Jwma, 18 Qazan 2019
Alañ 2669 40 pikir 2 Qazan, 2019 sağat 11:26

Kim masıl?

Qazirgi tañda qazaq biliginiñ «has jauı» — qwqığın qorğay biletin qarapayım halıq bolıp otır. Bizdiñ şendilerge etinen et kesip alsa ün şığarmaytın juas jwrt kerek. Äkimdi körse bası salbıray qalatın momın halıqqa äñgir tayaq oynatıp üyrengender, Zañ boyınşa qwqığın talap etuşilerdi atarğa oq tappay jür.

Bizdiñ biliktegilerdiñ kündizgi armanı, tüngi tüsi — halıqtıñ qarañğı bolğanı, bası birikpey jaq-jaq bolıp özara qırqısqanı, ükimettiñ aytqanına könip aydağanına jürgeni, aş otırsa da qwlağı tınış bolğanına şükirlik aytqanı. Şendiler osı üşin barın jasauda. Barşa aqparat qwraldarında dübäralıq pen dümşelik, qaltırağandar men jıltırağandar jarnamalanıp jatır. Osı arqılı halıqtıñ közi alışmağanın, qwqığın bilmegenin qalaydı.

Alayda, soñğı kezderi qazaq biligin tätti tüsinen şoşıtıp oyatqan oqiğalar orın aluda. Qazaq jaña ğasırğa qadam bastı. Birigip bilikke talap qoyudı küşeytti. Bwrınğıday jalınıp-jalpayıp emes, Zaña süyene otırıp «aqırıp teñdik swray» bastadı.

Osınıñ bir körinisi — köpbalalı analardıñ talabı. Jüyesiz sayasattıñ saldarınan az tabısqa ğana arqa süyep, twrmıs öresi tömendegen otbasılarğa ükimet järdem beruge mindetti. Qazaqstan sındı jeri baytaq, baylığı mol, jansanı az el üşin köpbalalı analarğa qoldau körsetu tipten kezek küttirmeytin şarua. Bwnı alğaşqıda bilik ieleri de moyındağan. Köpbalalı otbasılarğa bar jağdaydı jasaymız dep uädeni üyip-tökken. Tipti är balağa 21 mıñ teñgeden äleumettik kömek bere bastağan.

Alayda, halıqtan aludı ğana bilip, berudi mülde wmıtqan bilik bwğan da şıdamay qaldı. Jañağı 21 mıñ teñgeni alğısı kelgen otbasınıñ tauığına deyin sanap, äbden äurege saldı. Sondağı oyları amalın tauıp äleumettik kömekten qağu bolatın. Olardıñ ökinişine oray, elde tauıq tügil torğayı da joq otbasılar öte köp bolıp şıqtı. Qanşa jerden «may şam alıp tekserse» de bwl kömekti aluğa şartı tolatındar sanı az bolğan joq. Söytip, jemqorlardıñ qwlqınınan aman qalğan az ğana byudjettiñ büyiri körine bastağanday.

Paydası az LRT saluğa 576,0 mlrd teñgeni eş oylanbastan böletin bilik köpbalalı analarğa 21 mıñ bergisi kelmey qaldı. Sonımen, ülkendi-kişili jinalıstarda äkim-qaralar halıqtı öz künin özi köruge ügittey bastadı. Ükimetke masıl bolmauğa şaqırdı. Tipti wyattı jiıp qoyıp «balanı özderiñ üşin taptıñdar, özderiñ bağıñdar» degendi aşıq ayttı. 

Bilik basındağılar eldegi jağdayı tömen otbasılardı barınşa jağımsız beynede körsetip, olardı qoğamnıñ masılı retinde tanıtuğa tırısıp jatır. Tipti äleumettik kömek swrağan köpbalalı analardan «halıq jauın» jasauğa talpınıp jür. Bası birikken halıqtıñ arasına ot tastap, «jağdayı tömen otbasılarğa kömek bersek, özge jwmıs istep, salıq tölep otırğan halıq narazı boladı» degen añız oylap taptı.

Memleketten kömek swrağandardı «masıl» dep jürgender ministr, deputattar ğana emes. Biliktiñ soyılın soğatın elge belgili adamdar da osı ädispen qarapayım halıqtı twqırtuda. Baspasözde de köpbalalı analardı qaralaytın maqalalar qaptap ketti. Telebağdarlamalar da biliktiñ sözin söylep, analardı şulamay tınış jüruge şaqıruda. «Jwmıs isteymin degen adamğa, eki qolğa bir kürek tabıladı, namıs kerek» degen sekildi sözdermen halıqqa qalay ömir sürudi üyretkisi keletinder künnen künge köbeyip keledi.

Odan da jiirkeniştisi, jaqında äleumettik jelide «pivo işip otırğan köpbalalı analar» degen video jariyalandı. Kim tüsirgeni belgisiz beynejazbada birneşe köpbalalı ana işimdik işip, äñgime soğıp otır. Şın ötirigi belgisiz. Osınday amaldar arqılı qolı qısqa köpbalalı analardı qoğamğa jekkörinşti ertip körsetu äreketteri qarqındı jürilude...

Köşege şıqqan köpbalalı analarğa qısım körsetudiñ tağı bir jolı - Zañ arqılı qorqıtu bolıp otır. Jaqında ğana Qarağandı oblısı äkimdigi köpbalalı analardı sotqa süyrep jatqan körinedi. Tipti bir-ekeuin sotta "jeñip şığıptı". Anıqtap aytqanda, Şahtinsk qalalıq sotı jeti balanıñ anası Nazgül Särsenbaeva tabısın jasırdı dep eseptep, ükimetke 517 mıñ teñgeni keri qaytaruğa şeşim şığarıptı. Wyat!

Jeti balalı otbasınıñ otağasısı qoqıs şığaru qızmetin körsetetin firmada küzetşi bolıp jwmıs isteydi eken. Oğan qosımşa qısta mektepte ot jağatın körinedi. Osınday jwmıspen 9 adamdı asırap otırğan äke men 7 balanı jetketep jürgen anağa altınnan eskertkiş ornatsa da jaraspay ma?! Al bwlar olardı sotqa tartıp, ükimetke tölem töletpekşi. Million dollardı qaltağa basıp jatqan jerinen qolğa tüsken şendi türmege otırmaydı, al öz elinen alğan bes tiını üşin qara halıq sotqa tartıladı. Wyat!

Ärine, el bolğan soñ tentegi men teksizi de boladı. Demek äleumettik kömekti orınsız alıp otırğandar da bar boluı mümkin. Tabısın jasırğan otbasılar jaylı aytqanda Eñbek jäne halıqtı äleumettik qorğau ministrligi ökilderiniñ eki etegi jasqa toladı. Olardıñ esebinşe, äleumettik kömekti zañdı türdi alıp otırğandardan, jalğan qwjatpen alğandar köp. Sol üşin tabıstı qayta tekserip jatır, qanşama mwqtaj jandardı kömekten ayırdı, talayın aqşanı keri qaytaruğa mindettedi.

Eger tabısın jasırğandar ras bolsa, osınday zañsızdıqqa jol bergen kim? Qarapayım halıq jalğan qwjattı qoldan jasamaydı ğoy. Sol qwjattı dayındağan da, onı qabıldağan da qwzırlı organdardıñ özi. Endeşe ne üşin osığan jauaptı mekemeler jazadan qwtılıp, halıq qana kinäli bolıp otır?! Tayaqtıñ eki wşı bar ekenin bilmeytin bilik halıqtı kinälaymın dep öz bastarına tayaqtıñ ekinşi wşı tigenin añğarmay qaldı. Biraq beti qalıñ qazaq biligi bwğan wyala qoymaydı. Adamnıñ aqılına sıymaytın bir sıltaudı oylap tauıp, tağı da jañbırdıñ arasınan su bolmay şığadı...

Qwrmetti bilik basındağılar: köpbalalı analardıñ bäri ükimetten kömek swrap jürgen joq. Tek twrmısta tarşılıq körgender ğana bilikten bir qayır kütedi. Sondıqtan, jaqsı tabıs tauıp, özderin asırap otırğan analardıñ auızına söz salıp, özgelerdiñ namısına tigendi qoyıñızdarıñız jön.

Ükimetten kömek swrağan analar namıssızdıqtan, jalqaulıqtan solay jürgen joq. Birinşiden, bizdiñ eldegi jwmıssızdıq mäselesi öte auır. Bes bala tauıp üyde otırğan analardı qoyıp, eki-üş diplom arqalağan jastardıñ özi jwmıs tappay sendelip jür. Ekinşiden, jañağı üyde otırğan köpbalalı analardıñ küyeuleri qwrlısta, bazarda az aylıqqa jwmıs istep jür. Tipti keybirinde ol jwmıs ta joq. Aylığı şaylığına da jetpeydi.

Bügingi qazaq qoğamınıñ qiın küyine bilik basındağılar kinäli. Aynaldırğan 12 million (eresek adamdar) halıqtı jwmıspen qamti almay otır. Nege jwmıspen qamti almaydı? Sebebi elde öndiris orındarı joq. Täuelsizdik alğanımızğa 30 jılğa juıqtasa da Qazaqstanda öndirilgen önim joqtıñ qası. Halıqtıñ kündelikti twrmısına kerekti zattardıñ özin körşilerimizden üsteme bağağa satıp alıp otırmız. Osınday jağdayda jaña tehinka şığarıp, damığan eldermen özeñgi qağıstıru jaylı aytudıñ özi artıq.

Sonımen, nağız masıl, nağız jalqau kim boldı? Ärine 30 jıl boyı jer ananıñ ken-baylığı men halıqtıñ mañday teriniñ arqasında ğana kün körip otırğan bosbelbeu bilik masıl! 30 jıl boyı bir tehnika şığarmay, halıqtı qamdaytın bir öndiris ornın aşpay, en dalanıñ baylığın oñdı-soldı satıp şalqıp otırğan bilik masıl! Halıq 30 jıl boyı masıl bilikti auzındağı asın jırıp berip baqtı. Al endi sol bilik halıqtıñ öz qazınasın özine qimay, «masıl» atandırıp otır.

Qazba baylığınıñ köptigi men jer köleminiñ keñdiginen ğalamdı tañğaldıratın Qazaqstanda köptegen adam üpi-tapı kün keşip jatır. Resmi mälimette el halqınıñ 2,6 payızı kedeyşiliktiñ şeginde ömir süredi delingenmen, bwl statistikağa eşkim senbeydi. Statistikanıñ «mwzday» bolğanına ğana män beretin qazaq biligi el halqınıñ kem degende teñ jartısı kedeyliktiñ qwyına batıp jatqanın moyındamay otır. Düniejüzilik banktiñ esebinşe, halıqtıñ kündik tabısı 5.5 dollardan tömen bolsa, ol kedeyşiliktiñ şegine tayau twr degendi bildiredi. Al bizdiñ elde bwnday tabıstı armandap qana jürgender az emes. Endeşe, eldi osınşa kedeylestirgen biliktiñ halıqtı «masıl» deuge qanşa qaqısı bar?...

Quanış Qappas

Abai.kz

40 pikir