Jeksenbi, 27 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107659. Jazılğandar — 102530. Qaytıs bolğandar — 1699
1254 1 pikir 11 Tamız, 2020 sağat 10:34

Bizdiñ Mwhtar

«Tumen»

Abiturienttik abır-sabır kezeñde onı tek alıstan ğana körip jürdim. Estuimşe, «Tumen» degen laqap atımen Almatıday alıp şaharğa atağı äygili atamandardıñ biri körinedi.

Ädepke bay, talğamğa say, boyları swñğaq, sırları jwmbaq qalalıq bes-altı qız ben jigit jurfakqa tüsuşilerdiñ «ata saltımen» asau armandarın auızdıqtay almay, alaswrıp jüretin qiyali qasqalar tobırınan boyların oqşau wstap, ünemi mädenietti mänermen özara kübirlesip qana twratın.

Osınau mañğaz toptıñ işinde moynına erkin ile salğan qılday qara galstugı sändi ülgidegi aq jibek jeydesi men qara şalbarına üylesip twratın orta boylı jwqaltañ jigit jarqırap közge tüser edi. Qatarınan erekşelene, ortasınıñ serkesi bolıp, temekisiniñ tütinin bunaqtay budaqtatıp twrısı da bölek. Aqqwba öñine tolqındı qara şaşı men jiñişke mwrtı kelisken poşımın alğaş körgende birden sovettik ekrannıñ serisi Leonid Filatovqa wqsatqanmın. Boyında albırttıqtan göri aqıl basım ekeni bayqaladı. Dauısı da zor öziniñ. Kündey kürkiregen bas-baritonı taramıstay twrqınıñ qay twsına twnıp twrğanın bir Qwday biledi.

Bwl qasqanıñ kim ekenin ay boyğı alaşapqın artta qalıp, student atanğanımızdı estip, alaqaylasqan küni ğana bilip, qayran qalğanmın. Bwl 1988 jıldıñ 3 tamızı bolatın.

Däl sol küni at şaptırım auditoriyağa şattana ayaq basqan barşamızdı qwttıqtağan dekannıñ orınbasarı Äbilfayız Idırısov ağamız qazir ğana qatarı kirpiştey qalanğan kursımızdıñ erekşe kurs ekenin ayrıqşa atap ötip edi. Olay bolatını – osı fakul'tetten 15-20 jıl bwrın qanat qağıp wşıp, büginde qazaq ädebietine sübeli üles qosıp jürgen qarımdı qalamgerge aynalğan birneşe azamattıñ balaları bizben birge oquğa tüsipti.

Solardıñ biri – jurfaktıñ 1968 jılğı tülegi, jazuşı Jaqsılıq Tümenbaevtıñ wlı, özim sırttay ğana «Tumen» dep tanıp jürgen mwrttı mıqtı Tümenbaev Mwhtar bolıp şıqtı.

Bälkim, biletinder bilgen de şığar, al men üşin qazaqı auıldıñ qarapayım qalpın kösilte sipattaytın körkem şığarmalarımen bala kezimnen tanıs qalamgerdiñ balasımen bir ay boyı bir esikten kirip-şığıp jürgenimdi bilgenim – sol küngi eñ joyqın jañalıqtardıñ biri bolğan.

Oquğa tüsken quanışımmen qosa, elge barğanda kursta kimdermen birge oqitınımdı aytıp maqtanatın tağı bir taqırıp tabılıp, masayradım da qaldım. Däl sol sätte osı bir körinis mağan qara şañıraqtıñ irgesine qarlığaştardıñ erte kezde salıp ketken eski wyasına köp jıldar ötken soñ sol qwstardıñ balapandarı oralıp jatqanday jılı äser qaldırıp edi.

Osılayşa, Tumen-Mwhtarmen arağa eki ay salıp, alğaşqı «sel'hozkadan» oralğan soñ ğana dekanattıñ aldındağı tar dälizde tanısqanım esimde. Biraq, bes jıl boyı bir auditoriyada bilim jarıstırsaq ta, boks üyirmesinde birge qolğap qağıstırsaq ta, sol kezdegi talğamdıq talabımızğa özara say kelmedik pe, älde bir-birimizdi öte jaqın bilmedik pe, äyteuir studenttik jıldarda tonnıñ işki bauınday bolğanımız şamalı.

Alayda, onıñ ataqtı 5-jataqhanağa anda-sanda atınıñ basın tirep ketetini kurstas qwrdastar üşin du-duman mereke bolıp jatatın. Tipti, künde körip jüretin qwrbılardan qadiri qaşa bastağan keybir qular Mwhañdı qwrmetti qonaq retinde ertip barıp, qızdardıñ qolınan şäy işu mümkindigine ie bolıp qalatındarın aytıp, onıñ jataqqa jii kelip twruın ötingen eken degen de añız bar.

Universitetten keyingi jıldardağı birdi-ekili kezdesulerden bastalğan bilistigimizben bir-birimizge «barlauğa birge bara alatındığımızdı» bayqatqan bolarmız, bälkim. Älde bizge deyin qwrbı bolğan kurstas kelinşekterimizdiñ de äseri boldı ma, äyteuir osı aralas-qwralastığımız birte-birte joldastıqqa, al joldastığımız jıldardıñ sınağınan ötken dostıqqa wlasqanın özimiz de bayqamay qalğanbız.

Sätsizdik pen sınaq

Bwl düniyadağı pende degen mıqtınıñ bardı «bar» dep, joqtı «joq» dep biluge tiis jwp-jwmır bası keyde äp-ädemi aqılınan jañılıp, joqtı da «bar» eken dep oylap qoyatın pendeşiligi bar emes pe. Anığın artınan bilip, «astapralla» dep jatatını jäne bar.

Äytpese abiturient şaqta mañğaz toptağı «täkapparlar» dep, sırttay teris ton pişip qoyğan mıqtılarımız biz oylağanday örkökirek emes, kerisinşe, bizdey qiyali qasqalarmen qwrbılasıp ketudi jandarı qalasa da, jaqındasudıñ jolın tappay, dalbasalap twrğan tap özimizdey beykünä kögenközder ekenin qaydan bilippiz.

Äueli osı Mwhtardı da alğaşqıda atağı altı alaşqa ayan qalamger, QazTAG attı ükimettik aqparat agenttiginde joğarı qızmette bolğan, respublikalıq beldi bir basılımğa basşılıq etetin äkesiniñ arqasında oquğa tüsip otırğan «majorik» bolar dep topşılağanımız da sol pendäui opasız oydıñ jekswrın jemisi bolatın. Alayda, ol tap biz oylağanday oñbağan bolsa, bwdan bir jıl bwrın-aq student atanatın mümkindigi bolğanın qaydan bileyik.

Ötken jılı mektepti bitire sala, bilimine senip, jalındatıp jurfakqa jetken jas örendi qabağı qatal komissiya «şığarma» deytin sınaqtan «şalqasınan tüsiripti». Sonda minezi mwzday batırıñ äkeniñ kömegine jüginbek tügil, sonıñ aldında ğana däl osı taqırıpta jazğan şığarmasımen respublikalıq olimpiadada birinşi orın alğanın argument qılıp alğa tartudı da qajet dep sanamastan, eşkimge jalınıp-jalpaymastan, qayqayıp ketip otırğanın keyin bildik qoy. Tamır-tanıstıq degenniñ qwdıretin birden-aq eske salğan sıbır-kübirdi de kerek qılmaptı qasqañ..

Ärine, äke bolsa öz mümkindiginiñ qwdıretin eşqanday sıbır-kübirsiz-aq jaqsı biletin. Degenmen, ol osı «mümkindikpen» öz biiginen bir-aq sätte tömendeytinin, eñ ökiniştisi – jas sananıñ qalıptasuına qisınsız qiyanat jasaytının da jaqsı bildi.

Alğaşqı talpınısı sätsizdeu şıqqan wlınıñ basqan qadamın sırttay ğana baqılap, öz betinşe şeşim qabıldauına kedergi bolmağan äkeniñ däl sol sätte äreketsiz qaluı erlikke para-par edi. Kerisinşe, «qwlağanına» qapa bolmay, soqqını layıqtı kötere bilgenine riza bolğan. Qaysar wl da öziniñ ömirlik wstanımın wştay tüsken.

Toq eteri, qanşama qayşılıqtı bolsa da, däl osı sınaq abıroy men adaldıqtı jalğan namıstan joğarı qoya bilgen äke men äke körgen wldıñ şın mänindegi ğalamat jeñisi bolatın.

Şömekey qalay şınıqtı

Qiındıqpen qasarısa biletin Şömekeydiñ qaymıqpas wrpaqtarı üşin jeñiske jetkizer tabandılıq turalı tüsiniktiñ tübiri tereñde jatqan.

Qazaqılıqtıñ qaymağı bwzılmağan Qızılordadan kezinde Almatıdağı ülken ädebi ortanı añsap jetken äkesi twrmıstıñ talay tauqımetin tartıp ülgerse de, eñ aldımen balalarınıñ qazaq tilinde oqıp, qazaqı tärbie aluına basa män berip, qaladağı sol kezdegi jalğız ğana qazaq mektebine ornalastıruğa bar küşin salğan.

Sodan qalanıñ qiır şetindegi «Öjet» attı mekendegi jaldamalı jadağay baspanadan tañ atpastan alıp şığatın bastauıştağı wyqılı-oyau batırların birneşe avtobusqa auısıp minip jürip, ortalıqtağı mektepke tasitın. Odan äri jügire basıp, sağat toğızda bastalatın jwmısqa ülgerui kerek. Al tüski üziliske şığa sala, tamaqtanudıñ ornına, twp-tura tañğı äure-sarsañmen olardı üyge jetkizip salıp, keri qaray, tünniñ bir uağına deyin jalğasatın jwmısına jöneletin.

Bälkim, tınımsız tirlikke moyımağan äkeniñ özderi üşin şarq wrıp jürgenin bala jüregimen tüysingen balapandardıñ alğan ata tärbiesiniñ bastauı da osı bolğan şığar.

Jandı jeytin osı jantalas tek jazğı kanikulda ğana tınım tauıp, qos qwlınşaqtıñ ıstıq qwmğa tabandarın qaqtap qaytu üşin Aralğa attanuımen ayaqtalatın. Tas qalanıñ qızıl-jasıl qızığınan qağıp, jügermekterin jıl sayın alıs Araldağı auılğa jiberetini äke üşin tamırınıñ tuğan topıraqtan ajırap qalmauınıñ qamı bolsa, onıñ jolın jalğauşı bizdiñ keyipkerimizdiñ jurnalistik talantı tap osı auıl topırağınıñ lirikasınan tamırlanğan-twğın.

Iä, iä, balasınıñ qalam wstauğa degen qabıletin kişkene kezinen bayqap, jazu öneri jaylı jalpı tüsinik berip jüretin äke birde kanikuldan kelip, auılda estigen bir ändi ıñıldap jürgen oğan osı än jaylı oyın maqala qılıp jazıp köruge wsınıs jasağan eken. Ol jazğan. Oyında oyqastap jürgen oramdardıñ aq qağazğa tüsken örnegi özine de erekşe äser etken bolar. Jurnalistikağa jaqındıq ta osı jazbadan bastalıptı.

Äytse de, bwl balanıñ o bastağı qiyalı  kinorejisser bolu edi. Biraq, kinoönerdiñ negizi bolıp tabılatının dramaturgiyanı jağalağan jurnalist kez-kelgen uaqıtta rejisser bolıp kete alatının, al mıqtı degen rejisserdiñ özi jazu önerin meñgerip, jurnalist bolıp ketui neğaybıl ekenin wqtırğan äke bolatın. Bara-bara jurnalistika degen mamandıqtıñ qırı men sırına qanıqtırıp, jazbalardıñ janr attı jeti atasın biluge deyin jetelepti.

Qalay bolğanda da, osı bir qarapayım ğana erejemen bolar balasına aqılşı ata ğana emes, wlağattı wstaz da bola bilgen äkeniñ qatelespegenin, qatelespek twrmaq, talabınıñ tınısın tarlan tamırşıday tap basqanın ömirdiñ özi körsetip edi.

Al alğaşqı jılı oquğa tüse almay qalğan jas jigittiñ jigerin jasıtpağan da – ata tärbiesinen qalıptasqan berik wstanım, öz küşine degen nıq senim bolatın.

Köp oylanıp jatpastan, birden jwmısqa kirisip ketken. Negizi, jwmıs istep, öz küşimen aqşa tabuğa mektep jasınan-aq maşıqtanğan ol köktem merekesiniñ qarsañında temir jol qoymasında jük tüsirip, auır da bolsa adal eñbegimen tapqan tiınına satıp alğan sıylığımen anasın quantıp twrudı ädetke aynaldırğan eken.

Bizben birge abiturient bolğanğa deyingi bir jıl işinde «majorik» dep oylağan Mwhtarımız bir emes, birden üş jwmısqa qatar jegilip jürgenin bwl künde bireu bilse, bireu bilmes. Ondağı maqsatı osı jılı ağası Mwhit äsker qatarına alınıp, qarındası Gülsaya äli mektep jasında bolğandıqtan, ata-anasına öziniñ er jetip, eseygendigin tanıtıp, şama-şarqınşa qolqanat bolu edi.

Şama-şarqınşa deymin-au, sol şaqta qalanıñ är qiırına qwstay wşıp barıp, tüske deyin KazGU-diñ himiya fakul'tetinde laborant, tüsten keyin birneşe qoyılım qatar jürip jatqan Ğ.Müsirepov atındağı balalar men jasöspirimder teatrında sahna qwrastıruşı, keşke qaray qalalıq №4 mektep-internatta bildey bir tüngi tärbieşi bolıp, jan wşıra jwmıs istep jürgen tastülektiñ jalpı tabısı äkesiniñ jalaqısına jetip jığılatın.

Talaptıñ minip twlparın...

Alğaşqı kurstarda mamandıqtıñ bazalıq negizin el qatarlı qarbıtqan soñ, odan äri qwrğaq teoriyamen ğana «tamaqtana» beruge täbeti bolmağan Mwhañ, qwnarlı täjiribege studenttik kezden-aq auız salğan. Äytse de, äke aytqan ereje birden-aq iske qosılıp, tranformaciyalıq qwbılıs onıñ eñbek jolınıñ bastauında-aq orın alıp edi.

Bastapqıda balalıq qiyalı tınıştıq bermegen bwl bäleket bäribir öz degeninen oñaylıqpen qayta qoymaytın qırsıq minezimen üşinşi kursta jürip-aq, «Qazaqstan» teleradiokorporaciyasına rejisserdiñ assistenti bolıp jwmısqa ornalasıp alğan bolatın.

Osılayşa, bir jıl jürgen soñ, rejisserdıñ «nanı» neden jasalatının bile bastadı ma, älde, aytılğan aqıl miına kire bastadı ma, äyteuir, jwmısın osı arnadağı «Tañşolpan» bağdarlamasınıñ jurnalist-jürgizuşiligine almastırıp, oqıp jatqan mamandığına qaray oyısqan. Osında eki jılday istep, täjiribesin az-kem tolıqtırıp alıp, sol twsta jañadan aşılğan «Habar» agenttiginiñ mädeni jañalıqtarına jañaşa jan bitirgen jap-jaña redakciyağa jap-jas bas redaktor bolıp bara qaldı.

Eñbekqorlığımen tanılğan elgezek jas mamanğa qay wjım közin salmaydı? Degenmen, özgeler köz salıp bolğanşa, Kabmin birden söz salğan. Köp wzamay, ülken üyden tüsken wsınıspen Mwhañ Prem'er-Ministrdiñ baspasöz qızmetiniñ konsul'tantı bolıp tağayındalıp, ötpeli deytin kürdeli kezeñde jwmıs atqarğan Ükimettiñ qıruar şeşimderiniñ kuäsi boldı.

«Gala TV» prodyuserlik studiyası. Kezinde respublikalıq beldi telearnalardıñ köpşiligin twşımdı telejobalarmen qamtamasız etip twrğan äygili jurnalist Galina Küzembaeva basqarğan osınau şığarmaşılıq ortada eñbek etken jıldarı Mwhtardıñ asau arnasınıñ ağıl-tegil aşılıp, şıñ şalğısı öndirte şauıp, täjiribe qorjının qompitqan kezeñi boldı dep aytuğa bolatın şığar. «NEP», «20-30», «İske sät», «Delu vremya» siyaqtı bağdarlamalardıñ jäne birqatar derekti fil'mder ciklınıñ avtorı jäne eki tilde erkin söyleytin jürgizuşisi retinde qoğamdağı eñ özekti sayasi-ekonomikalıq mäselelerdi twraqtı da tıñğılıqtı köterip, käsibi deñgeyiniñ tolısa tüskeni de osı kez.

Ünemi izdenis pen tınımsız tirlik jas jurnalisti alğa jeteley berdi. Toqtap qalmay, talap-twlparın tağalap, buının bekite tüsken ol bwdan äri KTK, NTK sındı kommerciyalıq telearnalardıñ alamanına da qosılıp, buırqanğan buraday babın bayqatqan bolatın.

Degenmen, «Jigitke jeti öner de az» demey me. Bälkim, eñbekpen ısılıp, qiındıqtan moyımaytın oğlan özin de sınap körmekşi bolğan şığar. Äyteuir nağız babına kelgen, der şağında jurnalistika attı arqırağan arğımağınan qarğıp tüsip, uaqıt talabına say özge salanıñ käsibin döñgeletip äketuge belin bekem budı.

Söytip, däl jaña ğasır bastau alatın jılı beytanıs salağa «baspen sekirdi» de ketti. Sodan tabanı kürektey jeti jıl boyı alıp şahardağı jer qozğalsa qozğalmaytın müliktiñ qım-qiğaş «qozğalısınan» qaynap jatatın qara qazan ispetti «Almatı jıljımaytın mülik» akcionerlik qoğamınıñ beldi de bedeldi basşısı bolğan ol osı salada qordalanıp qalğan talay tübirli mäseleniñ tübegeyli şeşiluine mwrındıq bolğanı anıq.

Osılayşa bastapqıda käsip auıstırudıñ keleşegine kümän keltirgen qırt sözge de, sınay qarağan sırt közge de darındı adam barlıq jağınan darındı bolatındığın däleldep bergen bolatın. Degenmen, jazudıñ, jalpı öner ataulınıñ atadan balağa miras bolıp berilmeytinine öz bası senimdi bolsa da, osı jıldar işinde janın mazalap jürgen äldeqanday işki bwlqınıspen, öz älemine degen wmtılıspen äke amanatına ğana emes, jüregimen tañdağan mamandığına adaldığın tanıtıp, jurnalistikanıñ keñ jaylauına bäribir qaytıp oraldı.

Şığarmaşılıq alañına qaytadan şirığa şığıp, özi basqarğan «50 de 50» degen eki tilde şıqqan basılımğa da, «Orta» attı baspağa da jañaşa lep berip, mwnan keyin «Qazaqstan» telearnasınıñ da birqatar jobaların joğarı deñgeyge şığarğanın kökiregi oyau oqırmandar men közi qaraqtı körermender birden añğarıp, tiisti bağasın berip jattı.

Jarıluğa jaqın Janartau

Balağa qoyılğan esim onıñ bolaşaq tağdırın ayqındaydı degen senim ras bolar. Qalay bolğanda da, qazınalı it jılınıñ tamıljığan tamızında düniege arıstanday aybat şegip kelgen perzentiniñ atın Mwhtar dep kezdeysoq qoymağanı anıq. Oylap qarasañız, şığarmaşılıqtı şiırlağan Mwhtar attılardıñ osalı bar ma özi?

Bizdiñ Mwhtardıñ da qalıptasqan özindik qoltañbası qomaqtı. Bar düniesin tizbektep jatpağannıñ özinde, onıñ arhivterdiñ şañ basqan qorın aylap qoparıp, köz mayın tauısa jürip jasağan twşımdı bir düniesi patşa köñildi körermenniñ jadında jattalıp, bolaşaq jıldardıñ altın qorına azıq bolıp qalğanı anıq. Bwl onıñ  «Timik & Co» prodyuserlik ortalığı arqılı äzirlep, jarıqqa şığarğan, elimizdiñ ömirinde ayşıqtı izderi qalğan qayratker twlğalardıñ mwrağattarda saqtalğan, öskeleñ wrpaq üşin qwnı men mañızın joymağan jazbalarğa jan bitirgen «Tağdırlı hattar» ciklı bolatın.

Tağı bir erekşe atap öter eñbegi – sonau zobalañdı jıldarda jazıqsız japa şekken zañğar jazuşı Mwhtar Äuezov turalı bürkeuli aqiqattıñ betin aşuğa tırısqan «Bir p'esanıñ izimen» derekti fil'mi. Tarihi ideyası men mazmwndıq sapası, syujettik fabulası men körkemdik şeşimi şeber qiyulasqan osınau fil'm bir demmen jılı qabıldanıp, qarapayım körermennen bastap, müyizderi qarağayday telemamandar men kinosınşılardan da joğarı bağa aldı.

Kütpegen säykestik pe, älde qwbılıstıñ zañdılığı ma, äyteuir kemeñger Mwhtar turalı osı bir dünie jurnalist Mwhtardıñ scenaristik sipatı men rejisserlik qırın ayşıqtay aşıp, jaña beleske köterilgendigin jarqırata körsetken salmaqtı eñbek bolğanı anıq. Bälkim, mwnı swñğıla wstaz-äke köregendikpen aytıp ketken qarapayım erejeniñ dwrıstığın däleldegen qisındı qwbılıs degen de orındı bolar.

Televiziyalıq önerdiñ bir kisidey şeberine aynalğan Mwhañ qazir qoğam ömirinen tıs qalmay, äleumettik jeli men BAQ arqılı tartıstı taqırıptarğa tatımdı ün qosıp, publicistikasınıñ quatın, tigen jerin tilip tüser ötkirligin bayqatıp jür. Degenmen, ne istese de janın salıp isteytin sabazdıñ körkem şığarmağa kelgende «naşar dünie jazğanşa, müldem jazbağanım artıq» dep qiyaldanıp, tartınşaqtay beretini bar.

Biraq äzirge ne jazsa da, jaman jazğan düniesin körgenim joq. Şığarmanıñ da «şataq minezi» avtorınıñ asau bolmısınan beriledi emes pe. Soñğı uaqıttıñ özinde ğana «Jala», «Himçistka», «It tirlik», «Domalap kelgen dop» siyaqtı adamgerşilik pen ar tazalığın tarazılaytın allegoriyalıq sarındağı prozalıq şağın tuındıları «Qazaq ädebieti» gazeti men «Abay», «Ädebiet» portaldarında jariyalanıp, oqırmandarına tereñdigi men «tentektigin» añğartqan. Oğan qalamger ağalarınan bastap, qatarlas-qanattas zamandastarı da payımdı pikir bildirip jatır. Osı twrğıdan alğanda, jazuşı Kajığali Mwhanbetqaliwlı ağamızdıñ «Anau asıldıñ sınığı qatıp wyıqtap jatqanda jartı basın taqırlap tastasañ, üyden şığa almay, qaqsap qalıp, şığarmaşılıqpen aynalısıp keter» dep, Şınarğa äzildey aytqan aqılınıñ janı bar şığar.

Sondıqtan, ünemi izdenis üstinde jüretin dosımdı «äkesinen asa tuğan» nemese «äkesiniñ ökşesin basa tuğan» degen «bes tiındıq» bağamen salıstıra qoyuğa talpınıp, bälege qalar jayım joq. Degenmen, onıñ şığarmaşılıq quatın äzirge anda-sanda kökke qaray buırqana ot şaşıp qoyıp, tüpsiz tereñdikte 1970 graduspen sarq-swrq etip qaynap jatqan ot-jalındı magması ağıl-tegil atıludıñ az aldında twrğan qorı bay, krateri keñ alıp janartauğa wqsatar edim.

Muzeyge qoyatın minez

Madaqtau men maqtaudı mañaylata qoymaytın Mwhtar dosımnan söz estip qalu qaupi tönip twrsa da, bwl qasqanıñ qos jiırma bespen qatar şapqan jasında biraz närseniñ basın ayqara aşıp, aytıp-aytıp tastauğa qaqım bar şığar dep oylaymın.

Birden eskerteyin, qaysıbir kezdegi bolpiğan bekzat bolmısına qarap, ünemi osılay jaynağan jazday, qalqığan qazday jaydarı da jayma-şuaq jüredi eken dep oylaytındar bolsa, oñbay qatelesedi. Wnatqan adamımen aqjarqın bolıp jüretin, wnatpay qalsa – qırıp-joyıp ketetin, yağni aq peyilge adal, al principke qatal, kürt qwbılatın şart ta şwrt minezi jetisip twrğan joq öziniñ. Özi aralasqısı kelmese, jöp-jöñki adamdı janına jeti metrden jaqın juıtpaytın jını jäne bar. Bwdan bölek, boyın qısqan quattı energiyasımen eşqanday qalıpqa sıymaytın qiqarlığı da bir basına jetip-artıladı.

Endeşe, tiimdi tamır-tanıstıq ornatıp, joğarı lauazımğa jağınbaq tügili, tuısqandıqtıñ özin töbesinen asırmay, dos tañdauğa da zor talap qoyatın, biraq dosım degen adamı üşin janın salatın qasqanıñ «dosım az meniñ» dep, qaqsaytınday jöni bar.

Desem de, adamnıñ jürekten şıqqan erekşe qasietin bir-aq sätte ayqındap, jürekterge birden jetkizetin jäne wmıtılmastay bolıp este qalıp ketetin is-äreketi boladı eken.

Ötken ğasırdıñ soñında astanamız Aqmolağa auısıp jatqan qarbalasqa tolı kezeñde bir kurstasımız qayğılı qazağa wşırap, auırtpaşılığı alğaşqı lekpen köşip kelgen dostarğa tüsip, abdırap qalğanımız bar. Sonda Almatıdağı joldastardan jinaluğa tiis somanı uaqıt sozbastan, jalğız özi qaltasınan suırıp bere salğan märttigi ärdayım este...

Kezinde jıljımaytın mülik mekemesinde basşı bolıp jürip, baspanağa qolı jetpey qinalğan qaymana qazaqtıñ qwjattarın artıq talapsız-aq turalap berip, tipti, qolınan kelgeninşe qarjılay kömektesip jiberip, alğıs arqalağanı da – Allağa ayan. Atanıñ adal tärbiesin körgen jäne qiındıqtı öz basınan ötkergen adam ğana qinalğan janğa şın köñilimen bolısıp, bar men joqtıñ qadirin biletin jan ğana qolındağısımen bölise alatını aqiqat. Bälkim, adam boyındağı tektilik deytin qasiettiñ tüp tamırı da osınday aqiqatpen astasıp jatatın bolar.

Al, dos köñili demekşi, osı ğasırdıñ basında inişegim üylenetin bolıp, Astanadan alıp wşıp Almatığa jetkenimde, tosınsıy jasap, äuejaydan jas jwbaylarğa arnalğan appaq kortejben kütip alıp, mereyimdi aspanğa wşırğan Mwhtar bolatın. Asqaqtağan sol köñilmen sırnaylatıp-kerneyletip qala sırtına bir-aq attanğanbız. Sodan birneşe kün boyı arqa-jarqa birge jürip, qwdalıqtı atqarıp, kelindi de tüsirip, toyımızdı ötkerip, qaltafonnıñ quatın da bitirip qoysaq kerek, kurstas kelinşekterimiz ekeumizge izdeu jariyalap ülgeripti...

Endi «Segiz qırlı, bir sırlı» dep maqtaytın bolsam, bil'yardtı mıqtı oynaytındığın, bokstağı joğarı razryadımen qarsılasın qoymaytındığın, «än salşı» deseñ, qarap qalmaytındığın aytar edim.

Ondayda arqalanıp ketip, Allanıñ bergen bas-baritonın qosıp kep jiberip: «Qwlpıradı dala, güldeydi orman, Emizedi egiz Edil men Jayıq. Aq şağala aydın, aqtalğan arman, Terbeledi keme, oynaydı qayıq» dep, nemese: «Ömir degen  öte şığar ötkinşi, Az ğwmırda köp quanıp, köp külşi, Mağan wqsap aspandağı ay men kün, Közderiñe ğaşıq bolıp ötsinşi» dep, gürildep berse, tıñdarman bitken tamsana dirildep keter edi.

«Atavizm» men aforizm. Aqtalğan arman

Negizi, üş jasına deyin tili şıqpay, «ğılı-ğılı, ğıq-ğıq» dep jürgen bwl sabazdıñ alaulağan sezimi terezesin tım erte tırnap aşıptı. Bes jasar kezinde anginamen auruhanağa tüskende özin emdegen Nataşa attı näp-näzik medbikege ölerdey ğaşıq bolıp qalğan ğoy bäleket. Tipti, ukolın salıp, uqalap beretin qos uıs qwyrığın da Nataşajan – Nataşa qızdan özgege qimağanımen qoymay, «qalıñdığımdı» qolma-qol alıp bermeseñder, auruhanadan şıqpaymın dep qiğılıqtı da salğan körinedi.

Erte oyanıp alğan mahabbat odan bertinde de bwl mıqtığa maza bermey, 7 klasta jürgende jañadan kelgen jas himik mwğalim Janna apayğa ğaşıq qılıp, jek köretin himiya pänin lezde-aq «beske» oquğa mäjbür etken ğoy. Qayta, köp wzamay, Janna qız küyeuge tiip ketip, Qwday saqtağan. Äytpese, sol künderde Mendeleevtiñ tablicasın jatqa soğa bastağan bwl batşağar osı künde qalamnıñ siyası ğana jwğatın süyrik sausağın kükirt qışqılına küydirip alıp, sorı qaynap otırar ma edi.

Degenmen, es bilip, etek-jeñin jiğan tekti wl äke-wstazdan amanttap alıp qalğan ömirlik mamandığına adaldıq tanıtıp qana qoymay, «altın şıqqan jerdi belden qazuğa» bel buğan bolatın. Özinşe «Endi Araldıñ qızın alğan äkemdey bolsam armanım joq» dep qiyaldadı ma eken, äyteuir özinen dämeli bolğan KazGU-degi qırğın qızdı ısırıp qoyıp, arnayı közdep jürip, aramızdağı araldıq Şınarday swluğa söz salğan. Osılayşa ekeui kurs işinen otau qwrğan qwrdastardan qalıspay, qatarımızdan şıqqan jarasımdı altı jwptıñ biri bolıp bas qostı.

Jaqın dostardıñ arasındağı jastıq şaqtan jarmasıp jetken «atavizm dästürdiñ» biri – tün ortasında eskertusiz kelip, esiktiñ qoñırauın «oybaylata» basu bolsa, Mwhtar men Şınardıñ mahabbat qızıq mol jıldarınıñ bası da däl osı «dästürden» bastalğan. Keş boyı qol wstasıp, qıdırıp, «renjisip qalğandarı» tek tünde ğana esterine tüsetin eki ğaşıq biz twratın «tatulastıru punktiniñ» qoñırauın twp-tura tüngi sağat 3-te basıp twrar edi.

Biz bolsaq tap bir qwda kütip jatqanday, tösekten quana qarğıp twrıp, bwdan äri, Mwhtar Şahanov jırlaytınday, jastıq şaqtağı «jadırap janımız, jarasıp änimiz, bolaşaq büginnen bastalğanday», tañdı tañğa wratın, sauıq-sayran qwratın talay-talay toy-tamaşalarımız jalğasatın. Osınday bir otırısta är taqırıptı twzdıqtay qoyar aforizmi ärdayım dayar twratın Mwhtardan: «Süyu degen eki adamnıñ bir-birine emes, bir bağıtqa qarauı» degen aqıldı sözdi alğaş ret estip, öziniñ qazanday basınan qazıp alğan qazınası eken dep, qayran qalğanım bar edi. Antuan de Sent-Ekzyuperidiñ aruağı keşirsin, tipti mwnı «meniñ Mwhtar dosım aytqanday» dep, biraz jerde bösip te jürdim.

Mine, sol Antuan mırza aytqanday, qos jurnalist – qos ğaşıqtıñ da bir bağıtqa qarap, jarısa jarasıp kele jatqandarına – şirek ğasır. Osı uaqıt işinde äsem Almatınıñ törinde dürkirep ötken baqıt toylarına da, jeke şañıraq kötergen şattıqtarına da, Şayhislamday batırı men Nesibedey aruınıñ düniege kelgen quanıştarına da ortaqtasıp, sıldırmaq izdep sabılıp jürgenimiz küni keşe siyaqtı edi.

Uaqıt şirkin wşqır. Büginde elimizdiñ mañdayaldı joğarı oqu orındarında bolaşaq injener men zañger boluğa bilim alıp jatqan balapandardıñ bet-beyneleri äke-şeşesiniñ ğana emes, ükili ümitteri aqtalğan Jaqsılıq pen Nesibelidey ata-äjesiniñ de twp-tura jas kezderin eske salıp twr.

Demek, kösegesi kögerip, keregesi keñeyip kele jatqan osınau qwttı şañıraqtıñ jaqsılıqtarı jalğasıp, nesibeleri molaya tüsetin baqıttı sätteri berekeli bolaşaqtıñ enşisinde.

Serikqali Mwqaşev

Abai.kz

1 pikir