Üy­li-jaylı degen auıldastarımızdıñ jağdayı mı­­nanday bolğanda, üysiz-küysiz jürgen bizdiñ halimizdiñ bwdan da auırlay bererin tüsindik te, Jetpisbay atañ ekeumiz: «Şu qalasına jetsek, aştan ölmespiz» dep bwdan eki jıl bwrın qa­şıp kelgen izimizben keri qaray qayta jol tart­tıq.
Osılay degen äkem äñgimesiniñ osı twsına kelgende: «Äy-äy-äy-ä-ä-äy!» dep, keyistikpen basın şayqap, bas barmağın tistep, ünsiz otırıp qaluşı edi. Söytetin de, äñgimesin qayta jalğastıratın:
– Balam, Alla ondaydıñ betin wrpaqtarı­mızdan aulaq qılğay! Halıqtıñ basına näubet töngen kezde adamnıñ qwnı swrausız, ömiri tükke alğısız bolıp qaladı eken. Öziñ bilesiñ, bizdiñ auıl men Şu stansasınıñ arası 100 şaqırımday jer ğoy. Jayaulatqan jwrt bo­sıp kelemiz. Biz siyaqtı bozbalalar säl şi­raq­tau qimıldaydı. Egde kisiler ayaqtarın äzer süyretisedi. Är-är jerde teñkiip jatqan mä­yit­ter… «Bwl kim boldı eken?» dep älgi jazğanğa qayırılıp qaramaq tügili oylauğa şaması bolmaydı eken kisiniñ. «Aş adamda es qalmaydı», deuşi edi qariyalar. Sol ras bolıp şıqtı.
Qazir oylap otırsam, äñgimelerine qarağanda, sol aştıqtan qaşqan saparındağı körgen qwqayları äkelerimizdi tez eseytip jiberse kerek. Talay serikteri jolşıbay jüre almastan, jetken jerlerinde qisaya ketip, qala beredi eken. «Säl tınığıp alayınşı», deydi eken, jarıqtıqtar. Odan keyin qanşa jerden «twr-twrlasañız» da tım bolmasa eñbekteuge de şamaları jetpey qalatın körinedi. Onıñ üstine, öz közderimen körmese de, äkelerimizdiñ talay-talay kuägerlerden nebir jantürşigerlik äñgimelerge qanıq bolğan jayı tağı bar. Sonday oqiğalardıñ biri mına taqılettes…
Ädette, el işi tınış zamanda, küş-quatı boyındağı azamattan qorqau qasqırlar tay­saqtay jüredi eken. Al, qalıñ eldi jappay aştıq buğan kezde, erlerdiñ de qauqarsız bolıp qalğanın ol qorqaular birden sezetin bolsa kerek. Er kisiden osılayşa qaymığudı qoyğan «qasekeñder» äyel zatın bwyım qwrlı körsin be?! Aştıq tırnağınan qaşıp, balaların jetektep bara jatqan äyel adamdı qasqırlar qamalap aladı eken. Ondayda beyşara şeşe, sasqalaqtap jürip, balaların jasırıp, etegimen jauıp qoymay ma?! Sonıñ özinde, qorqaular taysalmastan kelip, anası beyşaranıñ eteginiñ astına bürise tığılğan säbilerdi tartıp jep ketken kezderi de bolğan eken. Eki ayaqtı «qasqırlar» eş ayausız küyde talap tastağan keñestik qoğamdağı halıqtı tüz tağısı ayap qaytsin?! Elden erek qazaqtıñ basına tauday bop qwlağan bwl ne qılğan näubet, twtas jwrtımızdıñ belin qayıstırğan netken qasiret edi, deseñizşi! Aytıp jetkizgisizdey, qoldan wyımdastırılğan qastandıq…
Bir qayran qalarlıq jağday: qos bauır tiske basar dım tappay, aştan bwratılğandarına qaramastan, osıdan eki jıl bwrın: «Balalardı şoqındırğalı jatır eken», degen qauesetten şoşına özderi qaşıp şıqqan sol bayağı «jetim balalar üyi», yağni internat jaqqa qaray, «mwsılmandığımızdan ayırılıp qalarmız» degen qauipti oylap, ayaqtarın attap baspağan eken. Al endi, qos jetimektiñ sol bir qılıqtarına imandılıq twrğısınan oy jiberip köreyikşi, ağayın. Aynalasın aştıq qwrsaulağan, basar tau, barar jerleri, talşıq eterge bir tüyir nandarı da qalmağan ağayındı jasöspirimder ateistik qoğamnıñ tasqın suday qaptap kele jatqan, imansızdıqqa tolı qatıgezdikterinen qoldarınan kelgeninşe imandarın osılayşa qorğap qaluğa tırısqan eken-au!
Äkelerimizdiñ osı bir qılıqtarı söz bolğan sayın oyıma ılği, täuelsizdigimizdiñ alğaşqı jıldarında, bäzbir zamandastarımızdıñ asıl dinimizdi bolmaşı bir dünielikke bola şimirikpesten satuğa deyin barğan qadamdarınıñ oyıma oralatını bar. Ras, endi ğana qaz-qaz twra bastağan derbes memleketimizde 1992-1996 jıldar aralığında twrmıstıq auırtpalıqtar biraz boldı. Biraq baspanasız küyde, japan tüzde qañğıp qalğan nemese aştıqtan bauday tüsip jatqan eşkim bolmağan edi ğoy?! Das­tarqanımızda nan boldı, däm boldı. Säl tapşı küyinde… Sonda deymin-au, osınday uaqıtşa qiındıqqa bola mwsılmanşılıqtarın bir qap wn nemese jartı qap qwmşekerge ayırbastap, Haq joldan öz erikterimen bas tartıp, basqa dinge ötip ketkender erteñgi küniniñ, yağni o düniesiniñ jay-küyin oyladı ma eken deseñizşi?!

Qwnı jartı nanğa da tatımağan qayran qazaq

…Sonımen, qos bauır Şu beketine de jetedi. Mwnda da qazaq üşin jürek jalğar jağday qaydan bolsın? Şu qalasında oñtüstikti soltüstikpen, batıstı şığıspen jalğastıratın poyız joldarı qiılısadı. «Toğız joldıñ torabı» dep ataluı sondıqtan. Osınıñ saldarınan, sol jıldardıñ özinde, qalada basqa wlt ökilderi, äsirese, basqa wlttar köptep qonıstanğan eken. Mwnda mınanday qasiretti körinister közge badıraya wrıp twrğan körinedi. Köşe tola aştıqtan bwratılğan, kiimderi alba-jwlba auıl qazaqtarı. Bwlar – Şu özeniniñ orta jäne tömengi ağıstarın boylay ornalasqan auıldardan keudelerin süyrey jetken işindegi «şiraqtarı» ğana… (Al, jete almastan, öz üylerin nemese aşıq dalanı qabirhanağa aynaldırıp, jantäsilim etkenderi qanşama, deseñizşi…) Osı aytılğandarğa Şu qalasındağı kereğar kelesi körinis – özge wlt ökilderiniñ jayı-tın. Olardıñ qarını toq, köylekteri – «kök». Qolın sozıp, qayır swrağan qazaqtarğa jiirkenişpen qarasadı. Qadam sa­yın: «Osılar-aq basımızğa päle boldı-au!» – degen keyistikterin balağat sözderimen aralas­tıra tögip jatqandarı. «Ana ölgen qazaqtardıñ mäyitterin sasıtpay, qaladan tezirek şığarıp tastasañdarşı!», dep kökirek keretinderi qanşa­ma edi, deseñizşi…
Qala bazarı tola qayır swrağan qazaqtar. Kenet aşqwrsaq jasöspirim balanıñ biri bazarşınıñ jartı bölke nanın ala qaşqan eken. Nan iesi quıp jetip, jelkesinen bir-aq tüygende älgi beyşara tabanda jantäsilim etken körinedi. Sonda: «Au, joldas, mwnıñ qalay? Bireudiñ er jetip qalğan balasın öltirdiñ ğoy? Käne, qwnın töle nemese zañ aldında jauap ber!» degen bir auız söz aytılmaptı. Sebebi, Stalin «joldastıñ» nwsqauımen, Goloşekindey qandıqol qaraqşınıñ asa belsendiligimen, Ortalıq jürgizgen osı bir swrqiya sayasat kesiri­nen qazaq balasınıñ qwnı, jasöspirimniñ ömiri jartı bölke nanğa da tatımay qalğan zaman edi. Ätteñ dünie-ay!…

Qazaqqa tabılmağan wn – körşi eldiñ mal jemi

Jürekti sızdatqan joğarıdağıday körinis­­terden sekem alğan äkelerimiz şekaralas Qırğız jerine qaray jılji berudi jön körse kerek. Ol üşin jük tasitın «tovarnyak» poyızdarğa jarmasuğa tura kelgen. Onday jük poyız­darına jarmasqandar sanı edäuir bolğan desedi. Alayda, solardıñ işinde Allanıñ qol­dauımen, keudelerindegi jandarı amanat bolıp, aman jetkenderi sanaulı-aq körinedi. Söytip, olar «Kamışinovka» degen qırğız auı­lına jetedi. Özderi «Kamşenke» dep aytuşı edi, estelik äñgimelerinde. İşer astarı bolmasa da, as qwyıp alar ıdıstarı ünemi özderimen bolğan. Öz sözderimen aytqanda, bir-bir temir «kätölök», yağni otqa iluge arnalğan twtqası bar şağın temir ıdıs, bir qasıq, bäki, siriñke siyaqtı eñ kerekti jabdıqtarı belderinde baylaulı jüretin.
Ağayındı ekeu, söytip, auıl üylerdi jağalap jürip, «Kamışinovka» kolhozınıñ mal bor­daqılau qorasına tap kelipti. Söytse, jwmıskerler ülken kespekke su qwyıp, oğan wn salıp şılap, şiki atalanı astaularğa qwyıp, malğa beredi eken. «O, toba! – dep tañ qalısıptı qos jetimek ağaş şarbaqtıñ jiginen sığalap twrıp, – bizdiñ jaqta mınanday wnnıñ tım bolmasa bir tabağına qol jetkize almay adamdar aştan qatıp jatır. Al, mınalardıñ qap-qap wndı malğa berip jatqanı nesi?!». Mwnday narazılıq saualdarın sırtqa şığarıp ayta almadı olar. İşterinde twnşıqtırdı. Osınşalıqtı ädiletsizdikke tolı kereğarlıq olardıñ balañ tüsinikterine, köñilderine siyar emes. Sonımen ne kerek, qos bala şarbaqtan sığalay baqılap biraz otırısadı da, jwmıskerler basqa bir şarualarımen kespek qasınan alıstap ketken kezde, jügirip barıp, älgi atalağa «kätölökterin» bir-bir batırıp alğan küyleri twra qaşısadı eken.
– Bizdiñ soñımızğa tüse qualağan eşkim bola qoymadı. Şaması, «qazaqtıñ aş balaları ğoy», dep ayasa kerek. Sodan qaşqannan qaşıp otırıp, bağana bir äzirde tauıp qoyğan «mekenimizge» keldik. Ol kezderi kirpiş küydiru degen qarapayım täsilmen jasalatın edi ğoy. Kepken kirpişterdi döñgelete biik etip qalap, ortasına ot jağadı. Sonday küydirilgen kirpiş peşiniñ biri qañırap bosqa twr eken. Dereu ot jağıp, bılamığımızdı pisirip jedik. Ne twz, ne may qosılmasa da bılamıqtıñ osınşalıqtı dämdi bolatının birinşi ret sezinuim… Söytip, künde bir «kätölök» bılamıq jep jürip jat­tıq. Auıl arasın aralay jürip, artınşa Omarbek degen bir qazaqpen tanısıp alğanımız mwnday oñdı bolar ma?! Ol özi mına bizge körşi «Kökterek» auılınan eken. Kartöşke qoy­masınıñ qarauılı bolatın. Kelisim boyınşa, tün qarañğısında jasırınıp baramız. Ol bizge bir şelektey mayda qartöşke beredi. Sonı bir aptağa jetkizuimiz kerek. Söytip jürip 1932-den 33-jılğa qarağan qatal qıstan da şıqtıq-au aman. Bwl qıs qatal jwt jılı bolıp sanamızda qalıp qoydı. Keler köktemniñ küni jılt etisimen: «Endi Moyınqwmğa jeteyik», desip, kelgen izimizben keri qayttıq. Joldağı körgen azaptarımızdı sanamalap aytpay-aq qoyayın. Äyteuir, aman qalğan janımızdı olja körip, «ölmegen qwlğa boldı jaz» dep Qaraşeñgelge de jettik.
Äkemizdiñ äñgimesi odan äri bılayşa jalğasa­tın. Elge kelse, «Qızıl otau» auılı jartılay qañırap qalğan eken. Alğaşqı bolıp oral­ğandardıñ biri bizdiñ äkelerimiz boladı. Bas sauğalap, jan-jaqqa bosıp ketken jwrt kün jılısımen birtindep jiıla kele, Qaraşeñgel tösinde azdağan auıldastarı qayta tütin tütete bastasa kerek.
– Aşarşılıqtıñ halıqqa eñ auır tigen twsı – biz Qırğızstanda qıstağan sol 1932-den 33-jılğa qarağan qıs ayı bolatın. Negizi aşarşılıq 1931 jılı bastaldı ğoy. Sol 1933 jıldıñ soñına qaray Qazaqstanğa basşılıqqa Mırzajan (Mirzoyan) kelip, qazaq auıldarına azdap mal tarata bastağan edi. Sonıñ arqasında, 1934 jıldıñ aştığın asa qattı sezine qoymadıq. Ey, balam-ay, «Aştıqta jegen qwyqanıñ dämi esten ketpes», deydi atam qazaq. Bayağı bizge kartöşkemen qaraylasqan Omarbek degen kisi esimnen eşqaşan şıqqan emes. Sırttay ılği alğısımdı aytıp otıramın. Qazaq atamız ne närseni de döp basa ayta bilgen ğoy, balam, «Aş adamnan aqıl swrama!» dep. Sol ras söz. Aştıq jıldarı 14-16 jas aralığındağı bala edim ğoy. Bäri de äli künge deyin kökiregimde sayrap twr. «Kämpeskege» deyin bayıñ bayday, kedeyiñ kedeydey bir-birine meyirimdi edi. Käzir käzitteriñe «tärkileu» dep jazıp jürsiñder ğoy. Sol tärkileuden keyin kedeylerdiñ jüreginde baylardıñ twqımına degen kek payda boldı. Söytip jürgende, «ol az» degendey, «säbet» ökimeti sol kedeyleriñizdiñ qoldarındağı maldarın da tartıp alıp, ortaq qazanğa qosqannan keyin ne jorıq?! Äytpese, sol «ortağıñızğa» deyin kedeydiñ eñ joq degeninde eki siır, bir jılqı, jiırma şaqtı wsaq maldarı bolatın. Ökimet sol arına auız salmağanda, halıq bwlayşa qırılmas edi. Biz ol kezde aştıqtıñ anıq mänin, sebebin tüsinbedik. Tüsingenderiniñ özi ökimetti kinälaudan qorqatın. Derbestigimizdi alğalı beri aşıq jazıp jatsıñdar ğoy. Ol kezde qayda-a-a… Aştıq turalı jaq aşu degen bolmaytın. Üyişilik dastarqan basında ğana sıbırlasa eske alatınbız. Özderiñe de söytip äñgimeleuşi ek qoy?! Sol aştıqtıñ kesirinen halqımızdıñ keñ piğılı edäuir tarıldı, minezi özgerdi, tabiğatı bwzıldı dep oylaymın. Alla onday swmdıqtardıñ betin wrpaqtarımızdan alıs etkey, dep, äkemiz marqwm äjeptäuir tolqıp qalatın.

«Aş qazaqqa därigerlik kömek körsetilmesin!»

Tarihşılarımızdıñ jazuınşa, Goloşe­kin­niñ qandı qolı arqılı ädeyi wyımdastırılğan bwl näubettiñ maqsatı – qazaq jerin biz siyaqtı «bwratana» halıqtan «bosatıp alu» edi. Bwl oyımızğa Robert Konkvestiñ «Jatva skorbi» attı kitabınan keltirilgen mına bir derektiñ dälel boları anıq: «Aştıq jıldarı Qazaqstanda basşılıq qızmette bolğan Goloşekinniñ aştan qırılıp jatqan qazaqtarğa därigerlik kömek körsetuge qatañ tıyım salğan jasırın nwsqauı bolğan eken». Twtas bir halıqqa qarsı bağıttalğan zwlımdıqtıñ nağız däleli emes pe, bwl söylem?! Ayta berse, mwnday derekter jeterlik.
Jurnalist Nwrbek Bekbau «Jaqsy.kz» saytında jariyalanğan «Qazaqtı joyu jobası» degen maqalasınıñ «Qazaqtıñ soñğı twyaq serpui» attı böliminde naqtı derekter arqılı halqımızdıñ basına ala-böten tüsken sol bir zwlmat jöninde bılayşa oy tolğaydı: «Şıdamnıñ da şegi bar. «Malım janımnıñ sadağası», – deytin qazaq tört tüligin tartıp alğanda «sabır» dedi. Soñınan jan düniesine dürbeleñ salğanda, qauqarı barı qolğa qaru aldı. 1928-1930 jıldarı respublikanıñ tügel aumağın qamtığan 372 köterilis bolıp ötti. Oğan 80 mıñ adam qatıstı. Kommunister pulemet, wşaq, attı äskerdi qarsı qoldandı. Alayda, äbden aşınğan halıq ajalğa tura şaptı. İs nasırğa şapqan soñ, «bälşebekter» kelisimge keluge mäjbür boldı. Arağa adam salıp: «qaruın tapsırsın, talabın orındaymız, jazalau bolmaydı», dep sendirip baqtı. Eki taraptı tabıstıru Eltay Ernazarov, Älibi Jangeldinge jükteldi. Bas kötergen qazaqtardıñ talabı mınau edi:
1. Din bostandığın beru, meşitterdi qaytaru, dini salttar men şaralarğa kedergi jasamau;
2. İri baylar tärkilengennen keyin, endi tärkileu bolmaytındığı jöninde dekret şıqqan edi, biraq bwl is orta şaruağa qarsı äli jasaluda;
3. Kolhozdarğa zorlap kirgizu toqtatılsın. Olar tek erikti negizde qabıldansın;
4. Qazaq dalasında tapqa bölip, jikteudi qoyu kerek. İsti şeşuge komsomoldardı jibermeu, onı auıldıñ jalpı jinalısında şeşu qajet;
5. Salıqtardı mal-müliktiñ sanına qaray salu kerek. Egin ekpeytinderge astıq salığı salınbasın…»
Alayda, bwl – (Eltay Ernazarov pen Älibi Jangeldindi arağayın etip, uäde beru – N.Ü.) barıp twrğan aldausıratu edi. Halıq mıltığın tapsırıp bolısımen, qızıl armiya olardı «basmaşı» dep ayıptap, jappay atıp-asudı bastadı. Auıldardı şaptı. Malın aydap ketti. Qazaqtıñ soñğı demi üzildi. Soñğı ret twyaq serpidi».
Atalğan üzindide jurnalist Nwrbek Bekbau naqtı derekterge süyene bayandap otırğanday, halqımız jaydan-jay qasiret qamıtına mo­yın­swna salmağan eken. Keñestik mıltıqtıñ üñireygen wñğısına qasqaya qarap twrıp-aq, narazılığın bildirgen, naqtı talaptarın qoyıp, şarttarın köldeneñ tartqan. «Din bostandığın beru» attı alğaşqı baptı oqığan sätte sol bayağı 1929 jılı «şoqındırıp jiberui mümkin»,  dep, dininiñ amandığı üşin janwşıra qaşqan qos jetimek äkelerimizdiñ aşarşılıq kezinde de älgi «Jetim balalar» üyin aynalıp ötken talpınıstarı tağı da oralıp otır esime.
Bes tomdıq «Qazaqstan tarihı» eñbeginiñ 4-tomında körsetilgenindey, biz tilge tiek etip otırğan aşarşılıq jıldarı qazaq halqınıñ 42 payızdayı şeyit bolğan nemese jer auıp ketken. Atalğan näubet Qazaqstanda jürgizilgen qos halıq sanağınıñ, uaqıt jağınan, şamamen orta twsına säykes kelgen eken. Ärine, jalpı, halıqtıq bwl qasiret sanaq mälimetterinde tiisinşe körinis bergen bolatın. «Sanaq jürgizuşiler bwltartpas sandardı körsetu arqılı, bizdiñ qazaqqa qarsı aştıq wyımdastırğan qılmısımızdı ädeyi äşkereleuge tırıstı», dep sekemdendi me eken, kim bilsin?!
Äyteuir, öz köleñkelerinen özderi qorıq­qan stalinşil qoğam sol halıq sanağın jür­gizuge basşılıq jasağan qazaqtıñ nebir marqas­qaların 1937 jılı bastalğan, tağı da qoldan wyımdastırılğan kelesi qırğın kezinde, «halıq jauı» degen jalamen atıp tastağan eken. El işindegi bas köterer brigadirden bastap, memleket basşısına deyingi aralıqtağı «elim» dep eñiregen azamattardı jappay qırıp-joyğan quğın-sürgin nauqanı şağın ğana «Qızıl otau» auılın da aynalıp ötpegen edi. Naqtıraq aytqanda, aştıq qırğınınan esterin jiya bastağanına eki jılday öter-ötpesten halıqtıñ basına 1937-1938 jıldarğı sayasi quğın-sürgin auırtpalıqtarı kelip tüsken bolatın. Halıq bayğwstıñ: «Bw bäleden de qwtıldıq-au!» dep oylap ülgergenderine üş jıl tolar-tolmasta Ekinşi düniejüzilik soğıs kelip kilikkeni tağı belgili. «Apır-au, tuğan halqın es jiğızbastan, ärbir eki-üş jıl sayın qırıp otırğan, bwl ne qılğan jauız memleket edi?» dep oyğa qalamın keyde.
Nwrlıtay ÜRKİMBAY.
ALMATI.

"Egemen Qazaqstan" gazeti

0 pikir