Beysenbi, 21 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1774 0 pikir 24 Mamır, 2013 sağat 06:38

Ğaliya Qaydauılqızı. «63»-terdi oylağanda...

                         
       

                         
       
Dürildegen  däuirdiñ  däureni  jürip  twr. Eriguge  de  zeriguge  de  şama  joq. Jahandanudıñ   aldınan   jalbañdap  şığuğa  jantalasıp  bağudamız. Nege  ekeni  beymağlwm, qazaq   bolıp   qaludan, qazaq  bolıp  ketuden  qattı qauiptenetin  sıñaylımız. Tildiñ  tübiri,  wlttıñ tamırı  taptaurındı  taqırıpqa aynaldı. Barğan  sayın   batıstıñ   balağına  bası – közimizben  entelep eminip baramız. «Dändesin, dändesin wstap   alayın» dep batıs  şığıspen şığısqısı  kelip  otır.  Qazaqılığımızdıñ  da  qarıq  bolıp  twrğanı   kisi qızığarlıqtay  emes.  Birine-biri qır  körsetpese qırı  sınatınday qazaqı  qalpımızğa basıp  tilge, dinge, dilge, ruğa, jerge  bölinetin qıñqıl-sıñqılımız endi jınısqa jarılatın sırqatqa   köşkendey.  Soñğı  kezde  wrlıq  jasau  men  ötirik  aytu sekildi  jwqpalı  aurudıñ da sanamızğa siñip, boyımızğa jayılıp  bara  jatqanı  bayqaladı.  Qağınan jerigen twlparday, twğırına  sañğığan  swñqarday  özimizden  özimiz  bezinuge beyimdele  bastağandaymız.
       

«Balağa  wrınba bälesi  jwğadı, qatınğa  jolama  qarası  jwğadı» deytin  beker  bolmadı. Balanı qoldan  şığarıp alğanımızdı moyındauğa  moynımız jar bermey, qatındarmen «qaqpaqıl» oynauğa köştik. Qatın bitken alağızıp wyıqtap, alabwrtıp oyanatınday halge jetti. Sebebi, äyeline jaltaqtaumen jan saqtap jürgender qolında twrğanda qoldıratıp, teñestire salıp jaqsı  attı boluğa  jantalasıp  jamırasa qol soqtı. Seniñ tağdırıñdı sırtıñnan şeşe saladı. Sen oğan sene salasıñ, degenine köne salasıñ dep dämetedi. Teñestirgende de teñseltip jığayın dep otırğan  körinedi. «Qwday wrayın degen jigit qoynındağı qatınımen qas  boladını»  eskermeydi esil erler. Aytıp otırğan uäjderiniñ äli de auı men bauı  bitpegen, on ekide bir nwsqası joq. Düdämäl dübära dürmekpen eldi  dürliktirgen atqaminerler äyeldi äspetteudiñ «ädemi» ädisin  oylastırğan. Tilep alğan auruğa daua joq deytindi äyelder de endi wqqanday. Alayda,   äyelderdi teñestiru – teñdik  berip  qwtılu emes,  itjığıs bolıp wtılu  ekenin erkekter añğara aldı ma? Äyeldiñ därejesin ösirdik, erkekti äyeldiñ deñgeyine tüsirdik. Qay jerden wttıq, qay jerde wtıldıq?
Äsirese jas äyeli barlarğa qiındau. Süyiktisi özinen 10 jas kişi  bolsa, 10 jıl boyı terezege telmirip, esikke elegizip, balasın oynatıp, qazanın qaynatıp, sarğaya sarılıp kütetin  boldı.  Bwl da täubege keludiñ bir mümkindigi  şığar.
Ata salttan ajırap bara jatqandığımızdıñ anayılıq körinisi de «qatın bäsekede» anıq bayqaldı. Aqıl aytarlarımız anadan tuğanday emes, aydan tüskendey tasırlıq tanıttı. Keşe ğana auıldıñ qara topırağında aunap er jetkender, qara siraqtan  dara  siraqqa aynalğanda  ananıñ azabı  men äjeniñ äbigerin, tipti älpeşin da wmıta bastağanday. Sıqpıt tanıtsa, bolaşaqtıñ bozborbaylarınan ne ümit, ne qayır? Nazımız tügili sözimizdi tıñdatatın qwlaq tappay  sendelermiz. «Äkemdi  alsañ  al, Qwday,  şeşemdi  alma, şekpen toqıp berse de ölmeymin ğoy» degen tileui qabıl bolğan bala-şağasına bas-köz bolıp, bas iesiniñ oşağın öşirmey, şañırağın şayqaltpay saqtap otırğan Ot-Anasınıñ birer jasın  köpsinetindey körgensizdik bizge tän be edi?

«Oraq  wstap  äkeñ  qalğanşa, oymaq  wstap  şeşeñ  qalsındı»  wrandap ösken  wrpaq  emespiz  be?

Teginen tegi jarımağan  teksizderdiñ  ğana  deñgeyi  tiınnıñ  sıñğırımen  ölşenedi. Aqşa  berse  anasın  da  saudalap  jiberuden jüzi janbaytındar, «twqımdı  qwrtudıñ, ömirdi  qısqartudıñ  täsili» talqığa  salınsa  da  bas  şwlğıp  şıbındap, qolın  şoşayta  saludan qısıla qoymaydı-au. Allanıñ  jazası – halıqtıñ  nazası  ekeni  eşqanday erejege engizilmegen.
Ortayıñqırap  qalğan  qazınanıñ  qara  qazanın  qatındardıñ  qara küşiniñ esebinen toltırudıñ täsilin oylap şığarğan saqaldılar men  saqalsızdardıñ   saqalsız  sayasatı tığıraqtap   şığudan  göri, tığırıqqa  tireludiñ  bastı  belgisi. «Suğa  ketken tal qarmaydı» degendey,  qısılğanda  qatındı es körip, bwl  jolı da aynalıp  kelip  tömen  etektilerdiñ etegine oraluğa tura kelgen sıñaylı. Qarızğa qatın alıp,  nesiesin qatınına  töletetin qazaqtıñ  mwnday  täuekelşil märttigine tañdanıp  jarımaysıñ.

Degenmen, «Halıq  Qwdaydan  bir-aq  jas  kişi» deytin  atalı söz bar. «Aytılmağan sözdiñ  atası öledi, aytılğan sözdiñ qatesi  öledi» degen  halıq orınsız «qaljıñdı» kötermeydi. Ömirşeñ da özekti mäseleniñ soñğı tüyini, ädil pikir men bayıptı pätuä da halıqtıñ enşisinde. Özimbilermendik,  äsirese Qwday teñestirmegendi teñestiruge qasarısıp qarsılıq jasau  Qwdayğa qır körsetumen  teñ.
Ärine, qolı aldına, tili auzına simay, qwl wstap, küñ jwmsap, qazınasın qamdap alğan, balası bağulı, qazanı asulı, tösegi salulı hanımdar bar da, mañdayı tañdayına jabısıp, basınıñ  teri  borbayına  tamşılap,  janın janına   jaldap,  qıñqıldap jılamay, eşkimnen eşteñe  swramay, taramıstay tırısıp, qara ağaştay  qatqan  otın – qatındar  bar. Olar «baltalımen  alıssañ da, qaltalımen qağıspa» – dep  balasına basu aytıp tärbieleydi. Ala dorba arqasında, näpaqası tösqaltasında, jalqau   bayı jeteginde, şaranası eteginde, ebil-debili şığıp, sürinip-qabınıp  jürgen qatın-qalaştıñ esebinen qalaulılar qatarğa ilinip, qayqayıp,  marqayıp otırğandarın oyğa alıp qoysa artıq etpes edi. Tipti tepeñbikelerdi temirmen salıstırğan künde de temirdi opırmaydı, teben jasau üşin de eñ äueli balqıtadı. Senim artqan  serkelerdiñ serkeligi selk etkizer sesinde ğana emes, es toqtatar esinde  bolar  dep  oylaymız.  Halıq qalaulısı atanu jaqsı, halıqtıñ qalauın tabu – erlik. Halıqtıñ wlı bolu märtebe, halıqtıñ qwlı bolu – mindet. Tompayıp otırğan töbedegiler, ompayıp otırğan tömendegilerdiñ qoşan tirliginiñ     oy – şwñqırın «dayın qoyılımdardan» emes, jabayı jayılımdardan jayaulatıp bir aralap bayqasa.
 

Ata-baba dästürinde eşqaşan äyel men erkekti teñestiru degen tüsinik, tüysik bolmağan. Onı küpirlik sanağan. Özi näzik, özi  körkem, özi sezimtal, ikemdi de süykimdi qız balanıñ taldırmaş tabiğatına qiyanat jasamay  töbesine  köterip,  törine  şığarğan. Al, özi döreki, özi düt, jabayılığınan   anayılığı asıp tüsetin erkek  kindiktini bas asauı basılğanşa «er azığı  men  böri  azığı  tüzde» dep  üyküşik  bolıp  qaludan  saqtandırğan. Äyeldi  wrpaqtıñ wyası  sanağan, qabağına qarağan,  keregine jarağan, aytulı  äjelerin  äulettiñ  pirine balağan. Qwttı  qwrsaqtan  tekti  wrpaq  tarağan.  Osı asıl qasietterimizdiñ  astarınan  wlttıñ  jandı jerin  janşıp basqan ozbır  sayasat  san jıldar sanamızdı sansıratqanın äli de tüsinip  ülgermegendeymiz.

Teñdikten teperiş  körgen  qaradürsin  qatındar   arzan  jwmıs  küşiniñ  közine,  jalğan   qoşamettiñ   qwrbanına  aynaldı.  Äyeldi  tozdıru   arqılı  wrpaqtı  azdırudıñ äkki täsili tälimge köşti. Bala tuıp ot basında  otırıp  qalu qorlıq sanaldı. Bes jıldıqtıñ josparın  beline  baylap, qwymışağı  qayqayıp, jatırı ayağınıñ basına tüsken  alaköñil  anadan  dala  köñil  dañğaza  wrpaq  örbidi.
Ekpindi eñbektiñ  qızuımen   aq sütin  küydirip, säbiin  uızına  jarıta almağan,  emirenip   meyirimin  darıta   almağan  dalbañ  etekterden  tuğandar  kenezesi keuip, öşin emizikten  alıp, aşığa  qwmartıp  ösip,  öksigin  ökpesinde  saqtağanın   keşteu  bağamdadıq.  Araq   işuden  de,  abaqtığa  tüsuden  de  talay  eldi  şañ  qaptırıp  ketkenimiz de sol  zärli  tamşınıñ  tamırda  qalğan  uıtı  bolar  bälkim... Tabısköy äyelderdiñ köpşiligi özimbilermen  örkökirek keledi. Qoyğan jerden tabılatın  qoy minez erkekterdiñ qalqayıp  otırğanınan asa qaymığa qoymaydı. Jaman baydı oqtauğa teñeytin  şarasız  mätel  sodan qalğan.

Qızdıñ qızığına qızığıp, jiın-toyda «alıp  qoyşı» dep  qiılğan, şılım  şekkenge  ottıq wsınğan qızıq  körgiş  köñilşekterdiñ   «qwrmeti» äli ortayğan joq. Bwzılğan qızdar boranğa  wrınıp bwzılmaydı. Senip  qalğan serigi, selge ketken senimi bwzadı. Bwta körse buını bosap  bwratılıp  jığılatın jırındılardıñ jımısqı äreketi ädepsiz ädetke aynaladı. Qızıqtan  şıjıq   şırıldap   şığatını  «orda  bwzarlardıñ»  oyına  kirip  te  şıqpaydı.  Ökinişke  oray, bwl da  bizdiñ  qoğam, bwl  da  bizdiñ  adam, bwl da bizdiñ şındıq. 

Özin sıylaytın jwrt torğayı joğalsa topan su qaptağanday  küñirenedi. Bizdiñ  eldiñ  aqıldı  da   bilimdi,  tekti  de izetti  qanşama  boyjetkenderi  jattıñ  tösegin  jılıtıp, wrpağın  örbitip  dünienin  tört  bwrışına   tastay  batıp, suday  siñip  ketti, ätteñ... Perzentke  zar  bolıp  jürgenderdiñ  täleyine bizdiñ  qwrsağı  asıl  qızdarmız tura  keldi. Osı jöninde  jartı  auız  söz  qozğağan  şendiler men  şekpendilerdi  äzirge  eşkim bayqamadı. Erkindiktiñ özine erkek minez  körseter  degen  kösemderge  aytarımız  jeterlik.  Kün  ötken  sayın  swmdıqqa  tañdanudan  şarşay  bastadıq. «Balanı  tuıp  berse  boldı, özim  birdeme  etip  bağıp üyde  otıramın»  deytin  erkekter, erteñ  balanı da  özi tabamın deuden tayınbas. Äueli beti öledi, odan soñ eti öledi. «Qolı wzınnıñ qorazı jwmırtqalaydı»  degen  maqal osığan sayadı. Qoldan  wrıqtandırudıñ,  jınıs almastırudıñ   däuiri  däuirlep  twrğanda   mwnday   soraqılıqtıñ   özi tabılğan  täsilge  aynaluı  ğajap  emes.
Halıqtıñ  «tayqazanın»  qotara qaşqan   alğıştar  men jegişterdiñ  jegenin jelkesinen  şığaruğa  jigeri   jetpegen  qauqarsızdar  qarajat  ön-dirudiñ  qandayınan da qaymıqpaydı. Osındayda, aytar oydı  aspannan sau-maysız, jerden  qazbaysız. Halıqtıñ  öz  sözine  jüginesiz, kiesine  iilesiz.

«Erkek  tülki  tüz  saqtaydı,  wrğaşı  tülki   in  saqtaydı»   degende,  tili  salaqtap, qwyrığı  bwlğaqtap  wrğaşısı  wlıp  tüz  kezip  ketse  iesiz qalğan  üñgirdi  kim  saqtaydı,  esinep   otırğan   erkegin   basınıp  peri  menen  jın  saqtaydı ...» dep  wyqas  qualay  jönelesiñ.

Äsirese, erteñgi  «63»-terdi  oylağanda,  keşegi  mwzday  mektepte, tastay partada  otırğan,  şekesinen   ayaz, tabanınan  sız ötken  almağayıp   ötpeli  kezeñniñ  «täjiribe sınağında» sınalğandar köz aldıña  keledi. Belsizdik  pen  bedeuliktiñ  beldigin buınğan  buın  da  osılar bolatın türi bar. Resmi  derek boyınşa qazaqtıñ 25-50 jas aralığındağı üyden ketpegen  qızdarınıñ  sanı 360 mıñnan, jürip  qalğan sür boydaqtarı 150 mıñnan  asadı  eken. Bwl degenimiz osınşa köterilmey qalğan şañıraq, tuılmağan  wrpaq, jalğız  bastı kärilik. Äyel otınıñ basınan tappağan  baqıttı  bükil älemnen  izdese da taba almaydı. Erkeginen keyin esikten kirgen äyeldiñ  üyinen bereke qaşadı.  

Erteñgi  nemere – şöberege ıñırşağı   şığıp, ıñıranğan  äure  emes, emirengen äje qajet. Wrıq  pen jatırdı eşkim  investiciyağa wsınbaytının tüsinsek «Köp  qorqıtadı, tereñ  batıradı» degen  batır babalardıñ  wlağatın  wran  etip  wstanu  wtqır  şeşim  bolar  edi.

«Bireu toñıp sekiredi, bireu toyıp sekirediniñ» keri keletindey. Qatındardıñ zeyneti beynetiniñ  esebinen jinalğanda, näpaqasın  tauıp, nesiesin  jauıp, baqşasın  salıp, balasın  bağıp, oşağın  jağıp, malın  sauıp, jünin  tütip, küyeuin  kütip,  qwrtın qaynatıp,  twrmısın  jaynatıp   silelep jürgen qatınnıñ  qimıldağan  qolı  men  qıbırlağan  auızınan  da  ökimet birdeme dämetetinin  estip  qaldıq. Bwrınğınıñ qatını aşulansa, qazan qaynatadı deytin edi, qazirginiñ aşınğan qatını qazandı töbeñe qaynatudan tayınbaydı.

Malınıñ  jayın janınan bwrın  swraytın  malsaq  babalarımızdıñ äruağın tebirentip, aqılımızdı at tepkendey, ata käsiptiñ qasietin  ketirip, jattıñ märtebesin ösirip, qoyşı boludan qorlanıp, aydaladan  kelgen «ayqalpaqtarğa» jaldanıp, malşığa jalşı  boluğa aynaldıq. Tegi  kümändi, keleşegi  şübäli  bwratana jwrttıñ bwqasın bwydalap, bwtı-basın sipalap, qazaqı  tayınşanı  tasığan   tabısqa  aynaldıramız  dep  bir  şaşıldıq. Süt  bwlağın  ağızadı, sübeli et  jegizedi   degen kelimsek qwnajındardan «qwbıjıq» şığıp, üyitip  jiberip öşimizdi  aldıq  äyteuir.

Daqpırt üşin as ta tök as berip, ata-baba äruağın dürmekke aynaldırıp, bazar bäsekesinen mazar bäsekesine köşkender ata-baba ruhına    layıq boludıñ tetigin teginen jetken amanattı aman saqtap qaludan izdese,    şirkin...
Dünie dümpulerden dürligip  twrğan qilı  kezeñde keyde şetten  alğan bilim üyden alğan tälimmen üylese almaydı. Keybir elderden  üyrenetinimizben  qatar  jirenetenimiz  de  jetip  artıladı. Tipti qwlıqtıq  qwndılıqtarı qwlazıp qwldırap ketken elderge elikteuden saqtanatın da uaqıt jetkendey.

Äyelderdiñ ömiri erkekterden wzağıraq bolatının aldın-ala esepşotqa qağıp, artımda qarayıp qalmasın dep otırğandar kempirdiñ qarasına zar bolıp jürmesin. Beti ärmen bolsın, sausıldağan, saudırağan şaldar  köbeyse  qarttar üyi azdıq etip, qariyalar qalaşığı boy tüzer.

Bwl teñşeudiñ eñ qauipti qasireti wlttı wlttıñ  esebinen kemitudiñ, kemite  otırıp  kemsitudiñ, tüptiñ tübinde öz topırağında topıraq sipatudıñ   bastapqı amalı ğana. Tapqanımız  joğaltqanımızdı qayta  satıp aluğa  jetpey  jelkemiz qırday boluı äbden mümkin. Auzımen qws tistese de  äyeldiñ  atı  äyel, edireñdese de erkektiñ atı erkek.

Eger azamattar qız-kelinşektermen kisilik salıstırıp, üzeñgi qağıstırıp, tarazınıñ basın teñ wstap jüruge talpınsa, biliktiñ qorjının da teñ bölisip, erliktiñ ülgisin körsetsin. Sausaqpen sanap, astın sızıp, aytar atqa tilge tiek etip jürgen äyelderdi tizbelegennen göri, auır beynet arqalap, arsa-kürsisi şıqqan qatındardıñ da tizimin tizip, tügendeytin kez keldi. Mwndayda «qızdıñ jolı  jip-jiñişke» bola qaladı da, azap arqalağan äyelderge dañğıl jol sayrap jatadı.

Qaşanda, qay zamanda da sayasattı äyel jasaydı, erkek jürgizedi. Äyel  eşqaşan aldanbaydı, aldanğan boladı dep bas şayqaydı batıstıñ  aytqıştarı. Endeşe, erkekterimizge qatınnıñ töñiregindegi «qatın  äñgimeden» özge de  özekti  taqırıptıñ  qozdatar  qozı kül astında kömuli  jatqanın esterine salğımız keledi. «At twyağı  jetken  jer  bos qalmasın»  degen Bäydibek  bidiñ  qasietti ösieti de  sayın  dalanı  saqtap  qaludıñ  bwljımas  erejesi emes  pe. Jwtqan   aua, işken susın, añızaqqa aynalğan   adır, qwlazığan jaylau, qarausız jatqan  orman, qamalsız twrğan  qorğan, auız susız auıl, ulanğan köl, qaqıs tolğan qala, bwralqı it, bwratana söz, audarıspaq til, dübära  dil, aldausıratqan din mäseleniñ mäselesi emes pe?
Şılbır-tizgin  wstağandar jalğan  aqpar beruden, jağınıp qaludan, joğırıdan qorqıp  jorğalağannan, tömendegini ürkitkendi ürdiske  aynaldırudan azat bolsa  arqa süyer arısımız bar dep arqalanar edik. Esikten kirgenderdi  erkinsitpey, tör meniki degizbey, şalqaytıp twrıp şañıraqqa  qaratıp  alğannıñ  da  ayıbı  joq. Tiliniñ şeberligine, tarihınıñ tereñdigine, dästüriniñ beriktigine tänti ete bilgen el ğana eldik kelbetin moyındata aladı.

Süysek  qwlay süyip, sensek attan audarılıp tüsetin aqköñildigimizden de  keyde qapı qalamız. Qaydan ne kelse  de talğamay, tañdamay, tolğamay, şaynamay közimizge tüskendi, aldımızğa kelgendi jwta beretin jwrtqa  aynalıp  baramız. Eşkimdi eşkim eşqaşan jarılqamaydı. Berseñ jağasıñ, bermeseñ dauğa qalasıñ.

Qısqa jipti kürmeuge  keltire almay jürgen qatın-qalaştıñ  qarbalas  tirligi  qara  bastıñ  qamın jasau  emes, eldiñ  halin köteru. Äyel mäselesi  älem mäselesine aynalğan alasapıran almağayıp zamanda körgensizdikke közimiz üyrenip, eserlikke etimiz ölip ketti. Qazirgi tañda  jalğız  bastı ana,  tiri  jesir, «öli jesir» degenderdi bılay  qoyğanda, wrığın qwmğa, twqımın twzğa  şaşıp, tapqızar-tapqızbas twra qaşatın  «äteş» erkeksımaqtar, satuğa tüsken  bala, şaşılıp  qalğan  şarana, tänin  saudalağan bozbala men boyjetken, zorlanğan säbi  aytatın  da  qoyatın  äñgimege  aynalıp, jetimhanalar men qarthanalardı aşıp  ta, jauıp ta ülgere  almay batıs bolamız dep şatıs  bolıp jatqan joqpız ba?
Äyel  eldiñ  küñi  emes, äyel  eldiñ  Küni boluğa  äbden  layıq. Ana – Otan, Ana  – Jer, Ana – Til. Baytaq jer  bay ölkeni swğanaq közdiñ swğınan saqtau da, ien dalağa ielik etetin wrandı wrpaqtı baptau da, aq uızğa toyğızu da, qıranday qanat jayğızu da äyel – ananıñ  ğana hwzırında  ekenin  esten  şığarmayıq. Ol  adamnan emes, Alla tağaladan kelgen bwljımas bwyrıq.

Bwl aytqandarım kösemsu de emes, şeşensu de emes, şırıldap şıqqan şındığım. Jwrttıñ köbiniñ kübirlep, jıbırlap, sıbırlap,  sambırlap  aytıp  jürgenderin  men  dauıstap jetkizdim. «Sıbırdı   Qwday  estimey  me, Qwdaydan  jasırmağandı  qwldan  jasırma» deydi  eken. Äli jetpegen aqıretşil, qwldan da bir söz degen sıqpıtımız osınday. Bwl bebeuletken tolğaqtıñ bas-ayağı emes, taratılıp aytılatın, tolğantıp jazılatın äyelge baylanğan wlt tağdırınıñ bas taqırıbı ğana.

Uaqıttı ötkizudiñ eñ ozıq  täsilin ruhımızdı tikteuden, sanamızdı silkintuden, jigerimizdi janudan, namısımızdı qayraudan izdegenimiz abzal. Amanat arqalağan ärbir  atqaminer  azamat qoğamdağı bir derttiñ dauasın talmay izdese, şipasın tabuğa janın salsa attan tüskende el-jwrtınıñ betine tura qarap ar aldında adaldıq tanıtar edi.

Men, Elbasınıñ «Wrpaqqa  ösiet» kitabındağı  «Äyel – ömirdiñ  tiregi ğana emes, ömirdiñ özi» degen ömirlik wstanımınday aytılğan kemeñgerlik twjırımın quat köremin. Ömirdiñ özindey ömirdi jalğastıruşı äyel-ananıñ özegin taldırmaytınday qamqorlıq jasaytınına senemin. Äjelerdiñ ruhın tömendetpeytindey, analardıñ abıroyın alasartpaytınday, atalarımızdıñ aqiqat jolınan  aynımaytınday, qazaq qızdarınıñ ör twlğasın twğırınan tüsirmeytindey  azamattıq  twjırım, kemel  şeşim   jasalatındığına  kümänim  joq, ümitim zor.

Abai.kz

0 pikir