Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Jañalıqtar 2490 0 pikir 2 Şilde, 2012 sağat 07:17

Zikiriya Jandarbek. Şıñğıs han jäne Türki memlekettiligi

Qoja  Ahmet Yasaui türki halıqtarınıñ ruhani damu bağıttarın ayqındap berdi. Alayda, onı qoldap, jüzege asıratın, türki halıqtarınıñ joğalğanın tolıq qalpına keltiretin memlekettik jüye bolğan joq. Qarahandıq bileuşiler Yasaui jolın moyındap, onı qoldağanımen olardıñ özderiniñ tolıq sayasi erkindiginiñ bolmauı, olarğa Yasaui jolına memlekettik ideologiya därejesine köteruge mümkindik bermedi. Şetjerlik basqınşılar Yasaui jolınan özderi üşin qauip barın sezip, onıñ jolın qalayda kesuge äreket jasadı. Türki halqınıñ dästürli mädenietin qayta jañğırtıp, onıñ örşil ruhın oyatuı qaraqıtaylıqtarğa da, Türki dästüri men mädenietin twnşıqtırıp, parsı mädenietin ornıqtırğan, türkilik bilik jüyesine say kelmeytin qayşı äreketke barıp, taqqa otırğan Horezmşaqqa da wnağan joq. Alğaşında ilim sayısında islam ğwlamalarınıñ qolımen jeñbek bolğan äreketi iske aspağan soñ, Horezmşah Türki memlekettiginiñ tamırına balta şauıp, Qarahandıqtar memleketin joyıp jiberudi oylaastıra bastadı. Osılay XIII ğ. basında türki halıqtarı üşin asa qiın jağday qalıptastı. Qarahandıqtar ieligindegi jerler tügelimen qarqıtaylıqtardıñ qolastında bolsa, soltüstik, soltüstik-batıs aymaqtağı Qıpşaq handığı Horezmşahtar tarapınan jasalınğan äskeri jäne ruhani ekspansiyanıñ qwrbanı boldı. 1133 jılı horezmşah Atsızdan oysıray jeñilgen Qıpşaqtar memleketi qwldırauğa tüsti. El işinde horezmşaqtarğa iş tartatın taypalar sanı artıp, memlekettiñ işki birligi älsiredi. Horezmşahtar memleketiniñ  ıqpalınıñ tez taraluına islam dininiñ tigizgen äseri küşti boldı1. Islam dininiñ keluimen halıq arasında parsılanu procesi qatar jürdi.

Osılay jan-jaqtı qısımğa wşırağan türkiler qaraqıtaylıqtarğa qarsı oqtın-oqtın boy körsetkenimen, olardıñ ıqpalınan şığa almadı. 1209 jılı Şıñğıs hannan jeñilip, şegingen Küşlik han bastağan naymandar qaraqıtaylıqtardıñ  qol astına kelip kirui türkilerdiñ jağdayın odan äri qiındatıp jiberdi. Öytkeni, Küşlik hannıñ tüpki maqsatı qaraqıtaylıqtardıñ biligin moyındau emes, reti kelse odan tartıp alu edi. Ol köp wzamay qarlwqtar hanı Mahmud hanmen birigip, bülik şığarıp, Gurhannıñ qazınasın tartıp aldı2. Islam dinin qabıldağan türkiler üş jaqtı qısımğa tüsti.

Osı kezde Horezmşah Mwhammed mwsılmandardı qaraqıtaylıqtar ezgisinen qwtqaramın degen sıltaumen äsker kirgizdi. Alğaşında Horezmşah äskerleriniñ kelgenine quanğan mwsılmandar, Horezmşahtıñ qaraqıtaylıqtardan ötken ozbırlığın körip, oğan qarsı şıqtı. Horezmşahqa alğaş qarsı bas kötergen Otırar hanı Hasan ibn Abd al - Halıq boldı. Nesevi jazbalarında ol Tadj ad-din Bilge han dep ataladı jäne onıñ Samarqand hanı Osmannıñ nemere tuısqanı ekendigi aytıladı3. Al, "Nasab-nama" nwsqalarında Hasan ibn Abd al-Halıqtı Ürgeniş swltanı Mwhammedtiñ kelip öltirgeni, sonımen qarahandıqtar biliginiñ kesilgeni, Qayır hannıñ Bilge han ornına han bolğanı, näsili qañlı ekendigi jazılğan4.  Bwl oqiğa 1210 jılı bolğan edi.

1212 jılı Samarqand bileuşisi Osman da Horezmşahqa qarsı köteriliske şığıp, onıñ Samarqandtağı ökilderin öltiredi. Horezmşah olardı da ayausız jazalaydı. Ibn al-Asir Horezmşahtıñ Samarqandta 200 000 adamdı öltirgenin jazsa, Djuveyni 10 000 adam öltirdi - deydi. V.V.Bartol'd ibn al-Asir men Djuzjanidiñ şığarmalarına süyene otırıp, öltirilgen tek Otırar men Samarqand bileuşileri emes, basqa Qarahandıq bileuşiler de öltirilgen boluı kerek deydi5. Bwl tarihi oqiğalar Yaqut al-Hamavidiñ "Mu'djam al-buldan" attı eñbegindegi mälimetterde naqtılana tüsken. Ol Horezmşah Mwhammed ibn Tekeştiñ Mauarannahrdı jaulap alğanın, Qarahandıqtar biligin tolığımen küyretkenin jazadı6. Bwl keltirilgen derekter Xİİİ ğasır basında Qarahan memleketterindegi türkilerdiñ sayasi da, ruhani da jan-jaqtı qısımğa tüskendigin, san ğasırlıq memlekettik dästüriniñ  üzilgenin körsetedi. Türki halıqtarınıñ memlekettik dästürin joyğan Horezmşah Mwhammed ibn Tekeşti de onıñ Otırarğa qoyğan bileuşisi Qayır handı da jergilikti halıqtıñ qoldauı mümkin emes edi. Ol şındığında solay boldı da.

Horezmşah Mwhammed ibn Tekeştiñ türkilerge, türkilik bilik jüyesine, mädenietine qarsı şığudıñ özindik sebepteri bar bolatın.  Türkilerde "biliktiñ kieliligi" qatañ saqtalatın. Han tağına tek Alıp Er Toñğa wrpaqtarı (qıtay jazbalarında Aşina äuleti ökilder) ğana otıra alatın. Bwğan mısal retinde Türgeş memleketiniñ bileuşisi Sulıq qağannıñ öz biligin zañdastıru üşin Aşina äuletinen arnayı qız aluğa mäjbür bolğanın keltiruge boladı7. Bwl dästürdiñ Aqsaq Temir men keşegi Qoqan handarına deyin jalğasqanına tarih kuä. Al, Horezmşah Mwhammed ibn Tekeştiñ şıqqan tegi qwl bolğandıqtan, tegi qwldan şıqqan adamdı türkilerdiñ özderine bileuşi retinde tanuı mümkin emes edi. Onıñ arğı atası Anuş Tegin Gardjanı Seljük swltanı Bilge Teginniñ  Gardjistan twrğındarınıñ birinen satıp aladı. Onı Bilge Teginnen Seljükter bileuşisi Mälik şah aladı. Mälik şahqa qızmetimen jaqqan Anuş tegin Horezm bileuşisine deyin köteriledi8. Horezmşah Mwhammed ibn Tekeştiñ Qarahandıqtar biligin tolıq joyuınıñ, türkilik mädenietke, dästürge qarsı şığuınıñ astarında osınday sebepter jattı.

Horezmşahtıñ Sır boyı men Jetisu jerine jasağan jorığı tek Qarahandıq bileuşilerdi öltirumen ayaqtalğan joq. Bwl jerlerdiñ barlığı tolığımen qañırap, bos qaldı. Yaqut Hamavi Horezmşah jorığınan keyingi Türkistan jerin bılay suretteydi: «Ol Mauarannahrdı aldı, ol jerdegi hanidtardı (qarahandıq bileuşilerdi) joydı. Ol jerlerdi qorğaytın eşkim qalmağan kezde, onıñ da ol jerlerdi qorğauğa mümkindigi bolmadı. Ol şetki aymaqtardağı qorğandardı öz äskerleriniñ tonauına berdi. Halqı köşuge mäjbür boldı... Ol jerlerde qarausız qalğan baqtar, qirağan saraylar men üyler körgenderdi eriksiz jılauğa mäjbür etti. Su jüretin oman arıqtar bwzılıp, sular ısırap bolıp, ağıp jattı»9

Osı jağdaydı Ibn al-Asir şamalı basqaşa bayandaydı. Gurhannan memleket biligin tolıq tartıp alğan Küşliktiñ tegeurininen şoşınğan Horezmşah Mwhammed Sırdariyanıñ şığısındağı qalalardıñ halqın tügelimen batısqa aydap ketedi. Ibn al-Asir Horezmşah bwyrığımen köşirilgen qalalar esebine Şaş, Ispidjab, Ferğana, Qasan qalaların kirgizedi10.

Qazirgi Sır boyındağı qalalarda jürgizilip jatqan arheologiyalıq qazbalar, olardıñ köpşiliginde soğıs izi joqtığın, halıqtıñ ol qalalardı Hİİ - Hİİİ ğğ. jay tastap ketkendigin körsetip otır. Mısalı, Türkistan aumağındağı Şoytöbe, Qaraşıq, Tülkibastağı Şarapkent qalaşıqtarındağı qazba jwmıstarı bizdiñ bwl sözimizge dälel bola aladı. Bwl aytılğandar Ibn al-Asir derekteriniñ tarihi şındıq ekendigin, ol aytqan qalalardan özge ondağan qalalardıñ osılay bosap qalğandığın körsetedi. Basqaşa aytqanda, bwl qalalardıñ ömir süruin toqtatqan Şıñğıs han emes, Horezmşah Mwhammed bolıp şığadı.

Osı kezeñde Küşlik han da mwsılman dinindegi türik halıqtarına qırğiday tidi. Raşid ad-din öziniñ "Jılnamasında" Küşliktiñ Hotan qalasında mwsılmandarğa qanday zwlımdıq jasağanın jazadı. Ol Hotandağı barlıq oqımıstılardı jiıp, pikirsayıs ötkizedi. Pikirsayısta jeñilgen Küşilik oqımıstılar basşısı imam Ala ad-dindi qinap öltiredi de, medreseniñ qaqpası aldına ilip qoyadı. Mwsılmandardı Küşlik hannıñ onday zwlımdığınan Şıñğıs han ğana qwtqaradı11.

Hİİİ ğasır basında Türkistan jerinde qalıptasqan sayasi ahual türkilerge bwl tığırıqtan şığudıñ jolın izdestiruge mäjbür etti. Türkiler Qwlja ölkesinde qaraqıtaylıqtardıñ da, Küşliktiñ de biligin moyındamaytın Bwzar degen bileuşisi bar mwsılman ieligin qwrdı. Alğaşında bilikke narazı halıqtan top qwrıp, barımtamen aynalısqan olar küşeye kele Almalıq qalasın basıp alıp, jeke memleket qwrdı. Bwzar özin Toğrwl han dep jariyaladı. Osıdan keyin wlı Swğnaq Tegin men äyeli Wlwğ qatındı Şıñğıs hanğa elşilikke jiberip, onıñ qolastına kiruge dayın ekenin bildirdi12. Demek, bwl qazaq şejirelerinde Şıñğıs handı han kötergen biler turalı aytılatın añız jelisinde qiyaldan şığarılğan jalğan tarih emes, tarihi şındıq jatqanın körsetedi. Belgili tilşi ğalım Qwlmat Ömiräliev  «Ahual Çınğız han ua Aqsaq Timer» attı kitaptağı derekterge süyene otırıp, Şıñğıs handı han köteru üşin barğan biler osı Toğırwl han memleketinen barğan dep esepteydi jäne olardıñ attarın ataydı. «Olar äueli üysin Mayqı bi, Qaldar bi, Ordaç bi, Qıbçaq bi, Taman bi, Kereyt bi, Bortaq bi, Temur Qwtlwq bi, Mutban (ne Müyten) bi, Tanğut bi»13. Bwl türkilerdiñ  Şıñğıs handı jaulauşı retinde emes, öz hanı retinde tanığandığın körsetedi. Eñ bastısı bwl Toğırwl han qwrğan memlekettiñ mwsılman memleketi jäne onıñ işinde Yasaui jolın wstanğan memleket esebinde düniege kelgendigin köremiz. Raşid ad-dinniñ «Jılnamasında» derek Yasaui jolınıñ sol Toğırwl han memleketinde qoldanısta bolğandığın däleldeydi. Ol derekti aytpas bwrın sol kezdegi mına bir oqiğağa nazar audarıp körelik.

1217 jılı Küşlik han Bwzar-Toğrıl handı añda jürgen jerinen wstap alıp öltiredi de, Almalıqtı qorşauğa aladı. Biraq şeginuge mäjbir boladı. Sebebi oğan qarsı Jebe noyan bastağan 20000 äsker kelip, Swğnaq tegindi äkesiniñ ornına taqqa otırğızıp, özi Küşliktiñ soñına tüsedi. Küşlik ieliginiñ şetine kirgennen Jebe noyan, «Ärbir adam öziniñ ata-babasınıñ dininde boluğa erikti» dep jar saladı. Osınıñ özi bükil halıqtıñ Küşlikke qarsı şığuına jetkilikti boldı. Olar Küşlikke qarsı köterilip, Jebe noyan jağına şığadı. Küşliktiñ Jetisuda moñğol äskerimen bolğan soğısta jeñilui, onıñ Jebe noyan äskerin toqtatamın degen ümitin birjola üzdi. Küşlikti Jebe noyan Sarıköl jerde qolğa tüsirip, öltiredi14. Raşid ad-din osı oqiğanı bayandap bolğannan keyin mınaday qorıtındı jasaydı: «[Otsyuda] nesomnenno i oçevidno [sleduet], çto vsyakoe suşestvo, kotoroe protivodeystvovalo [rasprostroneniyu] verı Muhammeda, bıstro svergalos' i uniçtojalos', togda kak u togo, kto vzraşivali ukreplyal bojestvennıy zakon Ahmeda, daje esli on ne bıl posledovatelem, blagodenstvie togo i vısokoe polojenie priumnojaetsya i vozrastaet so dnya na den', a dni ego [jizni] stanovyatsya dolgimi i prodoljitel'nımi»15. Osı üzindini ädeyi orıs tilinde berip otırmız. Öytkeni, bwl kişkene üzindide «Mwhammedtiñ dini», «Ahmedtiñ zañı» degen eki söz bar. Osı sözderdiñ mağanasına taldau jasar bolsaq, avtordıñ eki kisiniñ, Mwhammed Payğambar men sopılıq joldıñ türkilik bağıtınıñ negizin salğan Qoja Ahmet Yasauidiñ atın bölip aytıp otırğanın köremiz. Avtordıñ bwl sözi eki kisige bağıttalmağan bolsa, onda ol «Mwhammedtiñ dini men zañı» dep aytuına da bolar edi. Sondıqtan, bwl jerde avtor Yasaui jolın arnayı atap körsetip twr dep aytuğa negiz bar. Ärine Mwhammed Payğambardı «Mwhammed» dep te, «Ahmed» dep te atay beretini belgili. Biraq osı kontekste avtordıñ eki twlğanıñ attarın arnayı bölip aytıp otır dep ayta alamız. Onı sol kezeñde Yasauiya şayhtarınıñ, jalpı türkilerdiñ Şıñğıs han jağına ötuinen de köruge boladı. Şıñğıs hannan Horezmşahqa kelgen 450 elşiniñ tügel mwsılman boluı, jäne olardıñ şıqqan jeri Orta Aziyanıñ barlıq tükpirin qamtitındığınan dälel bola aladı16.

Bwl elşilerdiñ barlığı Otırar bileuşisi Qayırhan tarapınan öltirilgeni belgili. Biraq, ol elşiler nege öltirildi degen swraqqa äli eşkim jauap bergen joq. Bwl swraqtıñ jauabın elşilerdiñ qay jerden şıqqandığın bildiretin Otırari, Buhari, Meragi, Herevi siyaqtı jer ataular körsetetin siyaqtı. Bwl jerlerdiñ barlığı köneden türik äuletteri, atap aytqanda, Alıp Er Toñğa wrpaqtarı bilegen jerler bolatın. Olardıñ barlığı Horezmşah Mwhammed tabanına tüsti. Qayır han elşilerdiñ tüpki maqsatın tüsingen soñ olardı öltiruge bwyrıq bergen boluı kerek. Odan basqa elşilerdi öltiruge eşqanday sebep joq bolatın.

Öz maqsatına beybit jolmen jetpek bolğan Şıñğıs han josparı iske aspadı. Ekinşi elşilik jiberildi. Bwl elşiliktiñ alğaşqıdan sanı az bolğanımen, salmağı auır bolatın. Elşi esebinde Ibn Kefredj Bwğra keledi17. Elşiniñ atı-aq onıñ Qarahandıq bileuşiler äuletinen ekenin bildiretin edi. Onımen Şıñğıs han bwl jerge jaulauşı esebinde kelmeytinin sezdirse kerek. Biraq, ol da öltirildi. Mäseleniñ beybit jolmen şeşilmeytinin tüsingen Şıñğıs han soğısqa dayındaluğa mäjbür boladı.

1219 jılı Şıñğıs han jorığı bastaluı adamzat tarihındağı asa iri joyqın soğıstıñ bastaluı edi jäne bwl jäy soğıs emes, mädenietter qaqtığısı, basqaşa aytqanda, köne Iran - Twran arasındağı dästürli qaqtığıstıñ jalğası bolatın. Qoja Ahmet Yasauiden soñ boyın qayta tiktegen türki mädenieti, Horezmşahtıñ Qarahandıqtar biligin küyretui ol ümitti qaytadan söndirgen edi. Öytkeni, Horezmşah Mwhammed özi türik äuletinen bola twra, özi de, halqı da parsı mädenietine tolıq moyınsınıp ülgergen edi. Sol sebepti, soğıstıñ alğaşqı kezeñi, türik halıqtarın azat etu maqsatında jürgizildi. Türik halıqtarınıñ Şıñğıs handı şın nietimen qarsı alğanın mına derekterden-aq köruge boladı. Qayaalıq bileuşisi Arslan han, Besbalıqtağı Wyğır bileuşisi Idiğwttardıñ Şıñğıs han jağına şığuı olardıñ barlığınıñ Şıñğıs handı tolıq qoldağanın körsetedi18. Al, Otırar qalaşığında jürgizilgen arheologiyalıq qazba jwmıstarı, qalanıñ ört şalğan böligi tek qalanıñ işki qorğanında ğana bar ekenin däleldep berdi. Mwnıñ özi Otırar halqınıñ da Şıñğıs han äskerine jappay qarsılıq körsetpegenin bayqatadı19.

Osı bir auır kezeñde Qoja Ahmet Yasaui şäkirtteriniñ Şıñğıs han jağında boluı bwl soğıstıñ bastı sebebi Şıñğıs hannıñ soğıs qwmarlığında, qan qwmarlığında emes, odan tereñirekte ekendigin körsetedi. Mısalı, Qoja Ahmet Yasauidiñ beldi şäkirtteriniñ biri Mwhammed Danışmand Zarnuqidıñ Şıñğıs hanğa qızmet etui, Şıñğıs äskeri men Zarnwq qalası arasında elşi bolıp, qala halqın qarsılaspay beriluge köndirudi, Şıñğıs hannıñ ol qalağa "Qwtılğ balığ" dep at berui, sonıñ ayqın däleli20.

Al, Sığanaq qalasına jiberilgen elşilikti Şıñğıs han qaramağında saudager bolıp qızmet atqarğan Huseyn Qoja bastap baradı. Ol Sığanaq halqın Şıñğıs han äskerine qarsılaspay beriluge ügitteydi. Biraq halıq onı tıñdamay öltiredi. Osı üşin moñğoldar qala halqın tügelimen qıradı. Sol öñirdiñ biligin Huseyn Qoja wlına tapsıradı21.

Tarihi jazbalardağı derekterge qarağanda moñğol şapqınşılığı kezinde qirağan Sır boyındağı Üş qalanıñ atı ataladı. Olar: Otırar, Sığanaq, Aşnas. Özge qalalardıñ tağdırı qalay bolğandığın biz joğarıda atap öttik. Keybir avtorlar aytıp jürgendey 29 qala emes. Äri joğarıda attarı atalğan qalalarda äskeri qosındar şoğırlandırılğan, Şıñğıs hanğa qarsı twruğa tiis negizgi ortalıqtar edi. Ol qalalar öz mindetterin atqardı. Soğıs bolğan jerde ayauşılıq bolmaytını tağı belgili. Ol üşin Şıñğıs handı jazğıru äbestik. Al, Jend qalası da moñğoldarğa öz erkimen berildi. Ol jerge bileuşi bolıp Ali Qoja Buhari tağayındaldı22.

Odan äri soğıs qimıldarınıñ qalay örbigeni älemge qanday özgerister äkelgeni tarihtan belgili. Ras, ol soğısta san mıñdığan adam ölip, milliondağan halıq japa şekti. Ol qırılğan halıq işinde türikter de boldı. Biraq barlıq jerde halıq oğan qarsı twrğan joq. Onı qoşemetpen qarsı alğan jerler de, "Allanıñ qaharın orındauşı" dep qarağandar da boldı. Qazir tarihta Şıñğıs hannıñ zwlımdığı, qatıgezdigi turalı köp aytıladı. Biraq tarihtan atı öşip bara jatqan türki memlekettiligin qayta qalpına keltirgeni turalı eşkim auız aşqısı kelmeydi. Şıñğıs han qwrğan imperiyanıñ köpşilik jerine türkiler ielik etti. Türki memlekettigi qayta boy tüzedi. Joşı wlısı öz däuirinde älemdik derjavağa aynaldı. Sondıqtan äli künge deyin türki halıqtarı Şıñğıs handı öz bileuşimiz dep esepteydi. Ol turalı türki tilinde jazılğan şığarmalardıñ barlığı onı tek jaqsı qırınan suretteydi. Biraq, ökinişke oray, ol şığarmalardıñ eşbiri Şıñğıs han tarihına qatıstı jazılğan eñbekterde eskerilgen emes.

Qorıta aytqanda, Şıñğıs han Türki memlekettigin qayta qalpına keltirdi. Sol twlğanıñ eñbeginiñ arqasında türki düniesi jeke halıq retinde jer betinde ömir süru mümkindigin aldı. Bwl onıñ adamzat tarihındağı bastı missiyası boldı. Türki düniesi öz damuınıñ jaña satısına ayaq bastı.

«Abay-aqparat»

 


1 Kumekov B.E. Arabskie istoçniki po istorii kipçakov, kumanov i kimakov VIII-XIII vv. Dissertaciya v vide nauçnogo doklada na soiskanie uçenoy stepeni doktora istoriçeskih nauk. Sankt-Peterburg: SPb filital IVAN, 1994. s. 35.

2 Bartol'd V.V. Soçineniya. T.2. ç.1. -Moskva: IVL, 1963. s.53-54.

3 Bartol'd V.V. Soçineniya. T.1-Moskva: IVL, 1963. s. 429.

4 Muminov A., Jandarbekov Z. Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı. Nasab-nama. -Türkistan: «Mwra», 1992. 24 b.

5 Bartol'd. V.V. Soçineniya. T.1. -Moskva: IVL, 1963. ss. 430-431.

6 Volin S. Svedeniya arabskih istoçnikov IX-XVI vv. o doline reki Talas i smejnıh rayonah // TIIAiE. Tom VIII. -Alma-Ata: Izd. AN Kaz. SSR, 1960. s. 86.

7 Klyaştornıy S.G., Sultanov T.I. Letopis' trehtısyaçaletiya. -Almatı: «Rauan», 1992. s.100.

8 Bartol'd V.V. T. 1. -Moskva: IVL, 1963. ss.386-387.

9 Volin S. Svedeniya arabskih istoçnikov IX-XVI vv. o doline reki Talas i smejnıh rayonah // TIIAiE. Tom VIII. -Alma-Ata: Izd. AN Kaz. SSR, 1960. ss. 86-87.

10 Bartol'd V.V. Soçineniya. T.1-Moskva: IVL, 1963. s. 433.

11 Raşid ad-din. Sbornik letopisey. T.1. kn. 2. Moskva-Leningrad: Izd. AN SSSR, 1952. s.183.

12 Bartol'd V.V. Soçineniya. T.2. ç.1. -Moskva: IVL, 1963. s. 54. 20 b.

13 Ömiräliev Q. Ata tarihımızğa üñilsek // Qazaq Ordası, №3, 2003.

14 Bartol'd V.V. Soçineniya. T.2. ç.1. -Moskva: IVL, 1963. ss. 55-56.

15 Raşid ad-din. Sbornik letopisey. T.1. kn. 2. Moskva-Leningrad: Izd. AN SSSR, 1952. s. 184.

16 Bartol'd V.V. Soçineniya. T.1-Moskva: IVL, 1963. s. 465.

17 Bartol'd V.V. Soçineniya. T.1-Moskva: IVL, 1963. s. 466-467.

18 Raşid ad-din. Sbornik letopisey. T.1. kn. 2. Moskva-Leningrad: Izd. AN SSSR, 1952. s. 198.

19 Qojaev M. Otırardıñ qısqaşa tarihı.  -Türkistan: «Miras», 1998. 32 b.

20 Raşid ad-din. Sbornik letopisey. T.1. kn. 2. Moskva-Leningrad: Izd. AN SSSR, 1952. s. 204.

21 Sonda, s. 199.

22 Sohttp://www.youtube.com/watch?v=iJMQWooNbvcnda, s. 200.

0 pikir