Seysenbi, 10 Jeltoqsan 2019
Jañalıqtar 2400 0 pikir 1 Qaraşa, 2012 sağat 05:53

Dosay Kenjetay. Zayırlı el bolu men din wstau mäselesi

Zayırlılıq negizinen arab tilinde «zahiri» (zayırlı) yağni aşıq, sırtqı degen mağınalarda qoldanıladı. Dinniñ sırtqı mäni, yağni, şariğat wstanımın qamtitın termin retinde qabıldanğan. Oğan qarama qarsı mändegi «batini» sözi de arabtıñ işki män, sır degen mağınadağı işki tanımğa negizdelgen sopılıq tauil wstanımın bildiredi. Al endi osı qazaq mwsılmandıq tüsinigindegi zahiri wğımın «zayırlılıq» retinde batıstan kelgen, yağni respublikalıq jüyedegi memlekettik basqarudıñ bastı wstanımı «laicizmniñ» balaması retinde qoldanıp kelemiz.

Laicizm qwbılısı payda bolğalı köptegen qarama qayşı mändegi mağınalarda qoldanılıp ärdayım pikirtalastarğa jol aşıp keledi. Şındığında adamzat qoğamı üzdiksiz damıp, özgerip otıratın dinamikalıq üderisterden twratındıqtan qoğamnıñ da qwrılımdıq twrğıdan damuı men özgerisi zañdı. Qoğamdı wstap twratın qwndılıqtar jüyesi negizinen dinge barıp tirelgendikten, dinniñ qoğammen qatıstı qırı da özgerip otıradı, al dinniñ işki mäni yağni senimi men doktrinalıq qırı özgermek emes. Sondıqtan da uaqıt işinde qwqıq ta dinmen birge bolıp, keyde özara bölektenip, qoğamnıñ uaqıttıñ şarttarına qaray qwbılıp, dini bwyrıqtar men qwqıqtıq normalar retinde bölek äri birge ömir sürip keledi.

Zayırlılıq negizinen arab tilinde «zahiri» (zayırlı) yağni aşıq, sırtqı degen mağınalarda qoldanıladı. Dinniñ sırtqı mäni, yağni, şariğat wstanımın qamtitın termin retinde qabıldanğan. Oğan qarama qarsı mändegi «batini» sözi de arabtıñ işki män, sır degen mağınadağı işki tanımğa negizdelgen sopılıq tauil wstanımın bildiredi. Al endi osı qazaq mwsılmandıq tüsinigindegi zahiri wğımın «zayırlılıq» retinde batıstan kelgen, yağni respublikalıq jüyedegi memlekettik basqarudıñ bastı wstanımı «laicizmniñ» balaması retinde qoldanıp kelemiz.

Laicizm qwbılısı payda bolğalı köptegen qarama qayşı mändegi mağınalarda qoldanılıp ärdayım pikirtalastarğa jol aşıp keledi. Şındığında adamzat qoğamı üzdiksiz damıp, özgerip otıratın dinamikalıq üderisterden twratındıqtan qoğamnıñ da qwrılımdıq twrğıdan damuı men özgerisi zañdı. Qoğamdı wstap twratın qwndılıqtar jüyesi negizinen dinge barıp tirelgendikten, dinniñ qoğammen qatıstı qırı da özgerip otıradı, al dinniñ işki mäni yağni senimi men doktrinalıq qırı özgermek emes. Sondıqtan da uaqıt işinde qwqıq ta dinmen birge bolıp, keyde özara bölektenip, qoğamnıñ uaqıttıñ şarttarına qaray qwbılıp, dini bwyrıqtar men qwqıqtıq normalar retinde bölek äri birge ömir sürip keledi.

Negizinen laicizm wstanımı memleket pen dinniñ qarım qatınasın retteytin wstanım. Adamzat tarihında memleket öziniñ quatın dinnen alıp, dindi qorğau maqsatında öte qatañ şaralar qoldanğan, sonımen qatar memleket dindi öz baqılauında qısıp wstap, eñ soraqısı dinsiz qoğam ornatqan kezeñder de bolğan.

Ras laicizm wstanımı batıs örkenieti negizinde payda boldı. Şirkeu barğan sayın saltanat qwrıp memleketti Allanıñ atınan bilep töstep, orta ğasırlarda qoğamnıñ barlıq salasın qamtığanı sonşa, katolik şirkeuinsiz oylaudıñ özi künä boldı. Bügin teokratiyanıñ eñ joğarğı şıñı retinde tarihta qaldı. Tarihi üderiste memlekettiñ bilikti öz qolına aluı öte wzaq äri qiın qıstau joldardan ötti. Batısta laicizm wstanımınıñ payda boluımen birge din men memleket ayasınıñ ajıratıluı ideyası alğaş renesseans pen reformalar qozğalıstarı kezeñinde bastaldı. Martin Lyuterdiñ protestanttıq äreketi papanıñ bedelin tüsirip, wlttıq sananı oyatıp, laicizmge jol aştı.

XVIII ğasırdıñ ekinşi jartısınan bastap Amerika men Franciyada etek alğan revolyuciyalar nätijesinde memleket qwrılımı, memleket pen din baylanısınıñ jaña jüyege auısuına ıqpal etti. Basqa qırınan alıp qarağanda sol ğasırdıñ oylau jüyesine negizdelgen wlttıq erik pen sana qoğamdağı dinniñ röli men ıqpalın şektep, azamattıq qoğam ornatuğa bet aldı. YAğni memlekettiñ biligi zayırlı bolıp jaña memleket tüsinigi qalıptastı. Memleketke endi qwruşı halıqtıñ tek qana osı düniedegi qajettilikterimen ğana aynalısatın mekeme retinde anıqtama berildi. Şirkeu de qwdaylıq biliktiñ üstemdigin emes endi öziniñ bolaşağın qalay qwru kerek ekendigi turalı jaña erejeler qabıldauğa mäjbür boldı.

Sonımen bügingi zayırlılıq sözi termin retinde laicizmniñ ornına qoldanılıp keledi. Al laicizm sözi "laique" latın (laicus) tübirinen engen francuz sözinen alınğan. Taldap qarasañız sözdik mağınası dini emes adam, zat, oy, mekeme, jüye, wstanım mağınalarına keledi. Katolikterde din adamı emes, asket, papa emes hristiandarğa zayırlı yağni, laicist deydi. Osı sözden alıp bügingi laicizmniñ anıqtaması berilip keledi. Sondıqtan osı anıqtama negizinde zayırlı qwqıq degende negizi dinge süyenbegen qwqıq, al zayırlı memleket degende dini senim aqidalarğa neizdelmegen memleketti wğınamız. Bwrınnan Batısta şirkeu adamdarına klerikaldar al olardan basqa hristiandarğa da zayırlı yağni, laicist denilgendigi belgili. YAğni, Batısta hristian äleminde adamdardıñ özi osılay eki jikke «kasta» siyaqtı bölinip kelgen. Al islam äleminde mwnday din adamı nemese din adamı emes degen jik bolmağan. Kez kelgen mwsılman imam boluğa, kerek kezde janaza şığaruğa qwqılı äri mindetti bolğan.

 

Laicizmniñ termindik mağınasın taldap qarasaq jalpığa birdey qabıldanğan ortaq mağına şığaru qiın. Soğan qaramastan laicizmge türli anıqtamalar berilgen. Laicizmniñ mazmwnında din jäne dünie, qoğamdıq jwmıstardıñ özara ajıratıluı, bir birine aralaspauı, adamdardıñ  dini nemese ateist boluına qarap bağalanbauı, tömendetilmeui, erkin qwlşılıqtarın orındauı nemese orındauğa mäjbür bolmauın qarastırğan. Sonımen laicizmdi haq jäne qwqıq erkiniñ dini emes wstanımdarğa negizdelgen sayasi wyım forması dep qarastıruğa boladı. Sayasi biliktiñ quatın dinnen almauı, konstituciyasın dinge negizdemeui, belgili bir dindi qoldamauı, barlıq din ökilderine teñ qwqıq berui, din jäne memleket isteriniñ ajıratıluı siyaqtı funkciyalardı qamtığan. Biraq osı anıqtamalardı sol qalpında orındap otırğan bir de bir batıs memleketteri joq. Keybir sayasi partiyaları dinnen quat alıp bilik basına kelse, belgili bir dindi negizgi din retinde tanıp otır. Bilim beru jüyelerinde de din negizgi bağdarlama retinde bağalanıp otır. Al endi Qazaqstan da zayırlılıq wstanımın öziniñ memleketiniñ mazmwnın qwraytın mädeniettiñ tarihı men qwndılıqtarına jauap beretin, sol arqılı qauipsizdigin qamtamasız etetin zañın jetildirgisi kelse, barlıq evropa wyımdarı öre türegeledi. Olar kerek deseñiz işimizden qarsı jaqtastar tauıp qoğamdıq tınıştıqtı bwzğısı keledi. Öz işimizden «Ahmadi» ökilderin tauıp alıp, mäjilisterde olarğa söz berip, zañdağı «hanafi» mazhabına degen qwrmettiñ özin sınap otır. Demek laicizm wstanımı da bügin älemde sayasi oyınğa aynalıp ketti degen söz.

Laicizm negizinen aqıldıñ barşa adamzattı twtastıqqa, birlikke şaqıruşı quatına mañızdı orın beredi. Sondıqtan laicizm racionaldı wstanım. Zayırlılıq tek qana qwlşılıq pen senim bostandığı nemese memleket pen dinniñ özara ajıratıluı ğana emes. Zayırlılıqtıñ negizgi maqsatı jeke twlğanı dinderdiñ jäne idelogiyalardıñ qısımınan qwtqaru ekendigin biluimiz kerek. Bwl twrğıdan kelgende Qazaqstandağı dini ekstremistik bağıttar, «salafiler» men hristian missionerlerge öz azamattarın berip qoyu, baqılausız qaldıru memlekettiñ qaipsizdigine qanşalıqtı ziyan ekendigin bireu bilse, bireu bilmeydi. Qazirgi qoğamdağı «salafilerdiñ» barlıq is äreketteri qoğam qauipsizdigine keri äserin tigizip otır. Al missionerlik oşaqtarı jik şığarğalı qaşan. Zayırlılıq memlekettiñ demokratiyalıq, racionaldı wstanımdarğa negizdeluin bildiredi. Zayırlılıq äsirese Batıstağıday katolik älemindegidey din men memlekettiñ emes, din  men şirkeudiñ özara ajırauın bildiredi. Al islamda joğarıda aytqanday «din adamı» nemese «din adamı emes» degen bölektenu nemese  status, «kasta» bolmağan. Olay bolsa, respublikalıq jüyedegi memleketterdegi «zayırlılıq» wstanımın äsirese, islam örkenieti men mädenietine etene jaqın nemese sol mädeniet negizinde qwrılğan memleketter özindik kommentarii jasau arqılı bilik pen qoğam arasındağı üylesimdilikti qamtamasız etuge wmtıluı kerek dep oylaymın. Sebebi islamda meşit Batıstağıday şirkeu siyaqtı bola almaydı. Öytkeni şirkeu katolikterde ruhani bilik retinde dinniñ resmi ökili. Al Batıstağı zayırlılıq osı ökildikten tirşiliktiñ barlıq keñistigin, sayasattı, qwqıqtı, moral'dı, ekonomikanı şirkeudiñ jäne İnjildiñ közqarası men qısımınan qwtqaru üşin tañdalıp alınğan. Al islamda meşittiñ şirkeu siyaqtı Allanıñ atınan bilik jürgizetin missiyası joq. Sondıqtan Batıs pen Şığıs nemese hristiandıq pen islam arasındağı bastı erekşelikterdi negizge ala otırıp zayırlılıq wstanımın özimizdiñ memlekettiliktiñ bayandılığı men qauipsizdigi üşin özindik tekste qayta twjırımdauğa qwqılımız degen oydamın.

Laicizm teokratiyalıq memleket jüyesine qarsı, eşqaşan dinge qarsı emes. Zayırlılıq bilim men ğılımğa, erkin oyğa süyengen wstanım. Sondıqtan dinge qarsı bolu nemese dinge soğıs aşu degen mağınağa kelmeydi. Laicizm tek qana memleket tirşiligine tän äreket, is şara wstanımı. Jeke twlğanıñ jeke isine, senimine, ot basımen qayşılıqqa tüspeydi de dindarlığına da aralaspaydı. Laicizmdi dinsizdik dep wğınu onı dwrıs tüsinbeu degen söz. Al endi Qazaqstandağı keybir jağımsız oqiğalardı Baq betterinen oqığanda eriksiz nalisıñ. Bir saytta äskerler arasınan qwlşılığın orındap jatqandarğa qısım körsetip jatqandarın jazıptı. Sonda jeke twlğanıñ dindarlığına qısım körsetildi degen söz. Qarapayım aqılmen tarazılap körseñiz, imansız adam qwdayın tanımaytın äsker eldi qalay qorğaydı.

Al Batısta köptegen laicizm anıqtamalarınıñ işinde eşqanday da dinsizdik, din dwşpandığı nemese dinge qarsılıq siyaqtı tüsinik joq. Anıqtamalardıñ negizinen köp boluı laicizmdi är qırınan tüsindiruge baylanıstı bolıp otır. Mısalı filosofiyalıq twrğıdan laicizmdi qasañ ideologiya retinde tanıtqandar da bar. YAğni doktrina retinde ärbir adamnıñ zayırlı boluın, dinniñ adam ömirinen alınıp tastaluın nasihattaydı delingen. Tağı bir anıqtamada, laicizm dep, qoğamda memlekettiñ küşimen dindi tizgindeu retinde tanıtqan. Sondıqtan laicizmdi militan soğısqwmar qırımen tanılğan ateizmge de auısıp ketetin twstarı bar oylau jüyesi retinde de tanıtqandar bar. Osı jerde qoğamdı  tübegeyli, bilikti basıbaylı qwdaysızdandıru laicizmniñ wstanımdıq mindetine kirmeytindigin eskerte keteyik. Biraq Batısta laicizm atımen osılay äreket etkisi keletinderdiñ bar ekendigin de jasırmay jazıp jürgender de bar.

Sondıqtan zayırlılıq degende onıñ işki jäne sırtqı funkciyaların özindik tekstpen qoğamğa tüsindiru qajettiligi bar dep esepteymin. Onıñ üstine ötken jılı qabıldağan jaña zañımızda osı «...zayırlı el» degen tirkestiñ işki mazmwnı men wstanımdıq funkciyalarına tüsindirmeler jasalu kerek dep esepteymin. Ol tüsindirmeler de mädeni, tarihi sana men dini, örkeniettik täjiribemizdi eskerip jasaluı tiis. Sebebi din qwbılısı kieli, moral'dıq twjırımı bar, dini ğwrıptıq qırımen qosa, aksiologiyalıq senim men qwlşılıqtar institutı. Adamnıñ ruhımen ojdanımen tarazılanıp qabıldanatın Qwdaylıq zañ. Biraq din tek qana jeke adamdı ğana emes twtastay qoğamdı, mädenietti qalıptastıruşı küş. Dinniñ äleumettik mäni zor. Ärbir qoğam otbasınan, otbası jeke adamdardan twratın bolsa, solardıñ ärbiri jeke ojdanı, özine älemge, memleketke tağı sol siyaqtı Jaratuşığa qarsı jauapkerşiligi bar tirşilik iesi. Oğan qosa din qoğamdıq tärtip pen jüyege, jeke adamğa, qauımdasıp jasaytın amaldar bwyıradı. Al dindar twlğa üşin dinniñ bwyrıqtarın orındau, tıyımdarınan qaşu, qwlşılıq pen minajattarın jüzege asıru ojdanınıñ tilegi, jauapkerşiligi bolıp tabıladı. Olay bolmağan jağdayda dini twrğıdan künä jasağanı. Osı närse onıñ ojdanında psihologiyalıq küyzelisti tuğızadı. Biraq sol adam öz qoğamınıñ işinde tek dindar ğana emes, sonımen qatar memlekettiñ azamatı. Sondıqtan memlekettiñ zañı men tärtibin moyındap, konstituciyasın qabıldap, qwrmetteu onıñ azamattıq borışı, mindeti. Bwl twrğıdan dindar twlğa eki mindet arasında qalıp otır. Biri dini mindeti, ekinşisi qoğam aldındağı mädeni mindeti. Sondıqtan da qoğamnıñ jetistigi men jeke adamnıñ ojdanında tınıştıq ornatu üşin jaña memleket qwqığı zayırlılıq wstanımın tañdap aldı. Mine osı jerde zayırlılıq wstanımınıñ funkciyası kömekke kelui tiis.

Zayırlı memlekette din erkindigi degenimiz -

bilik jolı arqılı nemese jeke azamattar tarapınan, zañ arqılı nemese basqa joldar arqılı qısım körmey;

qorqıtu sayasatına wşıramay qalağan dinine senu;

onıñ aqidaların erkin orındau;

sengen dininiñ qwlşılığı men minajatın sol dinniñ negizi, ereje qağidası jäne tilinde jüzege asıru;

sol din turalı oyları men bilimin auızşa nemese jazbaşa jayu;

sol dindi erkin üyrenip, basqasına erkin oqıtu;

memleket tarapınan belgilengen zañğa say äreket etu şartımen jeke nemese qoğamdıq jağdaylarda öziniñ sengen dininiñ jolımen jüru mümkindigi degen söz. Respublikalıq jüyede Zañ şarttarın orındap dinniñ tıyımdarın jüzege asıra almasa, nemese zañ talaptarın bwzbaymın dep dinniñ şarttarın orınday almasa, kez kelgen azamat din aldında künä jasağan bolıp eseptelmeydi. Sebebi ol dindar adam azamat retinde osını isteuge mäjbür degen söz. Al mäjbürlik islamda künä emes.

Al endi zayırlılıq wstanımı bar, biraq onı negizge almaytın memleketterde dini fanatizm nemese sayasi lañkestik bilikke üstemdik etedi. Dini fanatizm nadan dindardıñ öziniñ dini aqidaların absolyuttik aqiqat retinde qabıldap, basqa dini tanımdağılardıñ jolına «şirk» retinde ükim şığarıp, sayasi bilikti öz ıqpalına alıp kün körsetpeytin nağız din dwşpanı, mazhab erekşelikterin qwrmettemeytin, Allanıñ atınan söyleuge beyim, qağidaşıl, qauğa saqal büginginiñ salafileri siyaqtı boladı. Onıñ mısalın alıstan izdemey aq özimizdiñ Qazaqstannan köruge boladı. Mısalı sonday küşterdiñ sopılardı zındanğa japtıruınıñ artında osı qwbılıs jatır. Al sayasi fanatizm belgili bir twlğanıñ sayasat, qoğam  turalı öziniñ jeke közqarası men oyların absolyuttik aqiqat dep basqalardı közge ilmeytin nadandıqtıñ dwşpandığı. Sondıqtan din erkindigin dini jäne sayasi fanatizmge qarsı qorğaudıñ birden bir jolı zayırlılıq wstanımı jäne onıñ köpqırlı funkciyaları bolu kerek dep oylaymın. Zayırlılıq negizinen ölşem, tepeteñdik jüyesi. Zayırlılıqtıñ osı funkciyası boyınşa bilik barlıq dini tanımdar men dini jamağatqa bir közben qarau mümkindigin eşqanday topqa berip qoymauı kerek. Olay bolsa abıroydan ayrıladı. Sopılar men qoğamdağı salafilerdi tabiği dialektika retinde qadağalap otırsa bilik te qoğam da wtılmas edi. Esesine dini bilim, ğılım, tanım men dini sana tereñdey tüsken bolar edi.

Zayırlı elde memleket dinge aralaspaydı degen söz, dinniñ iman, qwlşılıq, dini oqu jäne oqıtu isterine kedergi bolmaydı, sonımen qatar belgili bir dinniñ jeteginde de ketpeydi degenge sayadı. Olay bolmasa, Qazaqstan siyaqtı halqınıñ 70 payızı mwsılman elde halqınıñ dini qajettilikterin qanağattandıruğa kömektespeydi degen söz emes. Demokratiyalıq ükimettiñ eñ bastı mindeti halıq üşin qızmet etu bolsa, sol halıqtıñ dini qajettilikterin eskerip, olardı qamtamasız etu de ükimettiñ bastı mindeti boluğa tiis. Osını jete tüsingen Batıstıq el Angliyanı alıp qarasañız, şirkeu şığındarınıñ jartısı memleket tarapınan qarjılandırıladı al şirkeu barlıq salıqtan bosatılğan. Şirkeu barlıq is äreketterinde erkin. Memleket mektepterinde din sabaqtarı resmi standarttar şeñberinde oqıtıladı. Al bizde standarttan tıs jay fakul'tativ retinde 9 sınıp oquşılarına onda da pozitivistik tendenciya boyınşa oqıtılıp jatır.

Al Germaniyada şirkeu memleket arqılı salıq salu qwqına ie.  YAğni sol eldiñ azamattarı jappay şirkeu salığın töleydi jäne şirkeu sol salıq negizinde tirşiligin jalğastıradı.

Ispaniyada din qızmetkerleri twrğın üy salığınan bosatılğan, qatolik din qızmetkerleri memleketten järdem aqı aladı. Köpşiligi katolik bolğandığı sebepti erekşe status berilip, zañdıq negizde jeñildikterden paydalanıp otır. Tek katolikter ğana barlıq mektepterde, auruhanalarda, eldi mekenderde uağız jürgizu qwqına ie. Mektepterde dini bilim beru şirkeu tarapınan wyımdastırıladı.

Franciya da öziniñ qızmetkerlerine memleket dini qajettilikterin qamtamasız etude kömek körestude. Mektepterde, joğarı oqu orındarında, auruhanalarda, türmede, äskerde arnayı ortalıq aşılıp, din adamdarınıñ qızmet körsetuin memleket özi wyımdastırıp otır. Al Qazaqstanda äskerde qwdayğa qwlşılıq jasağan nemese jasağısı kelgenderdi reviziyalap, qudalap jatır. Bwl  «bas al dese şaş alumen» teñ jağday bolıp twr ökinişke oray.

Sonımen laicizm ölşem, tepe teñdikti qamtamasız etetin jüye. Bwl jüyede din men memleket özara avtonomdı ömir sürui tiis. Biraq Qazaqstanda ğılımi twrğıdan racionaldı deñgeyde zayırlılıqtıñ anıqtaması jasalınbasa, zañ jäne qwqıq kitaptarına engen jaña termin retinde ülken qayşılıqtı pikirtalas tudıruı mümkkin. Ol üşin bwl wstanımğa memlekettiligimizdiñ bayandılığın negizge alatın jaña funkciyalar üstep, qayta twjırımdau şart degen oydamın.

Dosay Kenjetay,

teologiya jäne filosofiya

ğılımdarınıñ doktorı,

professor.

Türkistan qalası

«Abai.kz»

0 pikir