Jwma, 15 Qaraşa 2019
46 - söz 595 0 pikir 10 Qazan, 2019 sağat 12:52

Bwrınğınıñ bärinde ğibırat bar

Jüzinen parasat pen tereñdik körinip twratın qaratorı mañğaz kisini alğaş körgen adam «swstı, qatal bireu eken» dep oylauı mümkin edi. Taqiyasın bir şekesine jıljıtıp, basın äntek qisayta wstap, aldında otırğan adamnıñ betine bayıppen, sınay qarap otıruşı edi. Äñgimeniñ äujayın äbden zerttep, söz wstağan şeşenderdi mwqiyat tıñdap alğan soñ bir jötkirinip aladı da, qoñırqay qoyu dausımen kesek sözderdi tüydektete tögip jiberedi. Daurığıp otırğan jwrt birte-birte siltidey tınıp, qwlaqqa wrğan tanaday juasıp qalatın. Köz aldıña şäkirtterin biraz erkine jiberip alıp, atalı sözben şegelep, qorıtındısın qoyıp tastaytın täjiribeli wstaz elesteydi. Ümbetırza ağanıñ däl osınday şeberligine jiın-toylarda, qonaqtıqtarda birneşe ret kuä boldım.

Bir küni ğalamtor paraqtap otırıp ataqtı jırau Almas Almatovtıñ maqalasın keziktirdim. Ol kisi bwrınğı aqsaqaldar, el işindegi ataqtı işan-moldalar, olardıñ ülgi-önegesi turalı tebirene otırıp tolğağan eken. Sol aqsaqaldardıñ biri Almasqa «Şırağım, arnayı qonaqtıñ üş türi boladı. Toy qonağı. Qoy qonağı. Oy qonağı. Bwlardan bölek «qwdayı qonaq» - qayır-sahauatıñnıñ meymanı. Toy qonağı - şaqıruşı jiberesiñ, bolmasa bireuden-bireu estip kele beredi. Jartı bauırsaqtan auız tise de riza. «Toydan auız tidik»- dep, batasın berip tarap jatadı. Qoy qonağı – «Qojekeñe sälem bereyik»,- dep arnayı keledi. Bir malıñdı soyıp, qonaqasın berip, batasın alıp attandırasıñ. Oy qonağı - şırağım, el işinde ğwlama işan, molla, şejireşi qariya, aqın-jıraular bar. Otıñnıñ basına olar kelse, bosağañnan ırıs-nesibe birge kiredi. Olardıñ aytqan sözderinde bütin mwsılman balasınıñ enşisi bar. Sonıñ işinde öziñniñ de sıbağañ bar balam!» deydi. Qanday keremet sözder! Qazaq halqınıñ ğasırlar boyı wstanıp kele jatırğan altın erejesi.

Qonaqjaylıq pen berekeli dastarqan Ümbetırza äuletinde bayağıdan bar dästür. Balası Ötegendi 1993 jıldan beri tanimın. Körgen jerde ärtürli sıltau aytıp üyine qaray erte jöneletin. Sol uaqıttan beri tek özderi otırıp as işkenin körgen joqpız. Ağayın-tuıs, nağaşı-jien, qwda-jekjat, auıldas pen klastas, dostıñ tanıstarı, äyteuir märe-säre bolıp tolıp otıratın qonaqtar. «Qonaq segiz nesibe äkeledi. Bir-ekeuin özi işip-jep ketse de, qalğanın şañıraqta qaldırıp ketedi» degen sözdi atam jii aytatın. Zoya şeşemizdiñ dastarhandı toltırıp tastaytın qorı da üzilmeydi. Osı şañıraqta jatıp oqığan studentter men nağaşı-jienderdiñ özi bir taypa el bar au şaması. Bir qızığı, eşkim oqtau jwtqanday bolıp otırmaydı. Alğaşqı bir-eki künde torğa tüsken qoyanday közi baqırayıp otırğan wl-qızdar, kelesi körgeniñde tonnıñ işki bauınday aralasıp, jayrañdap şaruağa aralasıp jüredi. Retimen quanıştı toylau, bas amandığına mal şalıp sadaqa taratu, üylengen jastarğa bosağa körsetu, köñili jabıñqı jandarğa köñil şäy beru – qazaqı darhandıqpen jasalıp jatatın qalıptı jağday.

Ümbetırza ağamız ol kezde auılda twrdı. Qajetine qaray qalağa jii kelip twratın. Dastarhan basındağı salmaqtı äñgime, saliqalı swhbattı qattı wnatatın. Orındı uäj ben uıttı qaljıñğa rahattanıp, keñkildep kületin. Jantayıp jatqan atasınıñ üstine nemere-jienderi minip-tüsip, olar özderinşe mäz. Ötegen men Säbittiñ dostarı şetinen aqın, ädebietşi, änşi, termeşi jigitter. Mäjilis qızğan sayın önerli jandar babına kelip, jelpine tüsedi. Ülkenderdiñ qonaqjay köñili men aşıq qabağınıñ belgisi me, eşqanday qısılu degen bolmaytın. Kimniñ aytqanı esimde joq, jigitterdiñ biri «Osı üyge kelsem qazaq ekenimdi sezinip, qattı marqayıp qalamın» dep jwrttıñ bärin du küldirgen. Zoya apa «Äy, jürseyşi, jastar özderi erkin otırsın» deydi. Bäri şulap qoya beredi, «Jo-joq, ketpeñizder, bizdi kim tıñdaydı sonda!». Ümbetırza ağa mäz boladı. Jigitterdiñ jüzinen jastıq şağın izdeytindey, riza peyilmen qarap otıradı.

Ümekeñ reti kelgen jerde jaqsılap qaljıñday da bilgen. Auıl qazağı tauıqtan bwrın erte oyanıp aladı. Bir şaruasımen qalağa qaray şığadı. Astında jwrt «pirojkovoz» atap ketken «Moskviç» köligi. Qala sırtında GAI toqtatadı. Qwjattarı dwrıs. «Ağa, budkanı aşıñız» deydi jas jigit. Osı kezde Ümekeñniñ qırsıqtığı wstaydı. Kiltti alıp kölikten tüsedi de «Mä, inim, öziñ aşa ğoy» dep, kiltin wstata sala, özi birneşe metr ärirek barıp twrğan ğoy. «Nege?» depti jas leytenant. «Auıldan şığa bere tüsi suıq beytanıs eki adam toqtattı. Ekeuinde de mıltıq bar. Qorqıp mingizip aldım, budkada otır». Biraz oylanğan qızmetker «Ağa, jüre beriñiz» depti.
Toqsanınşı jıldardıñ ayağında jazğa salım Aqtöbege akademik Rahmanqwl Berdibay bastağan bir top ğalımdar keldi. Negizgi şaruaları universitet bitiretin tülekterden emtihan qabıldau. Kökiregi qazınağa tolı ğwlamalar elge kelip jatqanda Ötegen nege ünsiz qalsın, birden üyine şaqırdı. Bilimdi adamdar kişipeyil boladı ğoy, ılği marğasqa tört professor jatsınğan joq, jastıqqa jantayıp jatıp mändi äñgimeniñ körigin qızdırdı. Auıldan keşigiñkirep kelgen Ümbetırza ağa jağalay amandasıp şığıp, tömenirek jaqqa kelip otırdı. Ğalımdardıñ swhbatı taza ädebi bağıtta: ädebiettanu, fol'klor, Abay men Äuezov mwraları... tüydek-tüydek ketip jatır. Jwmıs babımen eki sağattan soñ qaytıp kelsem – jantayıp jatqan qonaqtar twrıp ketken, Ümbetırza ağanı wyıp tıñdap otır. Rahmanqwl ağa mıqtı ğalım, tereñ kisi ğoy, dastarhannıñ soñına qaray «Äy, Ümbetırza inim, filolog diplomıñ bolmasa da sen nağız dalanıñ professorı ekensiñ. Bärimizdi auzıña qarattıñ. Aman bol. Halıq danalığı eşqanday ölşemge, qalıpqa sıymaytın ülken qazına ğoy. Köneniñ äñgimelerin kökiregiñe qwyğan ekensiñ. Bala künimde estigen sözderimdi tirilttiñ au» dep qattı riza boldı.

Soñğı bir körgenimde mwqiyat aman-saulıq swrastırdı. Äke-şeşemdi, dostarımdı tügel swrap tügendep şıqtı. Ülken-kişiniñ bärine özimsinip «bala» dep söyleytin. Sol dağdısına salıp:

- Bala, «tüye qartaysa botasına eredi» degen, osında köşip kelgeli jatırmın,- dedi.

-E, dwrıs bolğan eken. Bala-şağanıñ qasında, birge bolğan dwrıs qoy.

-Äy, qaydam. Jer üy bolsa da qalanıñ auası tar. Auıldağıday keñşilik qaydan bolsın,- dep qısqa qayırdı. Keñ dünie men irilikke adaldığın saqtağan ğaziz jürek qalağa könbeytinin sezgen eken. Bir aptadan soñ Ötegen telefon şaldı, «Ayşuaq, bügin meniñ asqar tauım qwladı. Äkemnen ayırılıp qaldıq, jigitterge ayt» dedi qarlığıñqı dauıs. Janazağa kisi öte köp jinaldı. Qaralı jiında arnayı söz bergen. Kömeyime öksik tığılıp, eşteñe ayta almadım.

Ümbetırza ağanıñ baqilıq ğwmırı bastaldı. Artında qalıñ ormanday el-jwrtı, tuıs-bauırları, dos-joldastarı, jayqalğan ağaştay wrpaqtarı, didarın körgen mıñdağan jerlesteri qaldı. Atası ketken soñ tuğan nemereniñ atı Irzabek boldı. Twsauın kesip, tay jetektedik. «Äkeñ bolğanda qwlındı bie beretin edi» dep bir jelpindik. Ayta ketetin bir jäyt, Ümbetırza ağa kelinderin öte jaqsı köretin. «Öz balam öz üyinde jür. Kelinderdiñ qabağın kirletpeu kerek. Köñil-küyi jaqsı, meyirimge bölengen kelinnen tuğan wrpaq mıqtı boladı» dep otıratın. Qanekey, barlıq ata-eneler osılay payımdasa. Zoya äjesiniñ qoynına jatuğa talasqan nemereler, enşisi bölinbegen Ötegen men Säbittiñ, apa-siñlidey jayrañdap jüretin Alma men Dinaranıñ tatu-tätti tirşiligi, bäri de Ümekeñ salıp ketken sara jol. «Jaqsı äkeniñ atı wrpağına qırıq jıl azıq» deydi. Kisi ölgende ölmeydi, wmıtılğanda şın öledi ğoy. Jaqsı adamnıñ atı wrpaqqa ülgi, jwrtqa önege bolıp mıñ jasasın.

Ayşuaq Därmenwlınıñ jazbası

Abai.kz

0 pikir