Jwma, 29 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9932. Jazılğandar — 5011. Qaytıs bolğandar — 37
Alaşorda 11517 0 pikir 14 Säuir, 2014 sağat 14:27

OL WLTIN ŞEKSİZ SÜYDİ

Zorlıq,zwlım jığılar jıldar keler,

Azat, küşti, alıp jwrt küter, biler.

Eske alıp, bosağan jwrt qabirine kep,

Senderdi aytıp, adal, köz jasın töger.

Swltanbek Qojanov

 «Janaza marşı»

 

          Meniñ atam Swltanbek Qojanov 1894 jıldıñ 10 qırküyeginde, qazirgi Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Sozaq audanına qarastı Aqsümbe auılında kedey qazaq otbasında düniege kelgen. Ol öte zerek bolıp ösken. Qazaq bayları öz balaların orıs mektepterine beruge qorıqqan. Cwltanbekke Türkistan orıs-tüzem mektebine tüsuge tura keldi. Ol oqu üşin etikşiniñ kömekşisi bolıp jwmıs istegen. Eskişe hat tanığanmen, orısşa eşbir söz bilmey mektepte üzdik oqıp, qalalıq uçilişeni, Türkistan mwğalimder seminariyasın öte jaqsı bitirgen.

          Swltanbek Qojanov 20-ğasırdağı Qazaqstan men Orta Aziyanıñ körnekti qoğam qayratkeri. Ol eldiñ sayasi-äleumettik jwmısına 1915-şi jıldan bastap belsene kiristi. 1916-şı jılı Orta Aziya men Qazaqstandı wlt-azattıq köterilis jalını şarpıdı. Halıq otarlıq ezgige qarsı şıqtı.Patşa ükimeti köterilisti qarulı küşpen basıp tastadı. El jağdayı naşar, şaruaşılıq deñgeyi tömen sauatsız, qarañğı, kedey qalpında qala berdi.

          Osınday kezeñde türkişil jastar «Keñes» attı jasırın wyım qwrdı. «Keñes»-tiñ birinşi wyımdastıruşıları işinde Swltanbek te bolğan. Aldına zor maqsat qoya bilgen azamat türki halıqtarın (qazaq, qırğız, özbek, türkimen) şettetuge qarsı şıqtı.Sol pikirin 1917-şi jılı ötken Keñesterdiñ İİİ s'ezinde aytqan bolatın.

           1918 jılğı Aqpan revolyuciyasınan Swltanbek tek jaqsılıq kütti. Biraq sayasi ahual müldem basqaşa örbigeni mälim.

            Meşit üstemdigin ornatuğa talpınıp,mwsılman uäkilderi burjuaziyanı dinnen şettetuge tırıstı. Dinbasılardıñ eleuli tobı halıqtıñ dini-sana sezimine süyenip, «Ülema» attı wyım qwrğan. S.Qojanov redaktor bolğan «Birlik tuı» gazeti ülemistermen qajırlı küres bastadı.

          1928 jılğı kämpeske qazaqtıñ ğasırlar boyı qalıptasqan ömiriniñ tamırına balta şaptı.Kämpeskeden keyin ükimet qazaq pen orıs bayların bala-şağasımen tügeldey qañğırttı.Qazaq halqınıñ özin-özi bileuine,teñdikke, demokratiyağa, söz bostandığına, wlttıq tildiñ, mädeniettiñ damuına qarsılıq bildiru bastaldı.

          1931 jılı baytaq qazaq dalasına birde-bir tamşı jañbır tamğan joq. Qattı qwrğaqşılıq, kämpeske, halıqtıñ dini sana-sezimi,sauatsızdığı,kedeyligi,qoğamdıq qayşılıqtar,Patşa ükimetiniñ Qazaqstandağı koloniyaldıq ekspansiyası qazaq halqı jartısınıñ 1932-1933 jıldarı bolğan aşarşılıqtan qırıluına äkelgen.Buharin aştan ölip jatqan qazaqtardı körip: «Mine, industriyalandıru sayasatınıñ nätijesi»,-dep küyzelgen kezde Stalin Veneciyağa Keñes elinen biday men qant tolğan 30 jük kemeni jibergen. Biraq Italiyanıñ kösemi Ukraina men Qazaqstannıñ halqı aştan ölip jatqandığın aytıp,kemeni qabıldamadı. (Bwl estelik jazuşı H.Abdulinniñ maqalasınan alınğan*).

          Qazaq eliniñ tügeldey azıp-tozuına TOZ (qazaqşa: OEŞS-orta egin şaruaşılığı seriktestigi) ıqpal etken. Baylardan jinalğan    mal-mülikti «şolaq belsendilerdiñ» özderi bölip alatın. Al bwl mäseleni talqılağan jiındarda 70 payızı kedey-batıraqtarğa ülestirildi, 30 payızı kollektiv, artel'derge berildi, kedeylerdiñ twrmısı köterile bastadı dep jwrttı aldağan.

        Qojanov 1918 jılı Türkistandağı aşarşılıqpen küres jönindegi komissiyanı basqardı.Azıq-tülik jinap, kedey, aş adamdarğa taratqan.

        «Swltanbektiñ şülen köjesin-ay»,-dep qariyalar osı künge deyin közderine jas alıp, esterine tüsiredi. Qıruar kisi qwrban bolıp ketkende, olar aman qalğan.

        1918-1919 jıldarı Qojanov Rayprodkomnıñ sekretarı, halıq uezd bölimindegi instruktor, uispolkom müşesi, Sırdariya revkomınıñ törağa qızmetterin atqardı.

         Swltanbekti tağı bir qırınan tanıtatın «Esep tanu qwralı» attı oqulığı. Ol köpşilikke arnalğan qazaq mektebiniñ matematikadan birinşi oqulığı bolatın. Kitap öte tüsinikti, qızıqtı jazılğan. Arifmetikanıñ negizgi täsilderinen basqa da qır-sırların aşa tüsedi. Bwl oqulıq qazirgi balalarğa da paydalı bolar edi.

 

Qojanovtıñ  halıqqa erekşe tanılğan kezi ötken ğasırdıñ 20-nşı jıldardıñ bası.1920 jılı ol RKP (b) qatarına qabıldanıp,Türkistan ölkelik partiya wyımınıñ V s'ezinde TKP OK-nıñ müşeligine saylandı. Osı otırısta diqanşılardıñ jer men sudı paydalanuğa degen qwqığı teñestirildi. Jergilikti kedeyler basıbaylılıqtan bosatıldı. Eñbekşilerge  jer bekitildi.

         HH ğasırdıñ 1920-30 jıldar Swltanbektiñ qızmettik ömirbayanında eñ jauaptı, jemisti, bedeline bedel qosqan kezeñi bolatın.Türkistan Kompartiyasınıñ işki ister halıq komissarı, Türkistan Respublikası Ortalıq atqaru komiteti törağasınıñ orınbasarı qızmetterin atqardı.

        1922 jılı  Qojanov Türkistan respublikasınıñ oqu-ağartu halıq komissarı bolıp tağayındaldı.Türkistan respublikasınıñ jer-su halıq komissarı lauazımına 1923 jılı bekitildi. Halıqtıñ şın janaşırı ekenin körsetip, köptegen kürdeli mäselelerdi şeşti. Şapşañdığı, eñbekqorlığı birneşe qızmetti qatar atqaruına mümkinşilik tuğızdı.

        1920-24 jıldarı Keñester Odağı Kommunistik partiyası X, XIII, XIV s'ezderiniñ,Türkistan Kommunistik partiyası V-VIII s'ezderiniñ,Türkistan respublikası Keñesteri IX-XIII s'ezderiniñ mäjilisterine Swltanbek Qojanov belsene qatıstı. Ärbir s'ezd jiılısında Swltanbek öziniñ oylı wsınıstarın aytıp, iskerligin tanıttı.

        Alğır qabileti, tereñ bilimi, qaysar minezi turalı elde köp añız-äñgimeler tarağan. Qojanovtıñ eñ bir este qalar qasieti - bilimge qwştarlığı. «Ol qısqa ğana ğwmırın izdenumen ötkizdi»,-degen zayıbı Güländam.

1921 jılı Bükilodaqtıq 12-nşi s'ezde Qazaqstannıñ jağdayın aşıp aytıp, kökeyinen ketpeytin wlt mäselesine de jeke toqtaladı. Patşalıq qwrılıs twsında teñdik körmegen halıqtarğa bilim beru mäselesin köteredi.Wlttardıñ salt-dästürin, tilin, mädenietin  damıtu joldarına toqtaldı.

        Jalpı jwrtqa arnalğan wlt mektepterin, käsiptik oqu orındarın köbirek aşu keregin anıq körsetti. «Europa mektepterin ülgi retinde alğanmen, olardağı oqu processin ana tilinde ötkizu kerek»,-dep öz wsınısın jetkizdi.

       Jergilikti wlt ökilderinen maman kadrlar dayındau, kurstar, instituttar aşu mäselesine de toqtaldı. Instituttarğa tüsu üşin jastarğa dayındıq körsetetin kurstar, bölimder aşıp, kömektesu qajettigin basa ayttı.

      Pikirleri V.Leninge de wnadı.Arqasınan qağıp, «Jaraysıñ, qızuqandı qırğızım»,-depti kösem. Lenin eldiñ jağdayın swraydı, ekeui halıqtı tolıq sauattandıru, ağartu jolı turalı äñgimelesedi.

       «Swltekeñ üyge öte quanıştı keldi. Köñili jii bir närsege tolmay jüruşi edi»,-dep Güländam äjemiz esine alatı. Sol uaqıttağı Leninniñ özimen söylesken az kisilerdiñ biri Qojanov bolatın. Äñgimeniñ soñında kösem jas qayratkerge eldi tolıq sauattandıru, ağartu isin basqarasın dep keñes beripti.

       Bilim taratu isi teñdik, erkindik jağdayında ötkizildi. Sol istiñ wyımdastıruşısı, jüzege asıruşısı Qojanov boldı. «Swltanbek Qojanov bwl qızmette 1921 jıldıñ qazanınan bastap jwmıs istegen. Öziniñ qızmet etip kele jatqan merziminde onıñ naqtı jetekşisi retinde körindi: küş-quatı zor, iniciativalı, öziniñ vedomstvosınıñ  jwmısın ortaq memeleket mindetterimen wştastırıp otırdı, qızmetkerlerdi jäne basşılardı irikteudegi qabileti zor, belgilengen mindettemelerdi jüzege asıruda talapşıl. Qojanov joldas negizgi qızmetinen basqa jer şaruaşılığı jönindegi halıq komissarı qızmetin atqardı, mwnda  da ol özin Türkistan jağdayın biletin jaqsı basşı retinde tanıta bildi.»*

          Qay salada bolsa da Qojanovtıñ birinşi kezekte oylağanı wlttıq müdde edi. Ol üşin ımırasız küresti. Eñbekşil halqımen jaqsı baylanıs wstap, ekonomikalıq, äleumettik, mädeniet mäselelerin şeşuge tırısqan.

        

Surette: S.Qojanovtıñ jarı - Güländam

Bügingi täuelsiz Qazaqstannıñ irgesin qalasqan körnekti sayasatşı, memleket qayratkeri özindik közqarasın ärdayım aşıq, batıl tanıtıp otırdı.

         Qojanov Qazaqiyanıñ jer-su men el-jwrtın bir şañıraq astına jinauşı qayratkerlerdiñ köşbasşısı boldı. Ärdayım köteretin mäselesi-jer mäselesi. Leninniñ jer turalı dekreti şıqqannan keyin Swltanbek qazaq halqın otırıqşılıqqa, egin eguge şaqırğan. Özi de bos uaqıtında jerlesterine maqta ösirudi üyretken edi.

         Türkistan respublikasınıñ jer-su  halıq komissarı retinde eñ bir qiın kezeñde kürdeli mäselelerdi şeşuge tura keldi: «Otarşılardıñ tartıp alğan jerin tügel qaytarıp berudi talap etemin»,-dep söylegen de kezi bolğan. Közqarası dwrıs bolğanımen, sol uaqıtqa qalıptasqan dünieni qaytaru qiınğa soğar edi. Sonda da şeşimge kelgende Qojanovtıñ pikiri eskerilgen.

       

Surette: Qojanov otbasımen

Qojanov qayrattı, mıqtı qayratker, bilikti wstaz ğana emes, ol ğalım, alğır publicist, bilimdi jurnalist, darındı aqın, alımdı audarmaşı, sezimtal ädebiettanuşı. Köptegen mañızdı maqalalar, öleñder, tolğaular, esse «Ak jol» gazetinde (1920-1925 jj.), «Şolpan» jurnalında (1923 j.), «Birlik tuı» gazetinde (1917-1918 jj.),tağı basqa basılımdarda «Tarlan», «Toqpaq» degen laqap attarmen şıqqan.

       Qazaq eliniñ birligi Qojanovtıñ birinşi taqırıbı bolatın.1923 jılı jazğan maqalasında naurızdı mwsılmandıqtan bwrın şıqqan meyram dep eskertken. Köktem meyramın toylauğa şaqırdı. KINO-ğa (Kazahskiy institut narodnogo obrazovaniya)tüsken alğaşqı 300 jas tülek turalı maqalasında öziniñ şın şattıq pen maqtanışın bildirgen. Osı oqu ornı qwrılısına Swltanbek belsene qatısqan. «Qırğız-qazaq birligi», «Halıq ağartu maydanına küşti audaru kerek», «Otırıqşı bolıp jer ielenu kerek», «Qwrğaq qasıq tamaq jırtadı», «Jwrtşılıqtıñ mindeti», «Jas buın, jaña jwrt, jaña jolğa tüssin!» tağı basqa Qojanovtıñ köptegen maqalaları jarıq kördi.

         Qojanov öte bay halıq auız ädebietiniñ äsem, ädemi, äserli ülgilerinen üyrenip otırğandığı bayqaladı. Qayratker poeziyasında, publicistikasında  köp qısqa-nwsqa türdegi maqal-mätelderdi qoldanğan. Mısalı, «Auzı qisıq bolsa da, baydıñ wlı söylesin», «Bükil düniege ökpelegen nemege wqsap qazaq otır». Halıq sözderiniñ dämdi ülgilerin paydalanğan:

        «Jwrtqa sengen tarıqpas,

          Kisige sengen molıqpas.

          Özi aqımaq adamğa,

          Adal joldas jolıqpas».

        Qazaq oqırmanına qızıqtı da paydalı şığarmalardı, sonıñ işinde D.Bednıy, K.Bal'monttıñ jazğan eñbekterin, audarğan.

        Filologiya ğılımınıñ doktorı A.Şaripov Swltanbek Qojanovtıñ ädebi-publicistikalıq mwrasın zerttep, «Swltanbek Qojanov. Şığarmaları» attı kitap bastırdı. Ayaulı azamattıñ ömiri qiılğannan keyin ärtürli mwrağattarda şañ basıp jatqan, jariyalanbağan eñbekteri jarıq kördi. Onıñ aldında J. Älmaşevttiñ «Türmede söngen şıraq» kitabı şıqtı.

       1924 jılı abaytanuğa baylanıstı wrımtal twsta «qazaqta jazba ädebietiniñ ağası Abay bolmasa, Ahmet bolmasa,kim boladı? Abay Qwnanbaev pen Ahmet Baytwrsınov revolyuciya damuına köp eñbek siñirgen... Qazirgi revolyucionerlerdiñ barlığı da Abay men Ahmettiñ şäkirti»,-dep tüyedi Qojanov («Ak jol»,1923 j.). «Swltanbektiñ qadir-qasietin arttırar isi - Abay men Ahmettiñ qazaq ädebi tilin jetildirudegi eñbegin, Mağjannıñ aqındıq qwdiretin jwrttan bwrın tanığanı, asqaq bağalağanı»,-dep jazadı professor T.Qojakeev.

         Qayrattı azamattı jaqsı biletin belgili jurnalist J.Bektwrov: «S.Qojanov sekildi alğır, jigerli, halıqtıñ qamın oylaytın, tili ötkir, bedeldi basşı qızmetkerlerdi doptay domalatıp, ayaq-qolın jerge tigizbey aydatıp, bir orında köp otırğızbaytın mıqtı bir küştiñ bolğandığı aqiqat»,-dep jazğan.

        Ä.Qoñıratbaevtıñ aytuınşa, «sözge tapqır, keñ twlğalı kisi. Qızıl tilge kelgende men onday şeşen adamdı körgen emespin. Aşuı joq, minezi darqan, sözderin tastay etip aytatın arıstannan tuğan kemeñger adam edi».

        Keñes elinde maqta şaruaşılığınıñ damuı Qojanovtıñ esimimen tikeley baylanıstı.

       Tuısqan türki tildes halıqtardıñ eldigi, mädeni-ağartu mäselesine wmıtılmas iz qaldırdı. Olardıñ qamqorşısı bolatın. «Orta Aziya häm qazaq wltı»attı maqalası da ıntımaqqa şaqırğan dünie edi.

       Qojanov Orta Aziyadağı är wlttıñ öz şekarası boluın armandağan.

       1924 jılğı Orta Aziyadağı wlttıq bölinisti mejeleu kompaniyasında Swltanbek özinşe közqaras tanıttı. Wsınğanı: türki tildes elderdi bir federaciyağa aynaldıru şarasın ekonomika twrğısınan bastap, sayasi jäne äkimşilik bağıtta jetildiru. Ol istiñ oñ ıqpalın da anıqtağan.

      Wlttıq mejeleu sındı sayasi nauqanda Qojanov memlekettik közqaras bildirgen. Mäselen «Täjik avtonomiyasınıñ mwñ-mwqtajı osınday az bolsa-wlttıq sayasatımızdıñ wtılğanı»,-dep tüsindirgen.

      «Qojanov bolmasa, Täjik respublikası da bolmas edi» (Abdullaev).

       Swltanbek Qojanov eñbekşilerdi internacionaldı mädenietke şaqıratın. Qızmettesi M.Mar'yanovskiy bılay dep jazıptı: «...Eto bıl kristalliçeski çistoy duşi çelovek, istinnıy drug kazahskogo, rodnogo emu naroda, bıl drugom vseh narodov SSSR. Eto bıl çelovek isklyuçitel'no skromnıy i prostoy. On vsegda bıl ostroumnım i veselım».

  Wlttardıñ teñ qwqılı öz tilin, mädenietin damıtıp, ömir süruine ülken äser etken. Halqınıñ arasında jüzge, jerge bölinu degen tüsinikke soqqı berip otırğan, köpşildikti maqwl etken.

       1923 jılı RKPB Ortalıq Komitetiniñ wlt respublikaları men oblıstardıñ jauaptı qızmetkerlerimen ötkizgen Törtinşi keñesinde Qojanov Türkistan halıqtarınıñ tağdırın,bolaşağın tereñ talqılauğa saldı. Stalin Qojanovtıñ söylegen sözine jaqsı bağa berip, kemşilikterine nazar audardı. Keñeste Qojanovqa wsınğan hatında: «...Men sizdiñ dosıñız, joldasıñız boluğa dayınmın»,-depti. S.Mwqanov «Ömir jolı»kitabında Swltanbekti «äri oñşıl, äri wltşıl» dep jazğan. «Keñes ökimetine Swltanbektiñ oñşıldığı Oktyabr' jeñisine aşıq qarsı küresken oñşıldıq emes. Kommunistik partiyanıñ öz işindegi oñşıldıq»,-dep tüsindirdi T.Qojakeev. Sol keñeste batıl söyleytin Qojanov «Türkistannıñ mañdayına qanşa Keñestik jazu japsırğanmen, otar osı künge şeyin otar qalpında qaluda»,-degenine Stalin «wltşıl» dep sayasi bağa bergen.

         

Surette: Qojanovtıñ balaları

Bir küni Swltanbek Stalinniñ: «Orta Aziyanıñ Şıñğıs hanı, söyle»,-degen mısqıl eskertuine: «Bwl jerde gruzin kinäzi da söylep jatqan joq pa?» - dep dereu ile jauap beripti. Bwl qaysardıñ batıldığı bas hatşığa söz joq jaqpadı.

        

Qojanov kadr mäselesine ünemi aynalıp soqqan. Şiraq, köpşil bolğandıqtan, jastardı süygen, studenttermen sırlas bolğan. Ol jastardıñ bolaşağına, qoğamdı alğa aparudağı atqarar qızmetine erekşe män bergen. Bilimge, önerge qwştar, talanttı, talaptı, darındı jastardı tañdap, oquğa tarttı. Basşılardı bwzılmağan buınnan äzirleu, endi-endi jetip kele jatqan balalardan jaqsı maman ösiru kerek dep sanağan.

        Swltanbektiñ aqıldılığı, namısşıldığı, eñbekqorlığı, adamgerşiligi jäne halıqtıñ arasında öte bedeldi bolğanı oğan ülken jol aştı. Otız jasında ol halıq tanığan kösemge aynaldı. Ölkelik komitettiñ jauaptı hatşısı bolıp tağayındaldı. Qazaqtan şıqqan twñğış hatşı Swltanbek Qojanov boldı.

        1925 jılı Qazaq Respublikası Keñesiniñ V s'ezinde Qojanovtıñ aytqan tarihi wsınısı boyınşa astana Qızılorda bolıp, qırğızdar dep atalıp kelgen qazaqtarğa töl atı qaytarıldı. Keñestiñ aqırğı şeşimi boyınşa respublikamız Qazaq ASSR dep atalatın boldı. Jauaptı hatşı astananı körkeytuge köp küş jwmsağan bolatın. Darındı da iniciativalı basşı halıq şaruaşılığınıñ ülken körmesin aşqızdı. Ol halıqtıñ köñil-küyin köterip, bolaşaqqa zor senimmen qarauğa jeteledi.

        Swltanbek atamnıñ basına qara bwlt üyirilip, sayasi qısımğa wşırağan uaqıtı sol kezdegi biliktegi «şaş al dese, bas alatın» basşılardıñ qızmetke lek-legimen keluimen baylanıstı.

        Naneyşvilidiñ ornına kelgen Filipp Goloşekin el-jer jağdayın bilmey, qazaq jerin alğaş ret basıp twrıp, Qazaq respublikasınıñ damu jolın  «Kişi Oktyabr'men» bastadı. Ol qazaq elin älsiretu josparı bolatın.

        Bir ğana mısal. «Za partiyu» jurnalında: «...Izdayutsya na kazahskom yazıke voobşe («Aq jol», kitaptar. J.S.), ne obraşaya vnimaniya na ih soderjanie»,-dep birinşi hatşı ökinedi.

        Goloşekin Qazaqstannıñ jağdayın jaqsı tüsinetin joldastardıñ pikirin tıñdamadı. Halıqqa bedeli barlardan, basqaşa oylaytındardan qwtıluğa wmtıldı.

       Qojanov oğan qaramay öz halqı, öz wltı üşin küresken, partiyasınıñ ağımdağı sayasatın jüzege asırıp, onı wlttıq ideyalarmen wştastırıp otırğan. Halıqtıñ baqıttı bolaşağın armandağan. Wlt bostandığınıñ wranşısı boldı. Barşa halıqqa degen ıstıq mahabbatın, qwrmetin, qızmetin osıdan bilesizder.

       Swltanbek wyımdastırıp, twñğış bas redaktorı bolğan Türkistan respublikası Ortalıq atqaru komitetiniñ «Aq jol» gazetine 1925 jılı Goloşekin «qazaqtıñ aq emigrantına baylanıstı ideologiyasın beyneleydi»,-degen  teris minezdeme bergen. Keyinirek «Aq jol» gazeti jabıldı.

        Osıdan jetpis  jıl bwrın ağartuşı qayratkerdiñ kötergen mäseleleri, aytqan pikirleri bügingi uaqıtqa deyin mañızdı şeşimin tolıq tappadı.

        1927 jılı Stalin Goloşekinge jazğan hatında: «S.Qojanov baspasöz organdarında öziniñ qatelikterinen bas tartuğa äzirligin bildirdi. Meniñşe, ölkelik komitet oğan bwl iste kömek körsetui qajet siyaqtı»,-dep jazadı.

       Aqırında Swltanbek qızmet isteu üşin eki jılğa Mäskeuge jiberildi. Bir jıldan soñ, 1926 jılı Qojanovtıñ mäselesin talqılağan plenum ötkizildi. Goloşekin «alaşordaşılardıñ ideologiyasın beyneleytin «qojanovşılar» jäne «saduaqasovşılar...» -dep azamattardı ayıptaydı («Za partiyu» jurnalı).

       Sol kezde Swltanbekke keñes sayasi küşteriniñ qısımı qattı bolğan. 1928 jılı «Keñes auılı» gazetiniñ swraqtarına jauap bergen. «Qojanovşıldıqtıñ» bolğanın moynıma alamın..., «wltşıldıq jolında boldım», «Alaşordaşılarmen küreskenimiz joq», «Pikirimniñ teris bolğanın moynıma alamın... ol jolımnan müldem bezem». «Saduaqasovşılarğa»,özgelerge de qarsı bolamın. Bärinen qol üzemin»,-deydi.

       Biraq Qojanov Keñes sayasatınıñ talabı boyınşa eline qızmet atqaru üşin janın saqtauğa mäjbür bolğan. Onı tergeu hattaması (1937 jılı 31.07) turalı da aytu kerek.

       Qızılordadan keter aldında öz jwmısına resmi bağa beriluin talap etken. Sonda: «Tovariş Hodjanov yavlyaetsya odnim iz krupnıh rabotnikov-nacionalov Sredney Azii i Kazahstana. Vse vremya zanimal otvetstvennıe partiyno-sovetskie postı i v poslednee vremya bıl Sekretarem Kazkraykoma RKP (b). Rabotnik s bol'şim politiçeskim krugozorom. Energiçnıy i nastoyçivıy v provedenii prinyatıh reşeniy partorganov»,-degen bağa berilipti.

       1929 jılı Qojanov Orta Aziya maqta-irrigaciya institutınıñ (SAHIPI) negizin qalap,onıñ birinşi direktorı boldı.

       1931-1932 jılı Swltanbek Orta Aziya maqta ortalığınıñ basqarma törağası bolğan, birneşe baqılau komitetterinde halqına qızmet etken. Eñ soñğı qızmeti Keñestik baqılau komissiyasınıñ Özbekstandağı ökiletti ökiliniñ orınbasarı.

       Qazaq mädenietiniñ tarihındağı sätti kezeñiniñ biri Taşkenttegi 1930-şı jıldar. Özine qauipti bolsa da, köptegen aqıl-oy, körkemsöz alıptarın, ädebiet, mädeniet qayratkerlerin jinağan. Ahmet Baytwrsınovtıñ 50 jıldıq torqalı toyın köteriñki ötkizdi. Gazetke toy iesiniñ portretin, özi jazğan maqalasın jariyalatqan. Baytwrsınovtı qazaq ziyalılarınıñ atası dep sanaytın. «Bayşıl», «wltşıl» dep qudalanıp jürgen Mağjan Jwmabaevqa qol wşın bergen. 1923 jılı Qazaqstanda twñğış jinağınıñ şığuına köp äser etken. Kölemdi kitabınıñ alğaşqı sözinde sergek sınşı Qojanov «Mağjandı aspanğa kötere maqtap»,* jazıptı: «Qoyşılar tili sanalıp kelgen, resmi qağazdar jazuğa, kitaptar jazuğa jaramsız delinip kelgen qazaq-qırğız tili... önerge asatın bay, jatıq,ötkir, ädemi til ekenin Mağjan öleñderi körsete aladı».

       Tuğan ädebiettiñ deñgeyin köteru üşin Qojanov tek Puşkindi, Lermontovtı, Tolstoy men Turgenevti ğana oqıp zerttemey, Baytwrsınov, Dulatov, Aymauıtov, Jwmabaev, Dönentaev, Torayğırov şığarmalarına da köp köñil bölu kerek dep keñes berdi. «Swltanbek şınımen de adamşıl, ädebiet pen körkem önerdi süyetin kisi eken»,-dep tüyedi S.Mwqanov.

          Taşkenttegi darındı jastar arnayı şaqırılğan A.Baytwrsınovtan, S.Asfendiyarovtan ,M.Äuezovten,M.Jwmabaevtan däris alğan. Osı kisilermen qosa Aymauıtovtıñ, Dulatovtıñ alatın ornın joğarı bağalağan Qojanov.

          Abay aytqan adamğa say ıstıq qayrat, nwrlı aqıl, jılı jürek qasietteri Qojanovta bolğan. Qızı Zibanıñ aytuı boyınşa, äkesi orta boylı, mığım deneli kisi. Wqıptı, qarapayım kiingen. Auıldıñ balaları ol kisiniñ ünemi kitel' kiip jürgenine qızığa qaraytın. Äzilqoy Swltanbek balalarmen qaljındasatın. Tilin eptep tösep soyleytin. Qojanovtıñ üyinde qwndı kitaptar saqtalğan. Kişi balası Arıstan bes jasınan oqi biletin. Qayratkerdiñ üyine Asfendiyarov,Töreqwlov, Rüstemov, Rısqwlov tağı basqa qadirli adamdar kelip, elimizdiñ bolaşağı turalı swhbattasatın.

         Ökinişke oray, alasapıran zamanda keybir adamdarda qorqaqtıq, enjarlıq payda boldı. Biraq 1937-1938 jıldarda ketken otanşıldarımız birin-biri äşkereley wstap bergen joq. (Onday da söz tarağan –J.S.). Sol uaqıtta NKVD organdarı qazaq wltşıl antikeñestik wyımdarı turalı söz köterip, atalmış isti bwyrıqpen ädeyi wyımdastırğan. Birinşi twtqındarı S.Qojanov pen T.Rısqwlov edi.

    1937 jılı Swltanbek qırıq üş jasında qılışınan qan tamğan stalindik jazalauşı sayasattıñ qwrbanı boldı. Öziniñ bükil sanalı ömirin halqınıñ baqıttı bolaşağı jolındağı taytalasta ötkizgen. Qojanov elimizdiñ tarihında asa iri memleket qayratkeri retinde qaldı.   

        Basına bwlt töngen azamattıñ süygen jarı: «Toğızdar şamasında esik aldında tüsteri suıq eki-üş NKVD-nıñ adamdarı twr eken.Tintu bastaldı. Telefonmen söyleskennen keyin: «Sın bednyaka predanno slujil i slujit revolyucii i vdrug okazalsya vragom naroda»,-dep orındıqqa otırdı .Sosın «Sen saspa, bäri de jaqsı boladı»,-dep kete bardı».

         Qojanovtıñ qasireti barlıq eliniñ qasiretimen tüyisti. Ayaulı azamattıñ otbası men jaqındarın kemsitu jartı ğasırday uaqıtqa sozıldı. Eki aydan keyin Swltanbektiñ zayıbı Güländam Qojanova twtqındaldı. Karlagta  mal baqtı.

 

      «Aqmola,Qarağandı arasında,

       Qoy bağam Batıq,Jarıq dalasında.

       Saqtaymın oñ kozimdey baqqan qoydı,

       Eşbir oy qoydan basqa bolmay qoydı».

 

     Bwl äjemniñ twtqında jürip jazğan öleñi. Qamıs tösekte kezekpen jatqan äyelder äbden şarşap, kelgenderge jwbanış bolsın dep, bir-birine jastıq astına bir üzim nan qaldırıp ketedi eken.

        Toqsandağı äjem sır şertetin: “On bir jıl Karlagta boldım. Onı eske tüsirudiñ özi qiın. Aramızda T.Rısqwlovtıñ, O.Jandosovtıñ, M.Jwmabaevtıñ äyelderi, D.Ermekova tağı basqalar bolğan. Kuyeulerimizdiñ adaldığına sendik. Sol bir senim bizdi bolaşaqqa jeteledi».

        Karlagtan qaytıp kelgen äyeldermen Güländam äjem ömiriniñ soñına deyin jii kezdesip, äñgimelesip, raqattanıp şay işetin. Qiınşılıqtarğa qaramay, Güländam adamdıq joldan eş ayırılğan joq, otbasınıñ wyıtqısı boldı, balaları da sıylaytın.

         1957 jılı Qojanov aqtalğannan keyin siñirgen eñbegin moyındau tek qana 1994 jılı bastaldı. Jartı ğasırday kemsitu körgen otbası men jaqındarı taza aua jwtqanday boldı.

        Taşkenttegi tuısqandardıñ köbisi «biz senderdi tanımaymız» dep, teris qaradı. «Halıq jauınıñ» tuıs-tuğandarı jwmısqa alınbaytın.

Stalindik qatıgez däuir qwrbandarınıñ biri tüye baqqan, egin ekken kedey, toqsannan asqan Swltanbektiñ äkesi Qojandı adam jürmeytin aydalağa aparıp tastağan jerinen jerlesteri jasırın qaytıp äkelip, baqqan. Swltanbektiñ inileri Rais, Qamar, Särsekey, Seydildä qarındastarı Bzau-apa, Bibiral', basqa ağayındarı quğın-sürginge wşıradı. Artında qalğan jıldar qorlığına  qaramay Qamar – jaqsı mwğalim, Seydildä – ataqtı şahter boldı.

         Zamandası N.Oñdasınov aytqanday: ««Halıq jauı» bolğan joq, qayta  öz halqınıñ jarqın bolaşağı üşin küresti, sol üşin jazıqtı boldı, sol üşin şıbın janın qwrbandıqqa qidı». Qazaq  eliniñ twtastığı, täuelsizdigi jolında ter tökken twlğa edi. Qazaq halqı atınan söylegen, jwrttıñ  joğın joqtağan arlı da alğır azamat bolatın».

         Aqiıq azamat Swltanbek Qojanovtıñ tuğanına 100 jıl tolu mereytoyına  äzirlenu men ötkizu turalı  Qazaqstan Respublikası Ministrler kabinetiniñ 12 säuir 1994 jılı №370 qaulısı şıqqan.

         Respublika sarayında Bes arıs - İ.Jansügirov, B.Maylin, S.Seyfullin, T.Rısqwlov, S.Qojanov – 100 jıldığına arnalğan keş ötti. Bükil ömirlerin  wlttı, halıqtı saqtauğa, süyuge bağıttağan, wltjandılıq pen aqıl- oydıñ ğajayıp ülgisine, önegesine aynalğan arıstardıñ esimderi erkin, azat eldiñ aspanında qatar ataldı.

         «Qojanov aqiqat aldında ardaqtaluğa äbden layıq twlğa. Onıñ ömir jolı, közqarası, wstanımı bügingi tañda da eskirgen joq, ol  qazir de san mıñ öskeleñ wrpaq üşin – Täuelsizdik mwratına qızmet etudiñ tamaşa da körnekti ülgisi bola aladı. Ruhı küşti, biik  azamat. Onı tarih twğırına köterip, maqtanış etu – Täuelsizdik küreskerleriniñ qazirgi buını üşin qarız da, parız da»,-dep jazadı B.Qoyşıbaev. Mwhtar Äuezov aytqanday: «Öz wlıñdı öziñ bağalap, ardaqtamasañ, seni özge jwrt qalay qwrmettep, qalay qadirlemek?».

Jolbarıs Sardar

1995 jılı Almatı qalasında tuğan

Beydjindegi Diplomatiyalıq

Akademiyanıñ 1-şi kurs studenti

«Tañ-Şolpan» jurnalı №3, 2011 jıl

 

*   Abdullin H. «Qara qwyın mağan da oy saldı» attı maqalası

* «Swltanbek Qojanov joldastıñ Türkistan Respublikasınıñ Bilim beru jäne Halıq komissarı qızmetindegi jwmısına bağa beru»(Arhiv)

* S.Mwqanovtıñ sözi.

0 pikir