Seysenbi, 12 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1385 0 pikir 25 Qañtar, 2013 sağat 09:25

AQPARATTI AUDARUMEN İS ALĞA BASPAYDI

Qazaq sayttarı redaktorlarınıñ twñğış konferenciyası:

Qazaq internetine tän kemşilikterdi ayqındap, erekşelikterin ekşep, qiındıqtardan şığar joldı qarastırğan Qazaq sayttarı redaktorlarınıñ twñğış konferenciyası ötti. Şarada birqatar maqsat ayqındaldı, jüyeli jwmıs isteytin wyım qwrılmaq, arnayı qwjat qabıldanıp, Ükimetke jöneltilmek. Bwl Qazaq internetindegi qordalanğan qiındıqtı şeşuge sep bolatın siyaqtı.

Qazaq sayttarı redaktorlarınıñ twñğış konferenciyası:

Qazaq internetine tän kemşilikterdi ayqındap, erekşelikterin ekşep, qiındıqtardan şığar joldı qarastırğan Qazaq sayttarı redaktorlarınıñ twñğış konferenciyası ötti. Şarada birqatar maqsat ayqındaldı, jüyeli jwmıs isteytin wyım qwrılmaq, arnayı qwjat qabıldanıp, Ükimetke jöneltilmek. Bwl Qazaq internetindegi qordalanğan qiındıqtı şeşuge sep bolatın siyaqtı.

Jwrt Internet arqılı sauda jasauğa beyimdelgen: bıltır 250 mln. dollarğa satıp alğan tauarğa Internet-dükender arqılı qol jetkizipti. Internettiñ kömegimen payda tabuğa müddeli kompaniyalardıñ jarnamağa salğan qarajatı - 9 mln. dollar köleminde. Älbette, mwnıñ bäri kisiniñ közin qızıqtıradı. Biraq Qazaq interneti qalay damuda? 2013 jıldıñ 22 qañtarında Astanadağı «Qazmedia» ortalığında ötkizilgen Qazaq sayttarı redaktorlarınıñ konferenciyasında Qazaq internetiniñ tüytkilderi, olardı şeşu joldarı qarastırılıp, şarağa qatısuşılar tarapınan wtımdı wsınıstar aytıldı. «Nwr Otan» HDP men «Abay.kz», «Minber.kz» jäne «Alash-orda.kz» sayttarı wyımdastırğan konferenciyanıñ aşılu saltanatında «Nwr Otan» HDP Hatşısı Erlan Qarin şara «Qazaq» gazetiniñ 100 jıldıq mereytoyına arnalıp ötkizilgenin atap ötti. Alğaş ret wyımdastırılğan şarağa elimizdiñ tükpir-tükpirinen 100-den asa delegat qatıstı. Kelesi basqosudı Almatıda ötkizu josparlanğan. Qazaq internetiniñ ahualına alañdaytındar arnayı klub qwruğa kelisti. QR Mädeniet jäne aqparat vice-ministri Arman Qırıqbaevtıñ mälimdeuinşe, Ükimet üstimizdegi jılı 450 internet resursın aşudı maqsat etip otır. Sonday-aq, memleket tarapınan bölingen 1 mlrd. dollardıñ 110 mln. dolları Internetke arnalğan. Ökinişke qaray, bizdiñ «Internetti damıtu sayttardı aşumen şektelmeydi. Qoğamdıq pikir tudıru, azamattıq wstanımdı qalıptastıruda Internettiñ ıqpalı zor. Bwl orayda äsirese auıldağı ağayındı Internetpen qamtamasız etu kerek. Qazir auıl twrğındarınıñ barlığı birdey Internetke qosıluğa qarjılıq twrğıda qauqarsız. Ükimet qanday şaralar atqaruda?» degen saualımız jauapsız qaldı. Basqosuda bäsekege tötep beru mäseleleri de köterildi. «Qazkontent» AQ Basqarma törağası Aydos Qıdırmanıñ payımdauınşa, elimizdegi 100 sayttıñ işinde eñ bedeldi degen nebarı 11 sayt bar. Al aqparattıq sayttar 2-3-pen şekteledi: «Qazaq sayttarı arasında qızu bäseke jürip jatır dep ayta almaymın. Meniñşe, ol endi bastaladı».
Birinşi bölimdegi «Qazaq in­ternetiniñ damuı: erekşelikteri, özekti mäseleleri» taqırıbındağı talqılauğa qatısuşılar Qazaq internetin qoldau, memlekettik sayasattıñ bastı bağıttarı, qazaq kontenti men sapa menedjmenti, qazaq auditoriyasındağı kraudsorsing problemaları, avtorlıq qwqıq mäseleleri, salalıq sayttardı tüzu t.b. qauzadı. Jiın basında «Abay-aqparat» qoğamdıq qorınıñ vice-prezidenti Aydos Sarım: «Bügingi jiınnan keyin tört qw­jat qabıldaymız. Birinşi qwjat internet qauımdastıqtıñ özine qatıstı bolmaq, yağni, biz qay bağıtta damuımız kerek? Qazaq oqırmanın, qazaq twtınuşısın qalay qanağattandıramız? Qanday aqparat jetpey jatır? Tağı da qanday sayttar kerek? Osılayşa, özimizdi-özimiz ıntalandıratın, jaña beles, jaña bağıt beretin jospar bolsa dep otırmız. Ekinşi qwjattı memlekettik organdarğa jiberemiz. Biz industriyanıñ böligi retinde, twtınuşı retinde memlekettik organdardan aqparattıñ eñ aldımen qazaq tilinde, sosın orıs tilinde şığuın talap etip otırmız. Aqparat orıs tilinde şığıp, sosın onı audarıp jatsaq, memlekettik tildi qalay damıtamız?» dep mälimdegen bolatın. Qwjattar eki-üş künniñ işinde wsınıstar men tilekterdi eskere otırıp tüzilip, tiisti orındarğa joldanbaq. Bwl müddeli toptıñ maqsattı türde jwmıs isteuine sep».
«Büginde qazaq internet keñis­tigi qarıştap damıp keledi. Orıstildi kontenttiñ 20 jıldağı qada­mın 4-5 jılda bağındırdıq» degen Aydos Sarım bıltır 200-ge juıq aqparat qwralınıñ töl saytı aşılğanın ayttı. Endigi mindet - atalğan körsetkişti eki esege arttıru. Konferenciya barı­sında İT salasına jetik mamandardıñ qatarındağı Ashat Erkimbay men Janarbek Matay - Amerikadan, Aqıtbek Şeriyazbek Qıtaydan baylanısqa şığıp, qwndı pikirlerimen bölisti. Mısalı, Ashat Erkimbaydıñ pikirinşe, İT salasın jaqsı meñgergen Internet jurnalisterdi dayındauğa memleketten arnayı granttar bölinui tiis.
Basqosuda jii köterilgen taqırıp - qarajat tapşılığı. YAğni qolda bar mümkindiktiñ ayasın keñeytu üşin memleketten aqşa bölinui tiis. Biraq bwl pikirmen kelispeytinder de tabıldı. Mısalı, CNP Processing GmbH internet processorınıñ bas menedjeri, «Award.kz» Wlttıq internet sıylığı» qoğamdıq qorınıñ direktorı Konstantin Gorojankin Internet narığındağı bos keñistik tizginin şeteldikterge bermes üşin memlekettik qoldaudı kütpey-aq belsendi türde äreket etuge şaqırdı. Onıñ pikirinşe, elimizdegi mwnay men gazdıñ moldığı jastardı erkeletip jibergen. Sebebi İT salasınıñ mamandarı joba jasap, aqşa tabuğa talpınudan göri mansap quıp, deñgeyi joğarı jalaqı aluğa wmtıladı. Osınıñ saldarınan zamanaui tehnologiyanı jaqsı meñgergen mamandar özge salağa ketude. Ol «qazaq jastarı zamanaui tehnologiyanıñ qır-sırın biluge qabiletsiz» degen sıñarjaq pikirdi teriske şığardı: «Özbekstanda qazir birinşi orındı iemdenetin Internet-portaldıñ irgetasın qalağan qazaq jigitteri käsibi twrğıda jürgizip otır. Olardıñ Qazaqstanda jasağan «Nur.kz» jobası da elimizde tabısqa ie boldı». Elektrondı kommerciya mäselesinde K.Gorojanin «qazaqtar Internet dükender arqılı sauda jasauğa müddeli emes» degen pikirmen de kelispeytinin jetkizdi. Onıñ aytuınşa, bıltır Internet arqılı Qazaqstanda 250 mln. dollarğa sauda jasalğan: «Eger elimizdegi qazaqtar sanınıñ 65-70 payızğa jaqındap qalğanın eskersek, Internet arqılı jwmıs jasauğa, payda tabuğa qazaqtardıñ da müddeli ekenin jäne bwl twrğıdan alğanda asa belsendi ekenin eşkim joqqa şığara almaydı. Qazaqstandıq temirjol qızmetindegiler Internet arqılı 1 millionnan astam bilet satılğanın habarladı. Bıltırdan beri kinoteatrlar biletterin Internet arqılı satu qızmeti iske qosılğan boyda alğaşqı 4 ayda 25 mıñ bilet satılıptı. Bwl qazaqstandıq narıqta bos keñistiktiñ köptigin jäne qaltası qalıñ otandastardıñ barlığın körsetedi. Osı mümkindikti wtımdı paydalanu kerek». Qazir www.baq.kz saytına künine 10-13 mıñ adam enedi deydi. Sayt jarnama arqılı qarjı tabuğa köñil bölude. Al täuligine 20 mıñ adam kiretin Swraq-jauap saytınıñ jetekşisi Erbol Serikbay körsetkişti 50 mıñğa deyin jetkize alatınına senimdi bolğanımen, tehnikalıq mümkindikter şekteuli ekenin ayttı. Bwl qiındıqtı şeşuge de qarjı tapşı.
Tağı bir mañızdı mäsele, Qazaq qoğamında Internet sauda - qauipti degen ürey bar. Qauipsizdikke qatıstı qoyılğan saualğa K.Gorojanin: «Eger siz dükennen ne bazardan zat ne tauar satıp alsañız, twtınuşılıq qwqıqqa qatıstı qwjatqa säykes äreket etumen şektelesiz. Aytalıq, wnamağan nemese säykes kelmegen zattı 14 künde qaytarıp beru kerek. Al eger Internet arqılı satıp alsañız, bwl 30-90 kün aralığına deyin wzaradı». Osı orayda, qazaqtildi internet-twtınuşılardıñ sanın bilmekke talpınğan moderator Rauan Kenjehanwlı otandıq Internet sayttardağı bastı bettiñ büginde köbinese orıs tilinde aşılatını turalı mäsele köterdi: «Konferenciya qorıtındısında qabıldanatın Qararda Qazaqstandağı barlıq kommerciyalıq, kommerciyalıq emes wyımdardıñ Internet resurstarınıñ alğaşqı beti memlekettik tilde bolsa» degen wsınıstı qossaq».
Jarnama agenttikteriniñ negizinen orıs tilinde jwmıs jürgizetinin aytqan Erbol Serikbay dostarımen birge qazaq jarnama agenttigin aşuğa bel buğanın jetkizdi. Onıñ oyınşa, sayttarğa adamdardıñ az kiru sebebi, web-maqalalardıñ taqırıbı men mätini Internetke negizdelmeydi. Qazaq internetiniñ bastı problemaları retinde statistikanıñ joqtığın atağan Gorojanin jarnama beruşilerdiñ seriktestik ornatarda statistikağa basımdıq beretinin eskertti. Mısalı, bıltır jarnamadan tüsken qarajat kölemi 9 mln. dollarğa juıq körinedi: «Eger qazaqstandıq sayttar osı mäseleni tez arada qolğa almasa, jarnama bizdiñ aqşamızğa aldıñğı ondıqtan orın alğan reseylik kompaniyalarğa, Facebook, Google t.b. ketui äbden mümkin. Juırda www.zero.kz saytınıñ basşısımen kezdeskende qazaq sayttarı üşin arnayı tarmaq qosa alatının ayttı. Eseptegiş arqılı qazaq tilindegi qay saytqa qanşa adam kirgenin, swranısqa ie qanday sayt barın jarnama beruşiler bilip otıradı».
Qazaq tilindegi kontent qalıp­tastırudıñ bastı prob­lemaların tizbelegen mamandar Internetti damıtuğa är qazaq müddeli boluı kerek degen oy aytadı. Mısalı, İT mamanı Timur Bektwr: «Keybir qandas Internetten balasına qazaqşa ertegi taba almağanına qınjıladı. Negizi eger dauısıñız jağımdı bolsa, mikrofon alıp, sol qazaq ertegilerin öziñiz nege taspağa jazıp, Internetke ilmeysiz? Qazaq kontentin köbeytuge är azamat atsalısuı qajet»,- dedi.

Terminologiya mäselesin talqığa salğan üşinşi bölimde Skype arqılı baylanısta bolğan Janarbek Matay Qıtayda, Koreyada, Japonda köp İT terminderin öz tilderine audarmay-aq, sol küyinde qoldanatının ayttı. Sebebi İT-ge kün sayın jaña termin qosıladı. Mısalı, kroudsoursiñ, Big datalar - jaña terminder. Ökiniştisi sol, bizde halıqaralıq terminderdi qazaqşalauğa qwmarlar köp. Osı orayda, «Abay-aqparat» Qoğamdıq qorınıñ vice-prezidenti Aydos Sarım kirill qarpinen latın qarpine audaratın bağdarlamanı öz qarajattarına jasatıp, qazaq sayttarına beruge dayın ekendikterin ayttı. Al türki elderiniñ biriguine qarip mäselesi kedergi keltirip otırğanın jetkizgen QR Mädeniet jäne aqparat ministrligi Til komiteti törağasınıñ orın­ba­sarı, terminolog Şerubay Qwr­manbaywlınıñ aytuınşa, ter­minderdiñ 31 tomdığı dayındalıp jatqan körinedi. Al dästürli jur­nalistika men Internet jurna­listikanıñ erekşelikteri men kemşilikterin saralağan soñğı bölimde Internettegi kopipost, yağni, köşirip basu, bäsekeniñ joqtığı, avtorlıq qwqıqtıñ, jurnalistikalıq etikanıñ saqtalmauı t.b. mäseleler äñgimege arqau boldı. Negizi Internettegi «jiendik jasau» derti asqınıp bara jatqanı ras. Bwl turalı öz oyın bildirgen Aydos Sarım: «Keyde meniñ aytqan pikirlerim audandıq gazetterge rwqsatsız şığıp ketip jatadı «Aydos Sarım Almatıdan habarlaydı» dep. Sosın jürgeniñ audandıq gazettiñ «arnaulı tilşisi» qızmetin atqarıp. Qazaq interneti damısa eken degen tilektestikten ğana ünsiz otırmız äzirge. Biraq mwnı toqtatu kerek»,- dedi. Sonımen, Konferenciyada aytılğan wsınıs-tilekter aldağı 2-3 künniñ işinde jinaqtalıp, qorıtılıp, arnayı qwjat retinde dayındaladı da, tiisti orındarğa joldanadı. Bwl Qazaq internetiniñ damuına müddeli qandastardıñ alğaşqı qadamı. Alda qiın ötkel men atqaratın qıruar tirlik twr. Alayda maqsat - ayqın, müdde - ortaq, qwlşınıs - joğarı. Demek, alınbaytın asulardıñ joqtığına senemiz.
Näziya JOYAMERGENQIZI

"Türkistan" gazeti

0 pikir