Beysenbi, 27 Aqpan 2020
Jañalıqtar 1658 0 pikir 3 Qırküyek, 2012 sağat 09:01

Jwmamwrat Şämşi. Auıl auıl emes – Auğanstan

Biılğı jazda alıs auıldarda twratın ağayın-tuıstarımdı aralap keldim.

Esimizde şığar, toz-tozı şıqqan auıl halqınıñ äl-auqatın köteru maqsatında Elbasımız 2003-2005 jıldar aralığın auıl jıldarı dep arnayı jariyalanğan bolatın. Auıl ekonomikasın köteru üşin 3 jılğa memleket byudjetinen arnayı türde 150 milliard teñge köleminde qarjı bölingen edi. Sol qarjı auıl-aymaqtı tügel qamti almağan türi bar. Jambıl oblısı Köktal auılında twratın äpkemniñ üyinde bolğanımda sol auıldıñ twrğını Sadıqov Nartay ağamızdıñ aytqan sözderi jüregime qattı battı. «Auıl auıl emes,  - Auğanstan, - dep bastadı äñgimesin ağamız. -  Jastarğa jwmıs bolmağan soñ, aqşa joq, biraq ärkimniñ kindik qanı tamğan öñiri jerdiñ jännatı bolğandıqtan, jüregine nwr wyalatıp, kökeyine sağınış närin egetin tuğan jer kimge de bolsa da ıstıq. Sondıqtan, auıldı tastap jıraqqa ketkiñ kelmeydi. Auılda tabısı barlar tek äkim-qaralar men mektep wstazdarı, därigerler.

Basqa jwrt jwmıssız. Biz siyaqtı ükimetten kök tiın alıp körmegen, zeynetkerlikke jası jetpegen 35-60 jas aralığındağı adamdardıñ elden alğan qarızı şaş-etekten.

Biılğı jazda alıs auıldarda twratın ağayın-tuıstarımdı aralap keldim.

Esimizde şığar, toz-tozı şıqqan auıl halqınıñ äl-auqatın köteru maqsatında Elbasımız 2003-2005 jıldar aralığın auıl jıldarı dep arnayı jariyalanğan bolatın. Auıl ekonomikasın köteru üşin 3 jılğa memleket byudjetinen arnayı türde 150 milliard teñge köleminde qarjı bölingen edi. Sol qarjı auıl-aymaqtı tügel qamti almağan türi bar. Jambıl oblısı Köktal auılında twratın äpkemniñ üyinde bolğanımda sol auıldıñ twrğını Sadıqov Nartay ağamızdıñ aytqan sözderi jüregime qattı battı. «Auıl auıl emes,  - Auğanstan, - dep bastadı äñgimesin ağamız. -  Jastarğa jwmıs bolmağan soñ, aqşa joq, biraq ärkimniñ kindik qanı tamğan öñiri jerdiñ jännatı bolğandıqtan, jüregine nwr wyalatıp, kökeyine sağınış närin egetin tuğan jer kimge de bolsa da ıstıq. Sondıqtan, auıldı tastap jıraqqa ketkiñ kelmeydi. Auılda tabısı barlar tek äkim-qaralar men mektep wstazdarı, därigerler.

Basqa jwrt jwmıssız. Biz siyaqtı ükimetten kök tiın alıp körmegen, zeynetkerlikke jası jetpegen 35-60 jas aralığındağı adamdardıñ elden alğan qarızı şaş-etekten.

Qısta otın kömir satıp aluımız kerek, kömirdiñ tonnasın 12 mıñ teñgege satıp alsaq, onı qaladan auılğa jetkizip bergeni üşin 3 mıñ teñge töleymiz. Al, bir qıstan şığu üşin bir tonna kömir jetuşi me edi? Jarıq energiyası, telefon baylanısı, jer, üy salığı, işer as pen kier kiim tağı bar. Mısalı men 5 tonna kartop eksem, sonıñ önimin satqandağı paydam  twrmısımnıñ jırtığına jamau da bolmaydı. Tek mal ösirip qana jan saqtap otırmız, balam.

Mal satqan aqşadan nan-pwlımızdı ayırıp, bağası uday qımbat bolsa da, janar jağar mayımızdı tabamız. Öz qolımızda bolmağandıqtan tehnikanı jalğa alamız. Auılda tehnikanıñ jetispeuşiliginen oğan degen swranıs ta köp. Kezekte twrıp jürip, qolımızdı äreñ jetkizemiz. Traktor iesi bir gektar jer aydap bergeni üşin 5 mıñ teñge aladı. Qalağa aparıp, öndirgen kartobımızdı satsaq, onıñ är qabına 400 teñge töleymiz. Tölemeseñ, wrı itke wqsap «qızıl äskerler» jetip kelip qabıñdı tartıp aladı. Odan da berip qwtılayın dep oylaysıñ.

Şınımdı aytsam, Tarazda joğarı oqu ornında oqıp jürgen qızıma aqşa tauıp bere almay qinalamın. Qatarınan kem  qılğıñ kelmeydi. Bwl tek qana men emes, barlıq auıl halqınıñ basındağı jayt.  Qala mañındağı auıldar bolmasa, şalğaydağı auıldardıñ eşbiriniñ kösegesi kögergenin men estigenim de körgenimde joq». Ağamız osılay dep sözin ayaqtadı.

Qala demekşi,  XX-ğasırdıñ ekinşi jartısında-aq qazaq eli bäribir qalalıq wltqa aynalatın edi. Alayda, Keñes odağınıñ tölqwjat tärtibi (propiska) wlttıñ köpşilik böligin şağın auıldarğa tarıday şaşıratıp tastadı da, qalağa köşuge tıyım saldı. Kezinde Mäskeudiñ qaladağı qazaqtıñ ülesin 17 payızdan asırmau turalı nwsqauı da bolğanın biletin şığarsız.

Sonımen, 10 mln qazaqtıñ teñ jartısı 8- mıñğa tarta ülkendi-kişili auıldarda narıqtan, tehnikalıq damudan, türli qızmet türlerinen, dinamikası jıldam mädeni-ğılımi ömirden sırt qalıp otır. Ol auıldıñ 600-ge juığın qausağan qarttar ğana mekendeydi. Qwday qaraspasa, ükimettiñ dürbisine ilige bermeytin 5000-ğa tarta auılda auız su ülken problemağa aynalğan. 2000-nan asa eldi mekenge baylanıs telefonı ornatılmağan nemese dwrıs tartılmağan. Auıldardıñ işi-sırtındağı tas joldardıñ qanday jağdayda ekenin jas bala da biledi. Al ondağı ağayınnıñ, äsirese auıldağı ana men säbilerdiñ densaulığı bölek maqalanıñ jügi.

Qalağa kelgen auıl adamdarına baspana alu nemese päter jaldau üşin beriletin arnayı äleumettik tölem turalı Ükimette ne Parlament qabırğasında söz qozğalğan emes, qozğalmaydı da. Ükimettiñ «agrarlı jwrt bolamız ba? Halqı qalağa şoğırlanğan mobil'di memleket bolamız ba?» degen swraqtarğa jauap izdeytin türi körinbeydi. Osınday jauapsızdıqtıñ kesirinen 20 jıl işinde qaladan baspana tauıp, naqtı ornalasqan halıq sanı 400 mıñnan äreñ asıp jığıldı. Esesine, qaladan 1mln adam şetelge köşip ketipti. 1990 jılı qala halqı jalpı jwrttıñ 56,5 payızın,  2012 jılı bwl körsetkiş 57 payızdı qwraptı.

Auıldardan Astana men Almatığa jwmıs izdep ağılğan jwrttıñ sanında esep joq. Tayauda tañerteñ Almatınıñ «Altın Orda» deytin bazarınıñ aldında  eñgezerdey qazaq jigitteriniñ qoldarına kök paket wstap alıp jwmıs izdep jürgenin kördim. Ol bazardı jergilikti halıq «Qwl bazar» dep atap ketken. Aralarında örimdey jas qızdar da jür. Olardı körgende jüregim qanğa tolıp ketti.

Joğarğı biliktiñ wlt pen memleketti biriktirmeu twrğısında 20 jıl boyı jasap kele jatqan äreketin aytpağan künniñ özinde halıq ökili bolıp sanalatın parlament deputattarınıñ  qılığı sayasi şeşimderdi qabıldauda auıl halqınıñ pikirin, müddesin mülde esepke almaytının Mañğıstau oblısındağı Jañaözen oqiğası anıq körsetti. Öytkeni, auıldağı jwrt sayasi twrğıda «öli» jwrt, mılqau nemese jarımjan elektorat qana.   Qır ömiriniñ mümkindigi qazirgi zamanda öte şekteuli. Mektepterde mwğalim jetispeydi. Mädeniet üylerinde eşqanday üyirmeler jastarmen jwmıs istemeydi. Klubtarı qaşan barsañ, jabıq twradı.

Täjirbieli investorlar auıl şaruaşılığınıñ jarımjan infraqwrılımın körip twrıp, aqşasın jelge şaşpaytını tağı anıq. Sayasi partiyalar, jastar wyımdarı, sport mekemeleri auılğa barıp, twraqtı türde jwmıs istemeydi. Qalay deseñiz de, auıldağı  qazaqtıñ twrmısı bügingi ömir talaptarına layıq bolıp twrğan joq. Kerisinşe, tağı sol tarihi meşeulikke bastap twrğanday körinedi mağan.

Auıldarda qwmırsqaşa jıbırlağan 5mln qazaqtıñ nelikten jwmıssız jürgenin şamalay beriñiz. Ükimet bwl jwmıssız halıqtı jılına mölşermen 1siır, 5-6 tışqaq lağın satıp, nan-şayın ayırğanı üşin «üyiñe aqşalay tabıs kirgizip otırsıñ» dep jwmısı bar adamdar sanatına engizip qoyğan. Sondıqtan statistika agenttiginiñ «üy şaruaşılığında özin-özi jwmıspen qamtıp otırğandar 70 payız» degen mälimetine süyenip, auıl halqınıñ 70 payızı jwmıssız deuge tolıq negiz bar.

Auıldağı jalaqı 2010 jılı 15500, 2011 jılı 17000, 2012 jılı 20800 teñgeni qwraptı. Osı bolar-bolmas näpaqamen auıldağı qalıñ halıq qalay damidı, qalay densaulığın kütedi, wrpağına qaytıp sapalı bilim beredi? Mwnday jarımjan tirşilikpen qanşa uaqıt otıradı? Osılayşa qwr kün körispen ğana otırğan auıl halqınıñ 48 payızınıñ tabısı tek tamaqqa ğana jetip otır.

Qalğan 52 payızınıñ aqşası eki-üş jılda bir ret öziniñ jäne bala-şağasınıñ kiimin jañalauğa ğana jetedi. Elektronikalıq tauarlar men twrmıs tehnikasın aluğa auıl halqınıñ 3 payızınıñ ğana jağday jetetinge wqsaydı. At töbelindey 1 payız jwrt qana äkim qaralar men käsipkerler twrmıs tarşılığın sezinbeydi. 20 jıldan beri  zamanaui igilikterden şet qalıp kele jatqan auıl halqınıñ psihologiyasında äleumettik nigilizm tereñdey tüsken. Auıl halqı biznespen şwğıldanıp qomaqtı payda tauıp, bayıp ketetinine, äkimşilikten nemese bankten nesie alıp ol qarızdı tügel qaytara alatınına senimi joq. Öytkeni äkimşilik pen bankterde qwjat räsimdeu, qojalıqtıñ köptegen şarualarına rwqsat alu tek para beru arqılı ğana şeşiledi degen pikir jwrt sanasına berik ornağan. Bwl - auıl halqınıñ jañsaq tüsinigi emes, bwl - Aqordadan bastap  Şardaradağı bala baqşağa balasın ornalastıru üşin aqşasız is bitpeytindigin biletin jwrttıñ qanına siñgen ädet, bügingi ömirdiñ  şındığı.

Auıldağı qordalanğan mäselelerdi, kürmeui şeşilmegen twrmıs pen qaladağı baspana tabu, jer alu qiındıqtarın, orıs tili men byurokratiyanıñ ojar üstemdigin eskersek, wlttıñ «aldı mwz, artı jalın» bolıp twrğanın köresiñ. Jaña qatınastarğa negizdelgen innovaciyalıq-industrialdı qoğam qwrudan 3 ğasır keşikken halıq 30-40 jıl işinde wlt retinde damuın toqtatsa, qalada twratın orıstildi böligi ğalamdıq pop-mädenietsımaqpen auızdanıp ömir süretin, auılğa qamalıp otırğan jartısı genetikalıq twrğıda tozıñqırağan «auıl tilinde» söyleytin eki jüzdi satqınğa aynalsa, eşqanday da tañ qaluğa bolmaydı.     Öytkeni, elimizde türli etnostardı aralastırıp qonıstandıru, söytip Qazaqstan halqın twtsatandıru sayasatı jürgizilmey keledi.

Tağı bir mäsele qala mañına öz küşimen kelip qonıstınıp jatqan qazaqtardıñ ahualı. Mäselenki,  Astananıñ aynalasındağı Qoyandı, Talapker, Qosşı eldi mekenderinde qalay qalasa solay üy sala bergenniñ 95 payızı özimizdiñ qaraközder. Tipti, köşe men qorğan joq, bazar, policiya punkti, auruhana, därihana, düken joqtıñ qası, işetin su öte aşı, infraqwrılım qalıptaspağan. Zañsız üy salıp alğandar qanşama. Mwnıñ bärin bilik bilmey otırğan joq, bilip otır, biraq wlttıq ekonomikamızğa jüyeli özgerister äkeletin, wlttı jaña sapağa köteretin   qıruar qarjınıñ belgili bir böligin jımqırıp qaludan jalığar emes.

Oymşa, wlttıq apattıñ aldın alu üşin elimizde müyizi qarağayday organ qwrılıp, ol ökiletti organ retinde wlttıñ qalağa bet alğan köşin belgili bir dayındıqpen kütip alıp, jwmıspen qamtamassız etip, adamşa ornalastıru kerek.

Sol bayağı kelmeske ketken Keñes odağınıñ qazaqtı agrarlıq, auıldıq wltqa aynaldırıp, sol beti bıtırağan basın qospay qarañğı qırda, örkeniet pen narıqtan sırt jıraqta wstau sayasatın qazirgi bilik jalğastırıp otırğanday körinedi mağan. Ağayın-tuıs ortasın aralap, auıldarğa barğanda körgenim men tüygenim osı boldı.

«Abay-aqparat»

0 pikir