Jwma, 18 Qazan 2019
Jañalıqtar 2461 0 pikir 28 Aqpan, 2013 sağat 06:34

Türkiler jäne «tört bwrış»

Türkilerdiñ  tanımımen tanısqan sayın qızıq jaytqa tap bolasıñ. Sonıñ biri - keñistikti bağdarlau. Belgili ğalım Sartqoja Qarjaubaywlınıñ zertteuine qarağanda, türkiler soltüstikten tiksingen, onı qara boyauğa qatıstı atağan. Ğalımnıñ eñbeginen (S. Qarjaubay. Orhon mwraları. 1 kitap. Tarihi - tanımdıq etnografiyalıq ädebiet. Astana. 2003. 38-39 better.) üzindini atalmış dünietanımmen tanısu üşin jariyalap otırmız.

Abai.kz

 

Terkin eskertkişi Terkin özeniniñ soltüstigine ornalasqan.

Bwl dünieden o düniege ötken wlı adamdarınıñ barıqtarın (hram), kieli orındarın osılayşa özenniñ, bwlaqtıñ soltüstik betine bayırğı türkiler ornatıp kelgen.

Barıqtar (hram) - ol dünielik bolğan aruaqtarğa arnalğan orın. Onıñ işinde sol adamnıñ öziniñ, äyeliniñ (qatın) müsini ornalastırılğan. Türkiler sol aruaqtarı arqılı Täñirge qwlşılık etip, sıyınıp, tabınadı.

Türkilerdiñ  tanımımen tanısqan sayın qızıq jaytqa tap bolasıñ. Sonıñ biri - keñistikti bağdarlau. Belgili ğalım Sartqoja Qarjaubaywlınıñ zertteuine qarağanda, türkiler soltüstikten tiksingen, onı qara boyauğa qatıstı atağan. Ğalımnıñ eñbeginen (S. Qarjaubay. Orhon mwraları. 1 kitap. Tarihi - tanımdıq etnografiyalıq ädebiet. Astana. 2003. 38-39 better.) üzindini atalmış dünietanımmen tanısu üşin jariyalap otırmız.

Abai.kz

 

Terkin eskertkişi Terkin özeniniñ soltüstigine ornalasqan.

Bwl dünieden o düniege ötken wlı adamdarınıñ barıqtarın (hram), kieli orındarın osılayşa özenniñ, bwlaqtıñ soltüstik betine bayırğı türkiler ornatıp kelgen.

Barıqtar (hram) - ol dünielik bolğan aruaqtarğa arnalğan orın. Onıñ işinde sol adamnıñ öziniñ, äyeliniñ (qatın) müsini ornalastırılğan. Türkiler sol aruaqtarı arqılı Täñirge qwlşılık etip, sıyınıp, tabınadı.

M.Qaşqari de adam mürdesin kömgen beyitti «qara orun» (qara orın) (15. 111.222; 70.423) dep atağan. Täñirlik dinniñ qaldığı jaqsı saqtalğan moñğoldar «Zügiyn muu hoyt züg» (bağıttıñ qorqınıştısı teristik bet) dep küni büginge deyin ırımdaydı. Hunnudıñ Mode-täñirqwtı qıtaylarmen soğısqanda (b.z.d. 200 jılı) armiyanıñ batıs şebin aq, şığıs şebin kök, oñtüstik şebin küreñ (qızıl), soltüstik şebin, qara attılarmen jasaqtaydı (32.1.51). Bayırğı türki jazba eskertkişterinde soltüstiktegi halıqtardı «Tün eli» (tün eli-qarañğılıqtağı el) dep atasa soltüstikti «tün ortu» (tün ortası-soltüstik) (KT.İİİ.2) dep atağan.

Al Ortalıqtı (centr) -«saryˠ» (sarı) dep atağan. MŞU wstınınıñ

oñtüstik betiniñ 8-jolında «aqsaryˠordu, örög» (aqsarı orda, örge (qağannıñ üyi) dep körsetken (138.74). Qağan ordası, onıñ jatın üyi - qağanattıñ kindigi. Mine, osı kindik ortalıqtı sarı tüspen belgilegen.

Bwl derekter bayırğı türkilerdiñ qorşağan ortamen, tabiğatpen baylanısı, olardıñ dästürlik etikalıq normaları men dünietanımın tanıp biluge jol aşadı. Joğardağı tarihi derekke jüginsek, b.z.d. 200 jıldan b.z. XI ğasır aralığında bayırğı türkiler älemniñ tört bağıtın reñdi tüspen belgilegen. Tabiği tüsti (öñdi) simvolikağa aynaldırıp, özderiniñ wlttıq-türiktik salt-sanasına siñirip, ruhani baylığın bayıtıp kelgenine kuä bolamız.

Türikter şığıstı kök, oñtüstikti qızıl (qoñır), batıstı aq, soltüstikti qara, ortalıqtı sarı tüspen osılayşa belgilegen. Kök täñirdiñ twrağı bolğan kök - aspannıñ öñi. Ösip-önudiñ simvolikası. Qızıl - tolığudıñ, aq - jetilip, tolıqsudıñ, qara - dünieniñ simvolikası.

Bwl simvolika türkilerdiñ wlttıq etnopsihologiyasına mıqtap siñip, halıqtıñ dästürine aynalğan. Qazaq jerindegi ortağasırlıq handıqtar Aq orda, Kök orda, Sarı (Aq) orda ataluı osınıñ birden bir däleli bolmaq.

Osılayşa bayırğı türkilerdiñ wlttıq dünietanımınan tamırlanıp qalıptasqan salt-dästürin qarapayım qara halqınan qağanğa deyin ömir tirşiliginiñ ärbir sätinde qoldanıp, wrpaqtan wrpaqqa türkilik salt-sananı siñirip, ğasırlar boyı jetildirip kelgen.

Olar älemdi «tört bwrış» (tört buluη) dep tüsinip, tört bağıt simvolikasın jasap, onımen qatınasu normaların qatañ belgilep otırğan. Soltüstikke (qara tüs) ol dünielik is-äreketter, jora-josındar arnalıp otırsa, oñtüstik, şığıs, batıs bağıtta tirlik, tirşiliktik is-qimıldar, jora-josındar jasalıp otırğan.

Mısalı: Bayırğı türkiler mayda jazulardı jartastıñ şığıs, oñtüstik, batıs betterine jazıp qaldırıp otırğan. Köbinde jartastıñ oñtüstik betin paydalanğan. Mısalı Tayhar-çulu jartasındağı 30-dan astam mayda jazudıñ 80 payızı oñtüstik betine jazılğan.

Hangiday - hat, Qütüğ - ula, Hatu, Cağan - tolğoy t.t. s mayda jazular jartastıñ oñtüstik jäne şığıs betine jazılğan. 18 jıl boyı dalalıq espediciyada bolıp, tas betine jazılğan bayırğı türki jazuların izdestirgenimizde, jartastıñ soltüstik betine jazılğan bir de bir mätin kezdestirmedik.

Mayda jazulardı bayırğı türkiler jartastıñ adam boyı jeter tömengi jağına jazıp qaldırğan. Onımen qatar adamdar köp jüretin, kisiniñ közine tüsetin, ıñğaylı jerge jazılğan.

Erte ortağasırlıq türkilerdiñ tabiği ortamen qatınasın, wlttıq jadın osı derekter anıqtauğa kömektesedi.

Abai.kz

0 pikir