Seysenbi, 10 Jeltoqsan 2019
100 Jaña esim 1460 3 pikir 15 Qaraşa, 2019 sağat 10:40

Ahañ tuğan topıraqqa aunadıñ. Endi Alaş amanatına adal bol!

El jügin, erdiñ jügin arqalağan.

Halayıq ümit kütip ükileude.

Ädebiet, tarih, qoğam qazanında

Eliñniñ bazarı bol tarqamağan.

100 jaña esim jobasına wsınılıp otırğan jas jazuşı, ädebiet zertteuşisi, tanımal sınşı, Alaştanuşı ğalım, qoğam qayratkeri. 3 prozalıq, 5 ğılımi-tanımdıq kitaptıñ avtorı jäne 15 kitaptiñ qwrastıruşısı. Köptegen ädebi bayqaudıñ jeñimpazı. Halıqaralıq «Daraboz»(2015) ädebi sıylığınıñ laureatı. Almatı oblısı äkimdiginiñ «Aq qauırsın» ädebi sıylığınıñ laureatı. QR Ğani Mwratbaev atındağı (2017) jastar sıylığınıñ laureatı. QR «Darın» memlekettik jastar sıylığınıñ laureatı. Äzilhan Nwrşayıqov (2018) pen Beyimbet Maylin atındağı(2019) stipendiyanıñ iegeri. Ärbir tuındısın talasa basatın gazetterdegi maqalaların oqıp, radio, telearnalardağı swqbattarın körip, tıñday jürip özim sırttay tanığan Eldos Toqtarbaydıñ şığarmaşılıq kredosı -  şınayılıq, ömirlik wstanımı – Alaş zamanı eken. Ol Alaş turalı jazğanda, ya aytqanda beyne bir sol däuirde ömir sürip, Alaş qayratkerlerimen birge jürgendey jan-tänimen enip ketedi.

Eldos turalı aytpağımızdı dañğayır jazuşı, kemeñger qoğam qayratkeri Äbiş Kekilbaevtiñ – Tahaui  Ahtanov turalı «Elden ötken erek-ti» degen maqalasındağı mına bir epizodtan bastağandı jön kördik –«Kreml' auruhanasında operaciyadan dünie salğan ayaulı wstaz Mwhtar Äuezovtiñ auruhanada jatıp jazğan aqtıq hattarı «Qazaq ädebietinde»  jariyalanğan. Olardıñ bireui Ahtanovqa arnalğan-dı. Söytse , nauqastanıp jatıp «Mahabbat mwñın» oqıp şığıptı. Alğan äseriniñ izin suıtpay älgi hattı jazıptı. Onda: « Mende bir quanğan, süysingen oylar wdayı qatar jarısıp otırdı. Ol: seniñ özime sonşa etbauır, şabıtıñmen ini-bauır ekeniñdi sezine otıru şaqtarı. Men seniñ maqalalarıñnan, keñ tınıstı romanıñnıñ da («Qaharlı künderdi» aytıp otır -  Ä.K.) key boyaularınan «osı menimen tuıstas-au» dep oylap jüruşi em. Keyde tipti öz sezimderimdi, sırlarımdı sağan jazdırıp, soğan barınşa senip, elige erip, riza bop otırğandaymın. Ärine, ärbir şınşıl şığarma solay eliktiredi de, al ol öz jüregiñe wqsap soqqan jan-tamırıñdı janbauırıñday sezbeske şarañ joq» degen moyındaudı ala otırıp, Mwhtar Äuezovtey wlı oqırmandı osınşa üzdiktirgen avtor bolu qanday baqıt!» dep tamsanadı. Bwl üzindini alğandağı aytpağımız -  Tahañ sekildi Eldostıñ da Alaş arıstarı turalı maqalaları, keşegi qanqwylı qasap zaman turalı äñgimeleri oqırmanın özimen birge jılatıp, birge quantıp öz älemine engizip alıp ketedi. Eldos ğılımi derekterdi adal, ädil, şiraq ta däl bere otırıp mäyegin ağızıp, mayın tamızıp, şwraylı ädebi tilmen balalar jazuşısı bolğandıqtan da  mektep balalarına da tüsinikti jazadı. Şındığında bizge osınday tüsinikti ädebi tilmen jazılğan tarih kerek. Bwl orayda Mwhtarşa tolğanar bolsam, Eldos meniñ armanımdı orındağan, menşe armandağan janbauırım.  Ğalımdardıñ özderi ğılım tili dep ataytın, özderinen basqa tüsine bermeytin, tipti öz şäkirtteriniñ de bäriniñ birdey sanasına siñbeytin jalañ derek, qasañ tilmen jazılğan eñbekterin boyımızğa siñire almay, öz tarihımızğa boylay almay kelemiz. Naqtı oqiğanı Eldosşa äñgime türinde  şwraylı tilmen berse, ana sütindey siñimdi närli. Sonda ärkim de öz elin, öz tarihın etene şınayı tüsinip, anasınday süyedi. Özgege de süygizedi. Bwğan dälel – Italiya, Grekiya, Franciya, Angliya, Rossiya tarihın dünie jüzi biledi. Tarihtı jeke adamdar jasaytının oyğa alsaq, tarih ğılımı el jüregine süyikti keyipkerleri arqılı jol tabadı. Bala kezimizden «Ertedegi grekter» t.b. sekildi kitaptardı bala wğımına say körkem ädebiet türinde oqıp, keyipkerlerine eliktep, boyımızğa siñirip östik. Sondaqtan da: tarihşılardıñ tıñ jatqan twstarına kirip ketken de kezderim bar edi. Osınday  balalar köp bolsa, keleşek wrpaq qamına alañdamay janım tınış bolar edi.  Eldos mine tarihtı elge keñinen jetkizu üşin osı bir şüygin joldı tañdadı. Layım tarihtağı ırısımız mol bolsın dep tileyik. Sondıqtan da tätti eleske arbalğanday kelesi äñgimeni, nemese Eldospen birge arhiv aqtarıp, keñ baytaq qazaq eliniñ tört qwbılasın tügendep, – biri  Torğaydan, biri Astrahannan, biri Qarağandı, biri Jetisu, biri Semey, endi biri Soltüstikten  tağı bir Alaş arısımen tanısudı kütesiñ. Mwhtarday wlı oqırman bolmağanmen, wğımtal oqırmanğa aynalasıñ. Qazaqstan portalınıñ «Adamzatpen swqbat» attı aqparattıq, önegeli twlğanı zertteuge arnalğan jobası öz jwmısın Eldos Toqtarbaymen swqbattan bastadı. Osı swqbatta Eldos: «Jer betine sıymay ketken Alaş arıstarın keudeme sıydırıp, jüregime jerledim» dep közine jas alğanda, men bora-bora  bolıp jıladım. Sonımen birge Eldostıñ söz saptauına, kösile söyleytin kösemdigine, jalıqtırmaytın qoñır dauıspen müdirmey tiyanaqtı söyleytin şeşendigine  äbden riza boldım. Osı twsta ädebi jinalısqa qatısıp, minbege şığıp bir-aq ret söylegen sözinen bilimdarlığı men şeşendigin bayqap, sol kezdegi ädebiet jampozdarı Jazuşılar odağına müşelikke qabıldağan Tahaui Ahtanovqa Eldostıñ tağı bir wqsastığın taptım. Eldosqa jäne bir riza bolatınım – Sanasınıñ sergektigi, qanday da bir qate körse, basımen tüsip ketip, qolımdağı isti bitirip alayın, sodan soñ kirisemin demey, qatar qolğa alıp, jol-jönekey jöndep otıratın wşqırlığı.

Aqın bop wşqan sarbalaq armanı balalar jauşısı bolıp tülegen Eldostıñ Bayanjürek jazuları ciklinen añız äñgimeleri keremet. Men armandaytın birden esten ketpestey boyğa siñip qalatın, äñgime türindegi tarih eken. Sonımen birge qızıqtı hikayat qana emes, etno-geografiyalıq tanımdıq dünie dese de boladı. Bayan men Sayınbölektiñ qaşpaq bolıp mejelegen bağıttarı – tau-töbe, say-sala, özen, köl, asu attarı: Bayan qwlap ölgen tau Bayanjürek, ğaşığı ölim qwşqan asu Sayınbölek, Bayannıñ äkesi Qapaldıñ qonısı Qapal degen siyaqtı äñgime türindegi bwl tarih sayahatşılarğa  jer atauı jäne tarihı turalı qızıqtı äñgimelep berui tiis jol bastauşılarğa da taptırmas qwral. Al «Aq qauırsın» bäygesin alğan «Kieli topıraq» äñgimesi qaralı qapas kezeñniñ beynesin közaldıña möldiretip äkeletini sonday, qaşa köşken jwrttıñ jol azabın kötere almay qaytıs bolğandarın aq juıp, arulap jer ana qoynına tapsıruğa da mwrşası bolmay özenge ağızıp jibergeni, sol köşte birge bolıp, sol oqiğanı közben körgendey  birneşe künge deyin kinonıñ üzilgen lentasınday kökeyde twrıp alıp, qayta-qayta köziñe jas üyirip, janıñdı mazalaydı.

Eldostıñ ğalımdığın – A.S.Puşkinniñ: «Halıqtıñ tarihı aynalıp kelgende aqınnıñ ülesine tiedi», degeni men «Aqın jäne ğalım wğımdarınıñ ara jigi keşe ğana ajıratılğanın nege wmıta beremiz» - degen Oljastıñ pikirimen şegendesek boladı.  Ğılımğa da, tarihi derekterge de adaldığına tänti boldım. Hamitbektiñ poemasın araşalap, qasiet kiemizdey Ahañnıñ, Ahmet Baytwrsınovtıñ eñbegine qiyanat jasatpağan jerinde jılap ta aldım. Äşiinde öner, ğılım quğan adamğa tän ağeden Eldos şındıqtı bwrmalatpau degen mäselege kelgende, öziniñ bilimi men biligine senimdi azamat şalt minez, temirdey tegeurin körsetedi.

Aqın bop bastap, balalar jazuşısı bolıp qalıptasqan Eldostıñ  Alaş zamanına osınşa den qoyıp, Ahañnıñ: «El büginşil, meniki erteñ üşin» degen sözin bağdarşam etip alıp, keşegi tarihtı bügingi jastarğa, keleşek,  wrpaqqa wlttıq ideologiyanıñ altın diñgegi retinde mwrtın bwzbay, şaşpay-tökpey, dümbilez bwrmalaudan arşıp alıp, qaz-qalpında jetkizu üşin birneşe adamnıñ, tipti bir instituttıñ jwmısın moynına artıp alıp jankeştilikpen eñbektenuine nendey moyın bwrğazbas küş türtki boldı eken dep jüretinmin. Oyımdağı osı swraqtıñ jauabın Eldostıñ  öziniñ «Söz säule» kitabınan taptım.Mwnda ol: «Meniñ jüregime erekşe äser etken bir oqiğa – Alaştıñ degdarı, qadirli Ahmet Baytwrsınwlı düniege kelgen kieli Sartübek atırabı, Aqköl auılına barğanım edi. 2013 jıldıñ mamırında Aybek wstazımız (Bwl -  şındıqtı taysalmay ayta alatın , barşa halqımızdıñ süyikti aytıs aqını Aybek Qaliev bolatın – Z.Q.) Mirjaqıp Dulatov atındağı birlestik müşelerine arnap Arqalıq – Amangeldi – Torğay – Aqköl – Qarasu bağıtında ekskursiya wyımdastırdı. Bastı maqsat – ArkMPI-na student tartu, mektep bitiruşi tülekterge  ügit-nasihat jwmısın jürgizu. Qasietti Aqkölge barıp, Ahmet Baytwrsınwlı düniege kelgen üyge kirip, babalar qormına tağzım ettik. Degdardıñ balalıq şağı ötken qoñır meken Sartübekti tamaşalap twrğan sätimizde, «Al, balalar! Wlı Ahañ düniege kelgen topıraqqa aunañdar. Qazaqtıñ bir jaqsı ırımı – bwl!», - dedi. Jigitter jağı aunap-qunap, jaqsılıqqa baladıq. Saf altınnan qımbat bir uıs topıraqtı qwtığa salıp alğan  edim, anda-sanda bas auırıp, baltırım sızdağanda, matağa salıp, sipap qoyamın. Wlılar eline barıp kelgen soñ, wstazım: «Eldos, Ahañ tuğan topıraqqa aunadıñ! Endi Alaş amanatına adal bol!» - dep izgilik jolına salğan-dı. Alaştı tanu, Alaş mwrasın zertteu osılay bastalğan-dı. Bwl – qabılan azamattıñ aq joldı nwsqağan şağı edi».- deydi. «Wstazı jaqsınıñ – wstanımı jaqsı» degenniñ ayqın ülgisi osı bolsa kerek-ti. Jankeştilikti talap etetin wlı iste wstaz amanatına osınşa adaldıq ekiniñ biriniñ qolınan kele de bermes.

Eldos Toqtarbay soñğı jıldarı respublikamızdağı türli joğarı oqu orındarı men kolledj, mektepterge, Wlttıq äskeri qwramdarğa Qazaq tarihı, Täuelsizdik tağılımı turalı lekciya oqıp, qoğamdıq ortağa wlttıq sananı siñirip, memlkettik ideologiyanı keñinen nasihattap jürgen jazuşı, zertteuşi, qoğam belsendisi.

Keşegi Alaşşılar otızğa jetpey-aq orda bwzıp, qırqında qamal aldı. Qazaq eli üşin qanşa is tındırdı.  Almatınıñ swñğıla basşısı Baqıtjan Sağıntaev änşi Meyrambekti, Mädeniet ministri Aqtotı Rayımqwlova özi iskerligine  qanıq Qıdırälini keñesşi etip aldı. Halıq quana qwptadı.

Büginimiz qaşanda erteñgi tarihımız, eldigimizdiñ irgetası. Keşegi 16 respublikadan qwralğan alıp imperiya jastarına  basşılıqqa saylağanda Ğani Mwratbaevtıñ jası jiırmadan jaña ğana asqan edi, jäne ol öz isin abıroymen atqarğanın bilemiz.Olay bolsa, biligi men bilimdiligin, jedel qimıldaytın wşqırlığın, 26-aq jasında osınşa is tındırğan eñbekqorlığın, sanası sergek swñğılalığın el müddesin tereñnen oylaytın eljandılığın, biik aqıl-parasatın däleldep kele jatqan, el basqaratın adamğa auaday qajet qasiettiñ bäri boyınan tabılatın Eldos Toqtarbaydı Prezidentimiz Qasım-Jomart Toqaev özine keñesşi etip alsa, köziqaraqtı dana halqımız ol äli jas qoy demes edi. Onıñ üstine Elbasımız taqqa otırğannan bastap şet el saparına da qasınan tastamay ertip jürgeninde Bekbolat Tileuhan da jiırmanıñ işinde ğana edi. Mwhtar Qwlmwhammed te otızğa endi ilikken jas jurnalist bolatın.

Qay qiyağa salsaq ta alımdı Eldos Toqtarbay 100 jaña esim jobasınıñ aqjoltayı boluğa äbden layıqtı.

Zämza Qoñırova,

Aqın, audarmaşı, scenarist, publicist-jazuşı,

Qazaqstan jazuşılar  odağınıñ müşesi.

Abai.kz

3 pikir