Särsenbi, 20 Qaraşa 2019
Ädebiet 5892 11 pikir 10 Qırküyek, 2019 sağat 19:50

Däuren Quat. Kördemşe

(Äñgime)

Qalamger boyına darığan talanttı da

Täñirim bireuden alıp bireuge beretin bolsa kerek.

Avtor

I

Sılıñğır qara jigit eken. Auzı sögilgen sözşeñ. Eki ezui qwlağınıñ sırğalığın emip, erteli keş sözden tiılmaydı. Söylep twrıp aqşa sanay beredi, söylep twrıp közimen köldeneñ ötip bara jatqan kisini arbap toqtatadı. Onıñ läpkesiniñ aldınan tiın tastamay ötu mümkin emes şığar. Al, satatını – qaltadağı kädimgi wn. Bärimiz de sol wnnıñ kebegi men qıpığın qaqqıştap küneltip jürmiz. Qaltanıñ tübine ol joğarı sorttı appaq wndı salıp, betin de aq wlpa wnmen jabadı. Ortası ekinşi, üşinşi sorttı qara wn. Wn deymiz-au –  suıq qoymanıñ zäyi siñip, kögergen kök ala qatıq. Biz de sodan körgenimizdi istep, qaltadağı wndı  «joğarı sorttı» dep, jwrtqa aldap satamız. Keybireuler senbeydi. Senbey sekemdenip, tanauınan sezik tartıp tartına qalağannıñ aldına ol: «Mine, köriñiz», – dep qaltadağı wndı aqtarıp tastay saladı. Sol kezde qağaz qaltanıñ tübindegi appaq wn aluşınıñ aldın jauıp ketuşi edi. Osılayşa bärimizdiñ satatınımız bir wn, bir qulıq bolğanımen, Jolbasardıñ saudası är kün sayın saharday qaynap, şoqtay jaynaydı. Saudasına say Jökeñniñ köñil-küyi de köteriñki, keudesi de joğarı, sözi de öktem. Sözi öktem Jökeñ ülken kişige qaramay «sen» dep söyley beredi. Opa-dalapqa kömilgen qalanıñ kempir-sampırın körse, qağındısı wstap: «Qarındas, beri, mwnda, mwnda kel. Aq bilegiñdi türinip nan ilep, lağman sozayın dep pe ediñ? Endeşe, sen izdegen wn mende ğana bar. Kel de al, keregiñşe al. Tuh, erindi qaraşı ezilgen, ezilip, üzilip süyis tileytin erinder ğoy mınau!», – deydi. Jolbasardıñ sözine qatar twrıp biz qısılamız. «Qart kisiler, wyat qoy» deymiz. «Ay, körgensiz!» dep wrsıp, tiıp tastar deymiz. Tipti, qarğap-silep, lağınet aytar deuşi edik. Joq, jıldarmen jağalasıp taqası tozğan biz twmsıq käri tufliler, töbesiniñ oyığı işine batqan bir kezdegi sändi şlyapalar, toq mıqındardan arılğan eski yubkalar kölbeñdep Jökeñniñ läpkesin jağalaydı. Birde men oğan:

– Seniñ atıñ Jolbasar emes, Jolbarıs şığar? – dedim äzildep.

– Nege? – dep ol özime qayıra saual tastadı. – Jolbasar – «izbasar», «aldıñğınıñ jolın basar» degen ırımmen qoyılğan at. Jolbasardıñ nesi jaman?

– Jolbasarıñ jaman emes, biraq sen jemtigin jelkesinen basatın jolbarısqa wqsaysıñ. Esimiñ tuu turalı kuäligiñe qate jazılıp ketken-au?..

Bazardağı qazaqtıñ bar sözi osıniki ğana emes, biz de birdeñe biletindigimizdi bildirip taqımday tüskem. Ol mağan omırtqasına oqtau jügirtkendey oqşıraya qarap twrdı da:

– Öy, sende bir... meniñ jazuşı ağam siyaqtı söz qualap qalğan päle ekensiñ ğoy, – degeni.

«Jazuşı?.. Jazuşı dey me mınau? Ol qay jazuşı boldı eken? Bäse, nege jaq jappay söyleydi desem, jayşılıqtağı jaydaq köptiñ biri emes, jazuşınıñ inisi eken ğoy!».

–  Erqabat Bayğızwlın biletin şığarsıñ? – dedi ol.

–  Bilgende qanday!

– Bilseñ, men sonıñ inisi bolamın.

Erqabat Bayğızov – bala kezimnen bas qoyıp oqığan jazuşım. Auıldı, auıldağı bozbalanıñ mahabbatın tögildirip jazatın jazuşınıñ keyipkerleri meni jetelep jürip eseytken edi. Eseytkenimen, bäribir alğaş ğaşıq bolğan ayaulı künderim, bala ğaşığımnıñ uız jüzinen bolaşaq jar kelbetin körip tamsanğan iñkär kezderim, tabiğattıñ swlulığın tanıp, tañğajayıp küyge bölengen säuleli sätterim Erqabattıñ «Säuir sırlarında» qalıp qoysa kerek, mine, wnnıñ aq tozañı bet auzımdı aqtañday etken qalpımda sonı, solardı oylap iştey kürsinemin. Armanşıl edim-au, asqaq edim-au men tegi...

Mektep oquın tämamdauğa tayağanımızda bwrınğı sotqar sotanaqtığımız, reniş - ökpemiz, bir - birimizge jasağan älimjettigimiz ben üstemdigimiz, qızdarğa jaqındatpay qırın tartatın wyalşaqtığımız – bäri-bäri wmıtılıp, aramızdağı tosañdıq aynımas dostıqqa wlasqan künderdiñ birinde, «bolaşaqta kim kim boladı?» degen swraq tua qaldı.  Keler künderdiñ enşisindegi keleşegimizge barıp kelgendey şetimizden jamıray söylep jatırmız:

– Serik jaqsı şopır bolatın şığar. Qazirdiñ özinde äkesiniñ maşinasın bezek qaqtırıp jür.

– Zäure däriger boladı bilemin.  Aq halat oğan qwp jarasadı.

–  Oqımay kelgen sabağımızdı qoñırau soğılğanşa wqtırıp ülgeretin Mağripa – bolaşaq wstaz. Bäs tigemin.

– Baqıtjannıñ agronom boluğa ıñğayı bar.

– Qwrmaş mal därigeri boladı. Bwl – anıq.

Qay klastan qay klasqa köşkenin apayımız Säruar esterine salıp twrmasa, wmıtıp qala beretin Tañat, Bağdat, Sağiyattar da maqtaulı mamandıq iesi atanıp jatır. Darhanbız, keñbiz, qızğanış ataulıdan aulaqpız. Bir-birimizge bolaşaqtan mol sıbağa ülestirip bola bergenimiz sol edi, qızdardıñ biri:

– Al, Dinasıl Almatığa barıp, ataqtı jazuşı atanadı,  – dedi. Bäri mağan qızığa qarap qalıptı. Auılda tuıp, auıldan wzamaytındığın bayqatqan qwrbılarımnıñ aldında daralanbauğa tırısıp:

– E-e, onı köremiz. Meniñ de auıldan ketkim joq, – dey berippin. Biraq, oy tükpirimdegi tilek: «Iä, dwrıs aytasıñ, men erteñ Almatığa attanamın. Jazuşı bolamın. Qayrattı qap-qara şaşım iığımdı jauıp, ülken minberlerde söylep twramın. Kitaptarım qoldan qolğa ötedi» deydi kübirlep.

Köktem edi... Säuirdiñ swlu künderiniñ nwrına şomılğan balğın jüzimizden endi birer jıldan soñ qalıbın tabar keskin kelbetimiz qılañ wrıp, biline bastağan şaq.

«Appaq Ayşa aq borıqtay kelinşek boladı-au...».

«Jaqwttıñ anau keudesine tüyin salğan qos almasın alaqanında oynatar jigitte ne arman bar deseñşi...».

«Qwsnidıñ qıpşa beline bilegin orap qanday jigit jatar eken, şirkin...».

«Ayımgüldiñ ülbirgen erninen bir swğanaq bal soradı-au erteñ...».

«Köyleginiñ qılta soğar etegin äntek köterip-köterip tastaytın Nwrğanımnıñ bwltıñdağan böksesi qay oñbağannıñ şeñgelinde keter eken?..».

Qızdar jağı qızıq kördi me, älde sınap, älde öz qwpiyaların jwmbaqtap jetkizudi oylağandarı ma, sır aqtarısqan bir küni olar bizge jar tañdauğa kirisken.

– Erwlannıñ äyeli äppaqay swludıñ özi boladı, – desti qızdar. Äy, qu qızdar-ay, Erwlan Ayşanı süyetin.

– Sağiyattıñ qasınan solqıldağan bir swludı köremiz, – dedi «köripkel» körkemderimiz. Boyı sorayğan sodır Sağiyat Qwsnidiñ qasınan qalmaytın.

–  Dinasıl şe?

– Dinasıl bizdi qaytsin? Ol qalanıñ ıñırsıp orısşa söyleytin tırna siraq, qaz omırau qızına üylenedi.

Birtoğa minezimnen täkapparlıq bayqalar, bälkim, köşeniñ köp tentegine boy wrmaytın tärbiemnen bolar, mümkin, ozat oqıp, alısqa bet tüzegenim sezile me eken, qızdar meni öz ortalarında eşkimge qimaytın. Toqtañız, qimaytın ba edi, älde birinen biri qızğanatın ba edi – sonı äli künge ayırıp bilmeymin men paqır.

... Söytip, qalağa kelgenmin. Bwzaubas qara bäteñkemdi süyretip, QazMWU qalaşığında jürmin. Aynalam tolı özimdey alqınğan jas talapker: tilektes, niettes jäudir közderdiñ tasasınan bäseke men küdik, kümänniñ de köleñkesi köşip ötedi. Küdigimiz köbine alqımına galstuktiñ tüyinin qol basınday etip qondırğan ağalardıñ jetegindegi jetkinşekterge tüsedi. Olardı sırtınan kündep: «Itiñniñ «tankisi» küşti körinedi», – deytinbiz. Biraq men özime senimdi edim. Birinen biri bolmastı swrap, bolmasqa bilim jarıstırıp twratındardıñ janınan sıñar ezuime külki qıstırıp öte şığamın. Öte şığamın da: «Öy, mınalarmen birge oqıp bereke tappaspın», – deymin mardamsıp. Oquğa tüsip ketetinime eş şägim qalmay şirengen men bayqws, alayda, alğaşqı sınaqtan, şığarmaşılıq bayqau sınağınan-aq toñqalañ astım. Jurfakqa tüsemin dep jwtınıp kelgenimdi qayteyin, osı künge deyin bir de bir şatpağım gazet, jurnalğa şığıp körmepti. Sonda, tım qwrığanda audandıq gazettiñ betine şimay jügirtpegenime qattı ökinip edim. Auzım appaq bolıp, erim moynıma ketip, wyattan janğan betimmen jer sıpırıp auılğa oralğanımda minezi qırıs äkem: «Sağan qılar kömegim joq, bar, äyda!» – dep,  şapanın teris jamıldı da, irgege qaray aunap, jata ketti. Sodan apamnıñ oñaşalap qaltama basıp bergen qara qwra baqırın maldanıp, nän qalağa qayta at basın tiregen betim qara bazarğa qoyıp kettim. Jazuşı bolamın deuşi edim...

–  Jazuşılarıñ tındı ğoy, – dedi Jolbasar, – meniñ ağam bwrın auzınan aq may ağıp, aqşa sanauğa erinip otıruşı edi, endigi küni qarañ, hali müşkil. Jazğanın jan balası oqımaydı, kitabı da basılmaydı. Sözin de eşkim söz demeydi.

–  Oqımaydı deme, oqidı. Kitap oqitın jwrt bir jaqqa auıp ketken joq qoy, – dep daulasa bastap edim, Jolbasar qolımen qara bazardağı qalıñ nöpirdi nwsqap:

– Dwrıs aytasıñ, olar bir jaqqa auıp ketken joq, osında jür, biraq olar endi kitap oqımaydı, – dedi şort kesip. Osını aytqanda onıñ jüzinde jazuşı ağasın jeñgen jeñimpaz ininiñ jelikti köñil küyi oynap twr edi. Men işimnen: «Bir äke, bir şeşeden tuğanımen ağalı - ininiñ arasında qızğanıştıñ qızıl iti qıñsılap, ayaq-tabaqqa auız salmay jüre ala ma?» dep oylağan edim, qatelesippin, Jökeñ jalpı jazuşı ataulığı janı qas eken: «Solardı qoyşı», – dedi tıjırınıp. Sosın mağan bılayşa tegin aqıl wsındı:

–  Sen, bala, adam bolamın deseñ, jazu-sızuğa basıñdı qatırma. Künkörisiñdi oyla. Qarnıñdı toydır. Üstiñe öñi bütin dwrıs kiim ki. Baspana al. Dünieni şayqap, däuren sür. Al jazu  – aqımaqtardıñ isi. Meniñ ağam – aqımaq. Taza aqımaq. Tabaldırığanan attap, üyine bas swğa qalsañ, qara aspandı jamılıp, qayğıradı da otıradı. Bala-şağasına, anau sarkidir tartqan jeñgeme obal. Beyşara jeñgem bwrınğı kerbez keypinen ada-küde ayrılğan osı küni, barsañ jautañdap qolıña qaraydı. Balaları ürpiip ol otır. Al ağam işindegi dertin aşı sumen şayıp, şayqalaqtap köşede jüredi. Men onı ayaymın. Jazu – baq emes, jazu – sor. Sonday sorğa wşıramay twrğanıñda odan irgeñdi aulaq salıp, jan bağısıñdı oyla, inim.

Men, ärine, eldiñ auzın añqitıp, aldap wn satatın alayaq saudagerdiñ sözine ilanbaymın, keñesine de kereksip qwlaq türmeymin. Biraq, keliskendey sıñay tanıtamın da, jağalap, jayma bazarğa kep jığılğan kitaptardıñ qatarın qolım qalt etkende süzip şığamın. Kobo Abe, Dostoevskiy, Turgenov, Çehov, Tolstoy, Kavabata, Arsen'ev, Dj. Kuper, Bagart Şinkuba, Misima, Heminguey, Vol'ter, Akutagava, Genri, Stendal', Dj. London, Remark, Kuprin, Edgar Po, Şukşin, Mahfuz, Gesse, Tagor, Kipling, Drayzer, Zolya, Voyniç ... dostarım meniñ. Al Äuezovter, Müsirepov pen Maylinder qayda? Qazaq qalamgerleri qara bazarğa äli jui qoymağan siyaqtı, täuba! Mümkin olar  qayşılasqan jürginşisi qağıp-soğıp, jolındağısın taptap, ezip öte beretin qalaymaqanı köp qalağa qadam basa qoymağan da bolar... Älde, qaşanğı qadir qasietin saqtap, märtebeli sörelerde sap tüzep, saltanat qwrıp twr ma eken? Kitaptar jarıq düniemen jalğasa jaralğanday adamzat köşimen birge kele jattı emes pe? Kitaptar edi ğoy, qara jerge salmaq tüsirip, törtkül dünieniñ tükpirin tegis wstap twrğan?.. Kitaptar bolmasa, anau mwrjasınan bwlt aydağan alıp zauıttar men fabrikalardı, şoyın joldar men kemelerdi jarıqtıq Jer jalğız-aq tulap aspanğa atıp jiberer edi-au... jazuım kerek!

«Jazuım kerek» dep, qızıl iñirde jaldamalı päterime jetsem, esigimniñ aldı şu-şwrqan bolıp jatır eken.

– Mine, quayaqtıñ özi de keldi, – dep sambırlay jöneldi päter iesi, bwtına ılği tırıstırıp djinsı şalbar kietin, qalanıñ qara jelke kempiri. Bwrın sılaqşı, boyauşı bolıp istegen onıñ tanıs-bilisteri de ılği päter üylerdiñ jırtıq-tesigine jamau salıp jüretinder edi. Sonıñ biri qolına bası imeygen, topsa qağıp, şege suıratın süymen wstap alıptı.

–  Bwzayın ba? – dep ol kempirge bwyrıq swray qaradı.

– Oybay, bwzbañız, mende qwlıptıñ kilti bar ğoy! – dep şır ete tüstim. Söyttim de, süyegine süyengen öñkey maskünem, käri-qwrtañdardıñ ortasın qaq jarıp ötip, päterimniñ qwlpına kiltimdi swqqam. O, toba, kiltim wyasına batpaydı. Arı-beri şwqılap kördim, tipti, mañaylamaydı. Esiktiñ qwlpı auısıp ketken be? Añtarılıp päter iesine qaradım. Ol osını kütip twrsa kerek:

– Kördiñder me, esikti bwzğan, jaqtauın bosatqan. Äytpese, op-oñay aşılıp-jabılatın esik edi ğoy! Şpana! Bwl şpana özi siyaqtılardı äkelip, päterimdi üptegen ğoy tegi. Sal süymendi!  – dedi barqırap.

«Bwzayın ba?» dep qwlşınıp twrğan neme süymenin esiktiñ etegin ala swqtı da ırğap qalıp edi, päter iesiniñ degeni boldı. Esik aşıldı.

– Boqşañdı jina da şıq üyden! – dedi kempir.

– Men jambaspwlımdı bir ayğa tolıq tölegenmin. Äli jartı ayım bar! – dedim tistenip.

– Jartı ayıñnıñ aqşasına esik jöndetemin, şıq, degen soñ şıq! Şıqpasañ tap qazir miliciya şaqıramın!

Keş qarayıp ketipti. Küzdiñ şıqqa oranıp şığatın tüni salbırap terezeniñ ar jağınan qarauıtadı. Men amalsızdan:

–  Apa-au, – dedim, – apa-au, balañızday balamın ğoy, tipti, nemereñizben jastı şığarmın, barar jer, basar tauım joq, mına jeti qarañğı tünde qayda barıp panalaymın, tım bolmasa, tünep şığayınşı?..

– Joğal! – dedi «apam» swrlanıp, – zattarıñdı jinap, tap qazir tabanıñdı jaltıratpasañ balkonnan bir-aq ıtqıtamın.

Amal kem, ala sömekemdi arqalap, sırtqa bettegem. Ayaudı, janaşırlıqtı bilmeytin meyirimsiz tas jürekterge bitken suıq közder meni tabalağanday şığarıp salıp twrdı...

Kele jatırmın. Közimnen ıstıq jas ırşıp-ırşıp tögilgen sayın  qolqa jüregim, qos ökpem solq ete tüsedi. «Qayda baramın, Qwday-au, qayda baramın?!.». Auır tınıstap, ıñıranıp jatqan tüngi qalada eşkimim joq ekendigin oylağanda titirkenip ketemin. Tabanımnıñ astına sarğayğan sar jolaq säuleler töselip barıp üziledi. Ol säuleler sonou biikten, zäulim üylerdiñ terezesinen tüsken jırtılğan japıraqtarday jartıkeş jarıqtar eken. Sol zäulim üylerdiñ işinen bir pende moynın sozıp qarar ma edi mağan? Qarasa, körse men turalı ne oylar eken? Köşede, kültökpede, qoqıstıñ mañında künde kezedesetin kezbe, qañğıbas, tilenşi turalı adam ädette ne oylaydı? Oylana ma eken, täyiri? Oylanuğa twrmaytın adam joqqa esep. Ol – joq adam. Iä, men de joğalğan bir pendemin. Bir kezde «pälen-tügen» bolğan şığarmın, endi joqpın. Menimen birge meyirim, keşirim, adaldıq, arman, ümit, senim deytin qasietter bir adamğa kemip, birge joğaluı kerek. Joğalğannıñ ornın tağı bireu basadı. Biraq, köp wzamay ol da joğaladı. Öytkeni, jazu – aqımaqtardıñ isi.

Meniñ aqımaqtığımdı betime basqanday bolıp bir alabay töbet üyşiginen şığıp qarap twr eken. Üyşigi üyşik emes, qwbatöbel üy siyaqtı. Basında şatırı, qos qaptalında şınılı äynegi bar. Şınjırlı töbet auır, sabalaq qwyrığınıñ jünin sırtqa atıp, tañq-tañq jel jiberip,  az-kem seyil qwrdı da, kerenau sozılıp, marğau basıp, mamırlap üyşigine kirip ketti. Sosın basın indiginen şığarıp alıp meni közimen bağıp jattı da qoydı. It üyşiginiñ ar jağında töbesi tüngi aspanğa jwtılğan üş qabattı üy körindi. Päli, men bayqws sandalıp qalanıñ şetindegi «Ğajayıptar alañına» jetip qalıppın ğoy. Arı qaray en dala, elsiz meken. «Qoy, qwrısın, osında tüneyin». Jiegindegi qiyaq şöpterdi jwlıp-jwlıp, jambasıma jwmsaqtap tösedim de, qol ayağımdı bauırıma jiıp, alabay töbettiñ ayağın ala qazılğan toğanğa bük tüsip jata ketkem: küzdiñ tüngi aspanı kümis jwldızdardan soqqan kümbezge wqsap kümbirlep qoya berdi. «Erteñ Jolbasarğa jolıqqan bette sonıñ etegine jarmasamın. Jolbasardıñ jolına tüsemin. Sosın jaña ömir bastaymın»,   – deymin iştey kübirlep.

II

Qaltalap satatın wnımızdı qaqqıştap bitirgen soñ keştete Jolbasaradıñ üyine tarttıq. Jökem jol boyı meni bauırına tartıp, söylep keledi.

– Endi sen meniñ inim bolasıñ. «Qanattığa qaqtırıp, twmsıqtığa şoqtırmaymın», saspa. Bireu birdeñe dese, mağan ayt, «bwl jigit izimnen ergen inim» deymin, bitti äñgime. Ekeumiz eki jaqtap saudanıñ şläpäsin şır aynaldıramız. Ol üşin aldımen tapqan-tayanğanımızdı ortaq qazanğa qwyıp otıruımız kerek. Qaltadağı wnğa qaşanğı qarap jüremiz, bir küni qoymağa qol salamız, qorıqpa. Qoymağa wndı sonou soltüstik oblıstardan tasıp äkelip, basatın bolamız, köresiñ. Mende swmdıq josparlar bar. Dinas, bauırım, baylıqtan basıñ aynaladı äli. Qabattap üy salamız. Aldımen – men, sosın – sen. Mäşine minemiz. Bwl rette de aldımen – men, sosın – sen. Ağañ mäşine alsa, anda-sanda wrlap minip, qızdarğa qırındauıña da boladı. Men onıñdı bilsem de, bilmegenge sayamın. Tek, «Dinas, mäşine aydaytın qwjatıñ joq, abaylap jür» dep, eskertip qana qoyamın.

«Keşe ğana japanda jalğız qalğanday hal keşip edim, söytsem, onım beker eken. Özim siyaqtı qaraşobır qauım barda men qalay aydalada adasıp, alabay töbettiñ ayağındağı arıqta jatamın. Jökeñder bar emes pe? Äy, osı bar ğoy, Jökeñ siyaqtı jigitterdiñ janın jayşılıqta tüsine bermeymiz. Bwlar «özim» degen adamğa özegindegisin jwlıp beruden tayınbaytın erlerdiñ soyınan emes pe?!».

Satıp aluşılardıñ aldın orap, saytanday sap etip, talaqtay jabısa ketetini bolmasa, Jolbasardıñ jan balasına tigizgen ziyanın körmeppin. Sauda – bäseke, al, bäsekege baqastıq jürmeui kerek. Mıqtı bolsañ sen de söyt, saudada wtılma. Men onıñ külimsiregende jwmılıp ketetin közine, şıbın tayıp jığılatın tayqılau mañdayına, jeydesiniñ tik jağasın tastap şıqqan qılqiğan wzın moynına qarap kele jatıp jaqsı körip kettim: iä, işinde bükpesi joq şınayı adamdar osınday boladı.

Ayaq astınan mäşine «minip», şılqa «bayıp» tasınğan köñilmen Jökeñniñ temirjol vokzalı janındağı jaldamalı päteriniñ esigin aşqanbız: mwrjası kül jwtıp, ötkir, külimsi iis siñgen auız üydegi peştiñ aldınan bir körimge täuirleu, jaynaq köz kelinşek türegelip qarsı aldı. Omırauı adamdı qol sozım jerden toqtatadı eken. Sol omırauğa Jäkeñ twmsıqtı kömip jiberip: «Jwparım-ay!», – dep emirendi. Bazardağı köñil küyin ol üyine jeteley keletin körinedi, zayıbına qaljıñdap, küldirip, meni tanıstırıp jatır:

– Balım, mına twrğan sımbattı jigit seniñ Dinasıl degen qaynıñ boladı. «Artıñnan ergen qarañ joq» dep, qaynısı köp qatındarğa qızığıp jüruşi ediñ, mine, sağan  – qaynı. Qalay qaljıñdassañ da endi öziñ bil. Kökem bayağıda osı Almatığa jii saparlaytın, sonısınan apam beker küdiktenbepti: nätijesi mınau  – Dinas. «Ağa, assalaumağalaykum!» dep kelip twr bağana. Adam öz qanın birden tanidı ğoy, tanığan bette tanauınan tesip üyge süyredim. Jolda ayttım: ülbirep jeñgeñ otır, üyge jür, däm tat, tatıratın tağı birdeñesi bolsa, onı da tat, qaynısısıñ ğoy dep. Jeñge degen qağa beriste  qaynısın qaraqanattandırıp jiberse boladı. Biz tegi bilsek te, bilmegen, sezsek te, sezbegen bop jüre beremiz. – Jökem maşinağa ğana emes, jeñge-qayın arasındağı qarım-qatınasqa da keñ, mırza bolıp şıqtı. Balım sıqılıqtap, men qızarañday külip, jırğap qaldıq.

Keşki as üstinde Jolbasar birge twratınımızdı eskertti. Balım jeñgemniñ közi ala quıs bölmeni kezip ketken, otağası qabağın şıttı:

– Osında twradı, päter aqasın bölip töleymiz! Keşki astan keyin Jolbasar ekeumiz sırttan şılım sorıp oralsaq, Balım tösek salıp qoyıptı: mağan – törge, özderine säl tömenge, irgelete. Qabattap töselgen körpeniñ betindegi appaq aq jaymağa ayaq-qolımdı sozıp, kösile ketkem, keşegim körgen tüstey bualdırlanıp közime wyqı tığılğan. Silem qatıp jastıqqa bas qoyıppın.

–   Wyıqtağan joq.

–    Wyıqtap qaldı.

–   Oyau siyaqtı.

–  Twyaq serpuge şaması joq, diñkelep, «ölip» jatır.

–   Sonda da ıñğaysız, qoyşı.

–   Bal şekerim, qoya almaymın, şıday almay baramın. Uh! –  Boyı sergip,  janı jadırap oyanğan adamşa wyqımnıñ şayday aşılğanı. Oyanar aldında kimde bolsın wyqısın üze almay tamsanıp, dıbıs bildiredi emes pe, joq, men közimdi jwmıp aşqanday sergek jatıp, tün ortasındağı sıbırğa qwlaq türemin. «Jwbaylardıñ jwptasar sätin añdığanday boldım-au» dep, işimnen wyalıp ta kettim, biraq,  jönşemdige Jökeñ qoya ma, toqal tamnıñ irgesin solq etkizdi.

III

«Qolma-qol, jalma-jan, bol şapşañ! Köterisine alasız ba? Ä-ä, qaltalap pa? Qaltalap alsañız – qaltañız, qappen alsañız – qambañız toladı. «Qanday wn?» –  deysiz be? Ärine, «bısşiy» sort. Qostanaydıñ küzdik bidayınıñ wnı. Sizge jazdığı kerek pe edi? Mine, ol da bar. Sizdi kütip twr. Sizdi ğana kütip twr. Ezilmeydi, ıljıramaydı, bıljıramaydı. Arzanğa beremin. Arzımaytınğa satamın. Appaq wn, naurızda jauğan aqşa qarday. Betiñizge jağıp jürseñiz de boladı. Külesiz, ä? Kületin däneñe de joq, joğarı sorttı wn – densaulıq kepili. Deni sau adamnıñ beti albırap, appaq bolıp jürmegende qaytedi? Bauırsaqqa ma – «bajalıstañız!». Nan pisiresiz be – onıñ wnı, mine, mına qaltada. Kümpiip şığa keledi»,   –

... dep kümpildep wn satıp twrğan men Jolbasardan ärmen janığıp söyleytin öner tapqam. Tez, şapşañ söyleymin. Dauısım köptiñ dabırın basıp, şırıldap estiledi. Keybireuler meniñ wnımdı şırıl qaqqan ünime bola janı aşıp satıp alatın. Onday ii bos, jüregi jwmsaq jandardıñ jüzin jattap alğanmın, janarımdı sulap jiberip, japaq-japaq etsem: «Alda bayqws bala-ay, qaybir jetiskeninen twr ğoy deysiñ bazarda?..», –  dep aqşasın artığımen tastap ketedi. Ämiyanınıñ tübin qağıp, qaltañ-qwltañ etip, qara baqırğa saudalasatındar da bar, olarğa qabaq jazbaytın qataldıq ta, qattılıq ta boyımnan tabıla ketkenine keyde qayran qalamın.

Osı küni qarın toq. Jolbasar ekeumizde tabıs ortaq. Tapqanımızdı ortaq qazanğa qwyıp jiberemiz de erteñinde qoymaşılar qalatalap satatın wndı eselep alıp, üstine bağa qosıp aydaymız. Bara bara qaltalap emes, qaptap basıp, meyramhana, dämhanalardı jağalaytındı şığardıq. Meyramhanalarıñ bir meşkey eken, qazir äkelegen qap-qap wnıñdı qazir joq qılıp: «Tağı bar ma?» – dep swraydı. Jolbasar ekeumiz wndı meyramhanalarğa mäşine jaldap jetkizip jüretinbiz, bir küni Jökeñ: «Dinas, mına taksisterdi meyramhanalarğa jolatuğa bolmaydı, erteñ bwlar bizdiñ bäsekelesterimizge aynaluı mümkin, sondıqtan eski-qwsqı bolsa da bwt artar birdeñe tabayıq», –  dedi. Taptıq. Men taptım. Osı küni kim köp – araqqa salınğan maskünem köp. Zamanında älgi maskünemder şalbarına qır salıp kietin keñse qızmetkerleri bolğan körinedi. Almatını qara bazar japqan künniñ erteñinde sorı sorpaday qaynap, sonıñ köbi näpaqasınan qağılğan, jwmısınan ayrılğan. Alğaşqı jıldarı bwrınğı barın jırmıştap, bağılan basın bwldap körgenimen timiski tirlik qoysın ba, qolındağısın saudağa süyrep äkelip salğızğan. Saudağa ikemsiz sorılılar swrağan bağaña barın berip qwtıladı da, qwlazıp, tozğan köñilin ottı sumen örteuge otıradı. Bizge de keregi sol edi. Kölkildegen kök araqtı kök jelkesinen qısıp aparamız da, qalağanımızdı qağıp ketemiz. Taypiğan aq «Jiguli» taqımımızğa sonday bir sätimen tigen.

– Bw Kolya degendi qaydan biluşi ediñ? –  dep swradı Jolbasar «Jigulidiñ» ruline qonjiıp qona bere.

– Qaydan biluşi edim, bazar jağalaytın köp sümsiktiñ biri ğoy. Üyinen wrlap ünemi mülik, zat satadı. Ötkende bir bötelkeniñ basına su qwyıp: «Proday maşinu», – dep jabısqam. «Bwl maşinamdı satqanşa, qatınımdı satqanım artıq», –  deytin bwrqıldap. Keşe tañ bozınan jağınan bozdağı şığıp, köziniñ aldı kölkildep, dir-dir etip kelip twr: «Bratişka, sto baksov daş', maşina – tvoya» dep. Sodan mine, bwyırğan degen – osı...

–  Jaraysıñ, Dinaş, jaraysıñ, bauırım!

Aq «Jigulidiñ» albarımızğa kep ayaldağanın ağa-jeñgemiz bar  – üşeumiz jaqsılap atap öttik. Jökeñ jaqsı-aq qızdı. Köpirtip meni köp maqtadı. Jeñgem de birer römke wrttap, jaytañ qağıp ortamızda otırdı.

IV

Aq «Jigulidi» Balım «Aq keme» atağan. «Aq keme» bizge qwt arqalap kelipti. Qolımız jürip berdi. «Aq kemeniñ» töbesine Jökem temirden torlap şarbaq qondırğan, şarbaqqa qap-qap wndı artıp alıp, küni boyı wn tasimız, keyde tün ortası ausa da, meyramhanalar men dämhanalarğa, jañadan aşıla bastağan ashanalarğa jüytkitip jetip baramız. Rul'de köbine Jolbasar, äredik men otıramın. Sol kezde ol: «Men sağan aytpap pa edim, bala, maşina minemiz dep, mine, kördiñ be?», –  deytin. Üyde de, tüzde de mäzbiz. Künde tabıs tauıp, qaltasına aqşa qwyılğan adamnıñ köñili qaşanda toq. Toq köñil köldeneñ närsege baylanbaydı: men bwl kezde dünie baylıqtan basqanı oylamaytın bolğanmın. Al baylıqtıñ nesi jaman? Baylıqqa bas wrğan zamanda dünieni basıp qalu kerek.

Adamğa şır bitkende aldımen aranı, täbeti aşıladı eken ğoy. Torğay köjege toyıp qalatın Jolbasar da, men de qazir tamaqsaumız. Erteli keş sılpıldatıp tamaq işemiz de jüremiz. Jolbasardıñ jiñişke wzın moynı juandanıp, beline şıntaq eli şarbı baylanğan. Men jaz şığa tügel jañalandım. Auıldan kiip kelgen kiimderim äri tozğan, äri deneme batpay qalğan. Jökeñ sirgeliginen maylı siñbirik sozıp semirgeli toqal tamnıñ irgesin tüni boyı solqıldatudan tınbaytın da, men qorıldap alañsız wyıqtaytın bolğam. Bir küni ol:

– Dinas, seniñ ne oylağanıñ bar, osı biz qaşanğı jer kepede twra beremiz, üy almaymız ba? – dedi.

– Alar edik, oğan qarjımız jetiñkiremeydi ğoy?

–  Jetkizemiz.

–  Qalay?

–  Anau qoymaşı itti bilesiñ ğoy?

– Bilemin.

–  Sol it bizge tömengi sorttı wndı «joğarı sorttı» dep satqızıp, äbden bayıdı. Qoynı-qonışı tolı aqşa.

–  Äytse de, biraq, ol aqşa öziniki ğoy?

–  Joq, jartısı bizdiki.

–   Qalay bizdiki?

–   Solay. Biz sol öz aqşamızdı  qaytarıp aluımız kerek?

–  Qaytip?

–  Tss, ündeme, dımıñ işiñde bolsın.

V

Qoymaşı şiqan qabaq, imek mwrın, it közdi jigit edi. Jolbasarğa wndı aldap satudı üyretken qutwyaq sol eken. Keyin bärimizdiñ saudamızdı lañdap, wnımızdı qara ala etip bergen de sol. Keyde qwrttap ketken wndı da qaltağa wrıp jiberip: «Qarğıs alsañ, öziñ al», – dep qarap twratın. Aq adal aqşasına aldanğan adam saudagerdi qarğamay qaytedi: bwl qoymaşı bizge talay qarğıs arqalatqan...ayamau kerek itti!

...Qalşıldap ketsem kerek, Jolbasar büyirimnen türtip qaldı:

– Qorıqpa, maşinadan taltañdap tüse bergende, şüydesinen soyılıñdı ayamay silte. Täpeltek qana neme şekesimen jer süzip qwlamasa, mağan kel. Men de qarap twrmaymın. Sosın mağan bir neşe kün bwrın dayındağan joba-josparımızdı twnşığa sıbırlap, qayıra wqtırğan:

–  Bügin ol qoymadağı wnnıñ bärin satıp tauıstı. Qara sömkesine qaptap aqşa äkeledi üyine. Qarau neme qasına qarauıl, oqqağar ertpeydi, bilesiñ. Taldırıp tastasaq boldı, qara sömkeni qaqşıp alamız da zıtamız. Tek, ünimizdi şığarmayıq. Betperdeñdi basa ki.

Tün qarañğısı. Bügin ay keş tuadı. Arası aşıq, bıtırañqı jwldızdardı twtasqan qoyu bwlt jwtıp keledi. Abajaday biik şatırı tün tiregen üş qabattı üydiñ qasındağı üyşiginde jalqau töbet jatır. Iä, bwl üydi, bwl mañdı men jaqsı bilemin. Anau alabay töbettiñ ayağındağı arıqtı da bilemin. Kenet, jarığın söndirip tastağan qara maşina darbazağa biliner bilinbes ün şığarıp kep irkile bergen.

– Ay, zalım-ay, zalım-ay! Al, qimılda!

Men serppeli kereuetten sekirgendey ırşıp barıp ekpinimdi tejemegen küyi qoymaşını qwlaq-şekeden qonjitqam, qolım asa bata qoymasa kerek, ol tizerley bere boyın qaytadan tiktep aldı. Boyın tiktey bere qwbıjıq ün şığarğan. Arı qaray attandap ayğay saluı da mümkin edi, osı kezde Jolbasar onıñ kindik twsına pışaq wrdı. Eş dirilsiz, taymay, taysalmay kep swğılğan pışaqtan bayqwstıñ esi ketti me, älde pışaq talmau twsına döp tidi me, qoymaşı büktetilip tüsti. Biz qara sömkeni ilip alıp joğaldıq. Artımızda şınjırın üzerdey jwlqına arpıldap alabay töbet qaldı.

Ay bwrın qwrğan josparımızdıñ aldıñğısı qapısız iske asqan. Keyingisi – aqşa tolı qara sömkeni dayın twrğan wrağa kömip tastau edi – ol da oydağıday jönin taptı. Biz tüngi tapsırıstardı qabıldap, «Aq kememizben» şayqalıp, alañsız wn tasıp jürdik.

VI

«Aq kememizdiñ» auır jük köligine ayırbastalıp ketkenine eki jıl – biz äli pätersizbiz. Bwl – üşinşi josparımız edi. Qoymaşı pışaqqa jığılğan soñ köp wzatpay basımızğa üy tiksek, küdikke ilinetinimizdi boljadıq ta, asıqpadıq. Ol aralıqta Jolbasar jazuşı ağasın äbden jeñip bitken-di.

– Dinas, – deytin ol keyde lepirip, – aytşı, meniñ qasımda Erqabat  kim? Sausağın sorğan bireu. Ou, sol biraq, keşege deyin kisimsip aldımdı orap keldi emes pe? Oybay, kim jaqsı?  – Erqabat jaqsı. Kim bilgir?  – Erqabat bilgir. Äke-şeşem de barın sonıñ auzına tostı. Bärin soğan berdi. Men de uağında bilimge talpınğam. Sonda ğoy Erqabattıñ: «Sen, şıraq, oqıp jarıtpassıñ, odanda qara şañıraqqa ie bop, kökemderdiñ qasında qal, oqu sağan qol emes, sen tirilikkke eptisiñ», – dep qwbıla külgeni. Külgende bar ğoy, meni mwqap, kemsitip kületin. Şın aqılın aytsa, tüsiner edim ğoy, ol öytpedi. Ol bar ma, jazuı jürgen zamanda menimen birge tuğanına qorlanatın.

İlgeride Jolbasardıñ Erqabattı sırtınan sögip, jamandağanın janım jaqatpaytın, keyin kele-kele men de süyikti jazuşımdı jek köre bastadım. Qalay jek körmeysiñ: onıñ Jolbasarğa qılmağanı joq eken: wrğan, soqqan, älimjettik jasağan. Özi qwralpı balalarğa  mazaq etip, tayaqqa jıqqan. «Men älsiz boldım. Tırbañdap eşkimge şamam jetpeytin. Qalay älsiz bolmayın, eki üş jasımnan kök jötel tiip, odan qışıma qotırğa wrınıp, aqır soñında sarı auruğa şaldığıp, körmegendi körsem. Auru baladan ata-ana da boyın aulaqqa saladı, bilemin, men äyteuir, ölmestiñ künimen jürip östim ğoy», – dep köközek kezin eske tüsire söyleytin Jökeñe janım aşitın. «Dinas, – deuşi edi Jolbasar ızadan bulığıp,   – Dinas, sen bilmeysiñ, bwl jazuşı, aqın degenderiñ tasbauır, swmpayı adamdar şetinen. Düniede tek özim ğana bolsam deydi».

Jolbasar ğana emes, bwl kezde jazuşılardı ükimet basşısınan bastap, gazet, jurnal tegis iske alğısız etip bastağan. Bir keşte, Balım jeñgeydiñ keşki asına qol salıp otırğanımızda, aqşam jañalıqtarınan twraqtı körinetin ükimet basşısı: «Meniñ sayasi-ekonomikalıq reformalarıma mına jazuşı ağayındar qasarısıp, qarsılıq tanıtuda. Men köp vektorlı, köp wlttı qoğam jağındamın, al, jazuşı ağayın, «wlttıq memleket» dep wrandaydı. Men auılşaruaşılığınan bastap, auır önerkäsipke deyin jekemenşiktiñ ieligine ötuin qalaymın, jazuşı ağayındar bayağı ortaq qazan, ortaq igilik degendi köldeneñ tartıp, jolımdı bögeydi. Qoğamdıq pikir tudırıp, eldi keri tartuda. Meniñ jazuşılarğa aytarım: «Jazuıñdı jaz da jat. Ükimetten eşteñe swrama. Amerikanıñ jazuşıları kündiz köşe sıpırıp, tünde jazadı. Sender de söytiñder!» – dedi ızbarlanıp. Ükimet basşısınıñ sözin estigen Jökeñ üki közdenip mağan qaradı da külip jiberdi:

– Äne, kördiñ be, ükimet adamı da bizben birge eken. Jazuşılar – jatıp işer aram tamaqtar ğoy. Dwrıs, olarğa köşe sıpırtu kerek. Äsirese, bizdiñ Erqabatqa! Şirkin, Erqabattıñ empeñdep köşe sıpırıp jürgenin körer me edim bir!

Atqaruşı biliktiñ törindegi aldiyar anaday degen soñ baspasözde jan qala ma – olar da aqın, jazuşılardı sınap-minep baqqan. Erqabat ta sınğa ilikti. Sınğa ilikkende swmdıq: jazuşı halıqaralıq wyımdarmen astırtın baylanıs jasap, bilikke qarsı top qwrıp jür eken-mis. «Jaña qoğamdıq formaciyada ömir süruge bet tüzegen memleketimizge qauipti elementterdiñ biri – jazuşı Erqabat Bayğızwlı» dep jazdı köp tirajdı ağa gazet. Bwl maqalanı oqığan Jolbasar:

– Qoy, ata-tegimizdi özgertpesek bolmas,  – dedi.

«Qwrsauda». «Qauipti element» Bayğızwlınıñ äygili romanı osılay atalatın. Wmıtpasam, romannıñ bas keyipkeri türmege tüsip, azap şegedi. Jendetter wlt mwratı jolında janınan keşken qaharmannıñ mwrtın jwlıp, istik temirge otırğızıp, äbden qorlaydı. Eñ soñında, keşirim jasağan bolıp sıylaydı da, balasınıñ etin jegizedi. Keyipkeriniñ tağdırı qayran Erqabattıñ basına auğanı ma? Türşigip kettim. Jolbasar bolsa, ırq-ırq külip otırdı.

VII

Täuliktiñ qay şamağa auğanın bilmeymin, tün ğoy deymin, bir tanıs dauıs:

– Dinasıl, dalağa şığıp ketşi, – dedi. Şıqtım. Töñirek süttenip twr. Iñıranıp jatatın qaladan ıñıl estilmeydi. Aspan astın kernegen ızı-qiqudı äldebir qwdıretti küş jwtıp qoyğan siyaqtı. Astapıralla! Aulanıñ baqşağa jalğasatın şetinde twrmın... Men. Joq, mağan bet älpeti, tür twrpatı soyıp qaptap qoyğanday wqsaytın bireu. Men  – ol ekenmin de, ol  – men sekildi. Eptep basıp, qasına tayadım. Külimsirey qaraydı... meniñ özim. Jüzine külki üyirgenimen öñi solğın, jüdeu. Jaq jüni ürpiip, közin jautañ-jautañ etkizdi. Sosın sälem-sauqatsız:

– Sen kimsiñ? – dep swrağanı.

– Dinasılmın.

– Joq, Dinasıl menmin.

– Ekeumiz, ras,  egizdiñ sıñarınday ekenbiz, alayda, Dinasıl mına biz bolsaq kerek-ti. Nanbasañ üyden tölqwjatımdı äkelip körseteyin.

– Keşiriñiz, ol qwjat meniki. Mmm, qalay desem eken, meniki bolğan. Biraq, alabay töbettiñ ayağındağı arıqqa tünep şıqqan künniñ erteñinde seniñ qaltañda ketipti. Sonı özime qaytarsañ deymin. Qwjatsız adam, – ol zorlana küldi, – joqqa esep eken.

– Men, men, – dedim aua qarmanıp, – eşkimniñ qwjatın wrlap, qaltama basqan emespin. Kämilettik jasqa qaşan tolğanımdı, tölqwjatımdı qay küni alğanımdı, tuğan künim men ay, jılımnıñ qalay jazılğanın jatqa bilemin.

– Wrlıq düniesin de adam özine siñirip kete beredi. Siñgen dünieni äu bastağı iesine eşkim oñay ospaqpen qaytarmaytını anıq. Onı bilemin. Mısalı, sen, Jolbasar ekeuiñ, qaybir jılı wrağa tığıp tastağan qara sömekeni aqşasımen qosıp iesine qaytarar ma ediñder?

Men işki dirilimdi sezdirmeuge tırısıp:

– Qaydağı qara sömke, qaydağı aqşanı aytasıñ? – dep swradım. Ol:

– Men bärin bilemin, seni sırttay bağıp jürgenime köp boldı, – dedi.

«Qwrığan jerim osı eken. Mınau jalğan betperde kiip kelgen izkeser boldı ğoy?..».

– Joq, – dedi ol. – Sirä, adamnıñ işki oyın oqıp qoyatın zändem bolsa kerek. – Men izkeser de, seniñ köleñkeñ de, sıñarıñda emespin. Men – menmin: Dinasılmın. Al sen, meniñ keyipime enip, adasıp jürgen pendesiñ. Sen tipti, öziñniñ qay uaqıttan, qay keñistikten kelgeniñdi de bilmeysiñ. Bälkim, sen meniñ ana qwrsağında jatqanımda peşeneme jazıla jazdağan tağdırım şığarsıñ. Biraq, esiñde bolsın, men sen bolıp, sen sekildi qaraqşı bolıp, künäğa batıp ömir süre almaymın.

– Jalğız ret, Jolbasarmen birge jortıp, qoymaşınıñ qara sömkesin qaqşıp qaşqanım bolmasa, basqa qiyantaqta barğanım joq, – dep men moyınday söyledim. –  Al,  qoymaşı – tiri. Kindiginiñ basına tırnaqtay tırtıq jamağanı – janına sauğa: qazir ol dürildegen bay, bizdiñ dosımız. Qoymasınıñ kiltin kerek deseñ mağan tapsırıp qoyğan. Iä, tarşılıq bizge qılmıs jasaudı talap etti. Biz jasadıq. Biraq näpaqañ qılmıstan bwyırsa, onı qalay jerge tastaysañ? Qalay ğana köldeneñ kök attınıñ qanjığasına bökterip jibere salasıñ?

– Odan keyin şe? Odan keyin adam balası bir uaq oylanıp, opıq jeytin is qılmadıñ ba?

– Joq.

– Soqpa ötirikti. Äygili aqınnıñ esim-soyımen atalatın keñ köşeni tänin saudalağan jezökşege toltırğan kim? Jolbasar ekeuiñ! Esiñde me, sol köşeni qiıp öte bermek bolğan bir bozdaqtı maşina qağıp mert qılğanın?

– Oğan, onıñ ölimine bizdiñ ne qatısımız bar?

– Ras, ol öz jönimen jürgen jan bolatın. Senderdiñ tüngi köbelekteriñe  bwrılıp ta qaramağan, biraq, bağdarşamnıñ janıp öşken jarığına aldanıp, ğaziz janın qidı. Öytkeni sender jaylağan köşede tap sol kezde Ajal ketip bara jatır edi. Ajal – perişte. Ajal – perişte  janı jaysañ  jigitti äbilet basqan köşeden aldı da wştı. Ajal onıñ degdar bolmısın senderdiñ qara tünek mekenderiñde qor etkisi kelmedi. Janı jännatta bolsın!

– Iä, ol jigit solay baqiğa attanğan.

– Şimirikpeysiñ-au, şimirikpeysiñ! Eş qinalmay: «Iä, ol jigit solay baqiğa attanğan», – deysiñ. Sodan keyin de ne istemediñder jantorsığıñ Jolbasar ekeuiñ? Qoldan araq jasap, eldi ulağan kim? Tağı da Jolbasar ekeuiñ! Esiñdi jıy, ey, pende! Ket Jolbasardıñ qasınan!

– Kete almaymın, öytkeni  ekeumizdiñ kindigimiz baylanğan. Sıbaylaspız.

– Sıbaylas bolğandıqtan da ol senen qwtılğısı kep jür.

– Joq, sen meni aynıtıp, azğıra almaysıñ. Meniñ ülesim bar. Ekeumiz ortaq ülesimizdi bölisken küni ğana bölinetin şığarmız. Oğan deyin men Jolbasardıñ janınan qalmaymın.

– Sorlı-au, ortaq ülesiñ qara sömkedegi aqşa ma? Onı bayağadı-aq Jolbasar jaratıp ülgergen. Sen bilmeysiñ,  ol qazir Balım ekeui «Ğajayıptar alañınan» jarday üy salıp jatır. Sender wrağa tıqqan aqşanı Balım bilmeydi dep pe ediñ? Jaqsı biletin. Jolbasardıñ nağız sıbaylası – Balım. Ol wradağı aqşanı erteñinde-aq arşıp alıp,  qos qabattı üy saludıñ qamına kirisip ketken. Tayauda üydiñ qwrılısı bitedi, sol küni senen Jolbasar qwtıladı. Mäñgige qwtıladı. Qoymaşınıñ kindik twsına qadalğan qanjar Jolbasardıñ janında qayraulı jür, bayqa, bala!

– Qaydağı joqtı tantıma, ol mümkin emes!

– Äbden mümkin. Sen, ärine, Jolbasarğa senesiñ, sengendikten de onıñ soñına köziñ baylanıp tüsken sorlısıñ. Al endi ayta qoyşı, Erqabattı nege  «memleketimizge qauipti elementterdiñ  biri» dep gazetke jazdıñ?

– Jappa jalañdı! Men jazğan emespin. Men qazir jazu degendi wmıtqanmın.

– Jazasıñ. Jazğanda qanday?!. Seniñ qalamıñnan bolaşaqta adamzat balasına qauipti dünieler jazılatının oylap janım türşigedi.

– Ha-ha-ha!

– Külesiñ, ä, naysap, kül, kül, küle tüs. Biraq seniñ twtqınıñnan men qaytkende özimdi alıp şığamın.

VIII

Qağaz qaltalarğa qara ala wndı qaptap tastap, satuşılarğa: «Qarğıs alsañ öziñ al», – dep ülestirip twrğam, ol köldeneñdep öte berdi. Öñi tım jüdeu, siñiri şığıp,  äbden arığan. Şalbarınıñ ışqırı beline oralıp ketipti. Qara qayıstay bolıp künge qaqtalğan bayqwsqa bazarda ärkim qoja ekenin bayqau qiın emes. Qol arbasınıñ jetek sabına süyenip, az-kem ayalday berip edi, keudesine nan pisken saudagerdiñ biri qwyrığınan bir teuip: «Bılay jür», – dedi oğan. Söytti de, dikeñdep äldeneni bwyıra bastadı. Ol, äne, mıqşıñdap düm keude saudagerdiñ tauarın tasuğa kiristi. Abajaday qol arbağa tielgen zattardı äy, bar ğoy, at tarta almas. «Ayaq-ayaq, – dep şırıldaydı ol, – qol-qol!». Sirä, bazarda sabılğan jwrttıñ ayağın basıp, qolın qağıp ketpeyin degeni şığar. Amal kem, basıp ketti. Käris jigiti eken. «Ayaq-ayaq» degen ayqaydı älde estimedi, älde tüsinbedi, arbakeştiñ arbasına jılt qara tufliiniñ basın soğıp alğan ol meniñ, meniñ deymin-au, keşeli beri payda bola ketken meniñ eles-sıñarımnıñ bet-auızın qan jalattı. «Izvinite, ya vinovat, ne beyte, pojalısta, ne beyte!» – dep qorğalaqtağan sorlını eşkim araşalağan joq. Käristiñ tayağına jığılğan beyşaranıñ qol arbasınan birer zat tüsip qalıp edi, endi onı saudager kelip tüygiştedi.

Tüs äletinde ol meniñ qoymamnıñ köleñkesinde qara nan talmap, qara su işip otırdı. Şırqau kökten şanşılğan künniñ ottı şapağı qara bazardı quırıp baradı. Men eles-sıñarıma salqın qoymanıñ işine kir dep ımdadağam, ol basın şayqadı. Sosın: «Seniñ künäña ortaqtasıp, qarğıs arqalağım kelmeydi», – dedi.

Keşke, äydik köşeni boylay tizilgen bağanalardıñ basındağı şam jamıray bere qaltarıs-bwltarıstan örip şığatın «köbelekterimizdi» tügendep jürgenimizde, men onı tağı kördim. «Janna» degen janama esimdi jezökşeniñ qasında jılap twr eken. «Jaydarı, – deydi ol jalınıp, – kettik, qalmaşı mwnda. Ömirdiñ qiındığın jeñemiz, janım. Kün körip, ömir sürudiñ bwdan da basqa jolı bar. Qol wstasıp, köz körmes, qwlaq estimes bir jaqqa tartıp keteyik. Alıstan atqan tañımızdıñ nwrına şomılıp, janımız künädan juılıp, tazarğanda  sän-salatanatımızben qaytıp oralamız Almatığa».

Jaydarı – Janna Jolbasar ekeumizdiñ eñ ötimdi  – «tauarımız». Biraq, men qazir Jaydarınıñ eles-sıñarımnıñ eteginen wstap,  ere ketuin qalağam. Al ol mağan qarap sayqaldana küldi: «Dandi, bügin meni qoynıña alşı, janım, qalağanıñdı qılasıñ». Kenet, eles-sıñarımnıñ qasınan bayağıda ölgen jigittiñ payda bola ketkeni. Keñ mañdaylı, jauırını qaqpaqtay, nwr sipattı sabaz eken. «Ou, – dedi ol eles-sıñarıma, – men seni izdep Almatığa kelip edim ğoy. Men sağan äldebir näu etekpen sätsiz neke qwrğanımdı bayandap bermek edim. Sonı seniñ jazğanıñdı qalağam».

– Jaza alar emespin, – dedi eles-sıñarım mwñayıp, – men osı jaza almaytın şığarmın...

–  Jwldızıñ janıp twr, – dedi baqilıq bolğan jigit tiri adamşa sambırlay söylep, – seniñ bağıñ da, baylığıñ da – jazuda, jaz, jaza ğoy, jarqınım. «Baylıq» dese bası aynalıp, qwlap qala jazdaytın men bayqws eles-sıñarımınıñ täleyine bwyırğan jazuşılıqtı qızğanıp, sol tüni ala qağazdı aldıma öñgerdim de, tañdı közben atırdım. Sosın, qoljazbamdı Jolbasardan mwqiyat jasırıp, tösegime kep qwlağam.

Erteñinde qwpiyalap bastağan qoljazbamnıñ betin aşıp jazuğa otırdım. Swmdıq! Torköz däpterdiñ betine tüneu küni tüsirgen jazuım tügel sürtilip qalıptı. Onıñ ornında: «Dinasıl, men seniñ şığarmaşılıqqa oralar küniñdi sarıla kütken edim», – degen jalqı söylemge közim sürindi. Mine, qızıq, jalqı söylemdi tizgen ärip tañbaları meniñ öz jazuım. Men ädette söylem ortasında keletin «d» äripiniñ basın domalaqtap, qwyrığın töbesine qayırıp, aydarlap, ädemi etip  jazamın. Söz joq, mınau – meniñ jazuım, özimniñ qoltañbam. Biraq, men süttey wyığan berekeli şañıraqqa kelin bop tüsken kesir qatın turalı hikayattıñ kirispesin bastap ketken edim ğoy, bwl qalay bolğanı? Az-kem tosılıp otırdım da, hikayatımdı jalğastıruğa kiriskem. Iä, jazu menen alıstap ketipti, oqiğanı bayandau men suretteuge kelgende qalamımnan tögilip, tögilip tüsetin söz ben söylemniñ basın qwray almay wzaq qinaldım. Jazudağı tilimdi qara bazar jwtatıp ketse kerek, oylı, körkem sözderdiñ köleñkesin de taba almay tausılıp, tağı da tañ atırıp, tösegime talıqsıp barıp jığıldım. Äytse de, torköz däpterdiñ eki betine tünde jılanğa aynalıp ketetin äyeldiñ twtas bir äuletti oyrandau äreketine kiriskenin bayandap, söylemniñ soñına nükte qoyğam.

Qoymadağı qızmetimdi qol körmey, keştiñ batuın tağatsızdana kütetin halge duşar bolğanımdı bir küni eles-sıñarıma bildirgen edim: onıñ janarı jarq ete qaldı. Sodan keyin mağan bılay dep eskertti:

– Sen endi Jolbasardıñ janınan ket, ol sağan alañsız jazuğa mümkindik bermeydi.

Eriniñ basın jwtıp, twtas äuletti oyrandamaq bolğan jılan – äyeldiñ keseldi isin örbiterlik şım-şıtırıq oqiğanı janımnan tudırıp jazğan qoljazbamnıñ betin aşqam: masqara! Jaña bastalğan hikayatım tağı da jım-jılas joğalıptı. Joğalğan joldardıñ ornına: «Dinasıl, bet alısıñ dwrıs, toqtama, tez jaz! Sen swlu söz izdep, söylemnen äuen aulap qinalasıñ. Onıñ jön. Biraq, bwlay jazu maşığı seniñ menşigiñ emes, onı da oyla!» – dep tüyindeppin. Bwl neğılğanım sonda? Men ne, öz jazğanımdı özim wrlap, joq qılıp, özimdi özim mazaq etip jürmin be? Tüsinbedim.

... Kelesi tünde kirispesinen ötip, orta twsına deyin qamtılğanımen iz-tüssiz joğalğan «Jılan – äyel» hikayatınıñ şarıqtau şegin ädeyi qaldırıdım da, tüyinine bir-aq tüstim.

... Jılan – äyel bauırımen jorğalap, alıp şaharğa kirdi.

Hikayat osılay ayaqtalğan. Tañerteñ asığıp, qobdişamdı aqtarsam, tor köz däpterim joq, tübinde bir japıraq qağaz jatır. Qağazğa bılay dep jazıp qoyıppın: «Dinasıl, sen menen hikayatıñdı qızğandıñ ba? Bwnın qate. Alayda, hikayat osı küyinde de jaman emes. Sen jazudan qol üzbe. Jaza tüs».

«Jılan – äyelden» keyin de birneşe hikayat, äñgimeniñ basın qayırdım. Bwl kezde men jazbalarımınıñ joğalıp kete beretinine de,  özime özim hat jazıp otıruğa da, äbden könip bolğanmın. Öytkeni:  şığarma jazu tağdırıma telinip, kündelikti dağdıma wlasqan edi. Jazuşılığımdı Jolbasardan jasırudı da qoydım. Ekeumizdiñ aramızdağı bwrınğı jarastıqtıñ izi de qalmay suınıp ketkenbiz. Bir küni ol: «Qarañdı batır!» dep bwyırdı. Kütkenim sol edi, jartı künde boqşamdı jinap alıp, elimizdiñ batıs aymağında aşılıp jatqan ken orındarınıñ birine  tayıp twrdım. Meni temirjol vokzalınan toq, jarau eles-sıñarım şığarıp salğan. Boyı biik, eñseli, su sabınmen jaqsılap juğan qap-qara, qayrattı şaşı maqpal qara qwlınnıñ jalınday kültelenip iığına tögilip twr. Soñğı ülgimen boyına sändep kigen kiimi özine qwp jarasıp, qız-kelinşekterdiñ közin arbaydı.

– Mine, sen meniñ twtqınımnan bosap, öziñe oraldıñ, öziñdi qayta taptıñ. Al endi  tölqwjatıñdı qaytarmasam bolmas, – dedi ol külip, – jolıñ aşıq! Qolıña qayla wstap jarıtpaytınıñdı bilemin, şaması sen ken qazuğa emes, şığarma jazuğa asığıp barasıñ-au... – Al, men,  – degen sodan soñ bilegindegi altın baulı sağatına üñilip, – Jökeñniñ qasında qalamın. Jazudıñ qwdıretimen ornımız auısıp ketken eles-sıñarımnan:

– Şınıñdı aytşı, meniñ qoljazabalarımdı wrlağan sen emessiñ be? – dep swradım. Ol tiksinip basın şayqadı.

IX

Kupede qolıma Erqabatqa jala japqan «ağa» gazettiñ tüse ketkeni. Gazettiñ birinşi betine ükimet basışısınıñ ayğır alğan at terisindey kölemdi maqalası jariyalanıptı. Älgi maqalasında ükimet basşısı kezekti kitabın jazıp bitkenin, kitaptı jazu üstinde tarihımızdıñ tereñ qatparlarına boylağanın, sol tarihtı körkemdep jazatın jazuşı ağayınnıñ osı küni azayıp, bwl taqırıptı jalğız özi qauzap jürgenin qınjıla bayandaptı. Meniñ ükimet basşısına janım aşıdı. Sosın işimnen: qoljazbalarım joğala bermese eken dep tiledim.

Kenşiler qalasında bükil aymaqqa taraytın bedeldi jurnal bar eken. Jurnalğa qara taban, küs bilek jwmısşılar qauımınıñ ömirinen körkem oçerk wsınğam: redaktor siyasın keptirmey jariyalap jiberdi. «Äñgime, hikayat jazuğa da ikemiñ bar siyaqtı, onday dünieleriñ bolsa, äkel, sarjambas qılıp jatqızıp qoymaspın», – dedi redaktor arqamnan qağıp.

Redaktor sözinde twrıp meniñ bwrın joğalıp ketip, qayta jazılğan «Jılan – äyel» turalı hikayatıma sınıq söylem aralastırmay jurnalına basqan. Alayda, päleniñ bäri osı hikayattan bastaldı...

– Qarağım, bwnıñ qalay, – degen redaktor meni keñsesine şaqırıp alıp, – «Jılan – äyeliñ» wrlıqı dünie eken ğoy? «Ağa» gazet solay dep ayqay şığarıp jatır. Ötkendegi oçerkiñ täp-täuir şığarma bolğan soñ  senip qalıp edim, masqara qıldıñ bizdi. Tüp nwsqadağı hikayat ıqşam, jinaqı jazılğan, sen bolsañ «jiendik» jasağanıñdı jasırıp, oqiğanı biraz sozıpsıñ, biraq, şığarmanıñ altın özeginen alıstap kete almağansıñ. Sözdiñ turasına köşsek, sen avtordıñ tuındısın wrlağansıñ da, onı öziñşe jazuğa talpınğansıñ. Alayda, wrlıqtıñ atı – wrlıq. Wrlığıñ jekelegen söylemderden-aq közge wradı. Bılayınşa, ekeuiñniñ jazu stil'deriñ wqsaytın siyaqtı. «Wqsaydı» degenim qate, sen wqsauğa tırısqansıñ. Älde talanttı jazuşığa eliktegen türiñ be bwl?..

Alañsız jwmıs istep jürgen jerimnen jurnal redaktorı şwğıl şaqırıp jatır degen soñ alıp wşıp jetkem. Köñilimde: «Altın qalam» jurnalı qızmetke alıp qalar ma eken?» – degen däme bar edi. Öytkeni talanttı redaktor, onıñ özi de kemeline kelip, tolısqan aqın bolatın, birde mağan qoñırau şalıp: « Jurnalğa sen sekildi işki bwrauı mıqtı jigitter qajet», – degen-di. Meniñ işki bwrauım aşı dauıstı tenordıñ eñ joğarğı notanı üzip alar şegine köterilip ketse kerek:

Jo-oq! – dep ayqay saldım, – joq, wrı men emes, ol! Onıñ kim ekeninin bilem men! Alayda, ayqayımnıñ jurnal basşısına darımasın sol sätte tüsindim de, bärin basınan bastap bayan etkem. Söziminiñ soñına jetkende redaktor basın şayqadı:

–  Psihologiyalıq şığarmalarda kezdesetin qisınğa sala berme, inim, ömirde bwlay boluı neğaybıl. Sen, sonda qalay, birese qara bazarda sauda jasap, birese jazuşı älemine enip, eki beynede, ekiwday hal keşkensiñ be? Joq, ömirde bwlay boluı neğaybıl, inim.

Redaktor – Wlağat ağa,  «osınıñ özi deni tüzik pe?» degendey mağan üñile qarap, ünsiz otırdı da, aqırında bılay dedi:

– Äytse de, köreyik, uaqıt beremin, osında otırıp jaz, äñgime me, hikayat pa, qalauıñ bilsin. Sosın, ärine, tuı biik tuındı jaza alsañ, tağı da jariyalaymın.

Men «Küzgi baqtağı ekeu» degen ellegiyalıq äñgimemdi jazıp ayaqtağanşa, kündelikti şığatın «ağa» gazet belgisiz avtordıñ kezekti bir düniesin basıp, soñına mınanday bir eskertu berip ülgerdi:

«Bizdiñ jazuşımızdıñ qoljazbaları kezinde qoldı bolğan körinedi. Sol qoljazbalardı «Altın qalam» jurnalına jabısqan Dinasıl Swñğatov degen bireu öz atınan jariyalap jür. Eger ol jazuşımızdıñ şığaramalarına «jiendik» jasap, sırtınan menşikteuden tiılmasa, avtorlıq qwqıq turalı zañğa süyenip, onımen zañ jüzinde söylesuimiz mümkin. Oqırman aldanıp qalmas üşin jazuşımızdıñ skanerge köşirilgen qoljazbasın qosa jariyalap otırmız».

Qoljazbasınıñ soñına «Jortarwlı» dep qol qoyatın belgisiz avtordıñ arbiğan tüye örkeş jazuına köz jügirte küldim de, äñgimemdi ayaqtadım. Ğaşıqtardıñ qwpiya sırın qos qayıñnıñ tilinde söylegen «Küzgi baqtağı ekeudi» oqığan Wlağat ağa meni bauırına basıp: «Qwttıqtaymın!, – dedi, – «Jılan – äyeldiñ» de, basqasınıñ da avtorı sen ekensiñ, endi közim jetti».

X

«Altın qalamnan» atağım dürkirep şıqqan. Bwl kezde meniñ äñgimelerim men hikayattarımdı astanadağı ädebi gazet-jurnaldar jarısa jariyalap, qaysıbiri aldağı nömirlerine tapsırıs berip qoyatın. Şığarmalarım ädebi ortada joğarı bağalanıp, baraqat tapqan künderime şükirşilik etken men asıp-tasudan boyımdı aulaq salıp, qoñırqay qalpımnan aumadım. Al «ağa» gazettegi belgisiz bäsekelesim –  «Jortarwlınıñ» qazir qayda jortıp jürgenin de bilmeymin.

Bir küni  redakciyağa meni izdep Erqabat Bayğızwlı keldi. Jazuşını jüzbe-jüz alğaş köruim: sımbattı kisi eken. Jotalı mañdayınan asırıp, jauırınına jayıp tastağan şaşı säl swyıla bastağanımen, bitim bolmısındağı bekzattığın äygilep twr. Bürkit qabağına tik tüsken taspaday sıñar sızıqtan jazuşınıñ oyqamaulı bolmısı bayqaladı.

–  Künä men ötiriktiñ de ömir süruge qaqısı bar, – dep bastadı Erekeñ ekeuara äñgimemizdiñ mänisin alıstan qayırıp, – wyat pen keşirim bar jerde künäğa da, ötirikke de orın tabıladı. Sosın künä men ötirik  bizdiñ qalıptı tirligimizge köşedi de wmıtıladı, keşiriledi.

Meniñ äpkem bir jigitke ölerdey ğaşıq edi. Jigit te äpkemdi süyetin. Ğaşıqtarğa sırttay tileulestigimizdi bildirip, mahabbattıñ otı mazdar toydı küttik. Ülkender jağı äne-mine bolatın qwdalıqtıñ qamına kirisken. Biraq, ayaq astınan jigit aynığan ba, älde köldeneñ bir azğırındı aralasqan ba, ekeuiniñ jolı ayırılıp tındı. Amal kem, neke tünine deyin tän qwmarlığınan jeñilgen apayım jükti bolıp qalıptı. Solay, bauırım... Jolbasar düniege kelgen...

Estuiñ bar şığar, qazaq joldan tuğan balanı – «joldıbay» deydi. Joldıbaylardıñ bireuge jien, bireuge bala, bireuge bauır bolıp siñip ketetini de bar. Qazaqta tükpirlep tübin qusañ qaysıbir jaqsı atanıñ, «elim» dep eñiregen erlerdiñ soyı qızdıñ qwrsağına barıp tabıladı. Sonou bağzıda, joñğarmen bolğan joyqın wrıstarda äulet qamın oylağan kemeñger äjeler nemere qızdarın at beline qondırıp, batırlar tikken qosqa kirgizip jiberedi eken. Jolbarıs jürekti joldıbaylardıñ deni kündey kürkiregen batırlardıñ belinen tuğan deydi, älqissa. Biraq sol joldıbaylarmen qatar kördemşeler de düniege kelip qalatın körinedi.  Men sağan  kördemşeler jayında aytpaqpın.

Jarıq jalğanğa kelgeni üşin kinäsiz desek te, äyel men erdiñ künäsin arqalap tuatın kördemşeler öse kele ärkimniñ orınına talasıp, adasqaq tağdır keşedi eken. Olardıñ boyında meni men sağan bwyırğannıñ bärine qarsılıq pen qızğanış qabat ömir süredi. Maza taptırmaydı. Örteydi. Ol qanday kördemşe deseñ, aytayın, ol – ädebiettegi kördemşe. Ädebiet deytin älemge ayaq basqan kördemşeler tım qatıgez, tım qorqau boladı. Olardıñ qorqaulığı sol – qalamger ataulını jek köre twrıp, qalamger beynesinde ömir sürip, qalamger beynesinde ölgendi armandaydı. Sondıqtan da eşteñeden tayınbaydı.

– Mine, qara, – dep sözin jalğadı jazuşı ezuine şılım qıstırıp: –  Mınau –  seniñ qoljazbalarıñ. Seniñ qoljazbalarıñdı Jolbasar wrlap alğan da künde sen bolıp sağan hat jazıp otırğan. O, ol degen swmdıq kalligrafist. Bireudiñ qolın aynıtpay qoyıp, jazuın da audarmay tüsiredi. Ol seniñ jazuıñdı mwqiyat zerttep bolğan soñ, qay äripti qalay jazatınıña deyin meñgergen. Söytip, «d» äripiniñ basın domalaqtap, qwyrığın joğarı qayırıp, aydarlap jazudı üyrengen. Al «d»-nı bwlay etip ärkim-aq jaza alsa kerek. Ol seniñ şığarma jazuıña qarsı bolğan joq, jazuıñdı iştey tiledi. Bilesiñ be, sen qwlşına jazğan sayın ol şeksiz quanıp jürdi. «Jaz, jaza tüs», – dep torköz däpterge hat qaldırıp qoyudı da wmıtqan joq. Ol söytip seni qwldanudı, şığarma jazuğa qwlşa jwmsaudı  oylap, jan tappadı. Biraq, jayşılıqta jazuıñdı jaqtırmaytın adamsıp jüretin. Ol seniñ qorıqqanıñdı, tığılıp jazğanıñdı qaladı. Seni, tipti, jındı qılıp, es-aqılıñnan adastıru üşin jasırın  hat jazıp otırdı. Jazuğa jan-tänimen berilip ketken keybir qalamgerdi ädebiettegi kördemşeler esalañ etip paydalanatın swmdıq bayağıdan bar. Esi auısqan jazuşı kördemşege boyındağı bar närin qalay sığıp bere salğanın bilmey ömirden ötetin. Alayda, sen küyki tirlikten ketip, jazuğa şındap bet qoyğanıñda,  eles-sıñarıñnıñ eşkim emes, öziñ ekenin bilgen keziñde sağan: «Qarañdı batır», – dep bwyırdı. Ol söytip senen wrlağan şığarmaların gazetterge jariyalap kördi, seni «wrlıqşı» dep qaraladı.

– Apır-au, – dedim men tañ qalıp, – Jolbasar sözge wsta bolğanımen jazuğa joq jan edi ğoy? Men onıñ qolına qalam alıp, qara türtkenin körmeppin.

– Almatıdağı gazet, jurnaldarmen baylanısıñ bolmadı. Onı bilemin. Al, Jolbasar redakciyalarğa jii bas swğıp twratın. Bürkenşek atpen päleli, jalalı maqalalar jazatın. Biraq, jazğanın sağan eş körsetken emes.

Jolbasar qazir jaña jemtik izdep jür. Meni de ol kezinde jemtik qılmaq bolıp, şığarmalarıma «jiendik» jasağan. Onısınan tük şıqpadı.  Ortalıqtağı ülken, basalqı gazettiñ betinde mağan jala jauıp, memleketke qarsı etip te körsetti. Odan da eşteñe öndire almadı. Men äubastan-aq,  Jolbasardıñ kördemşe ekenin sezgem. Öytkeni, meniñ boyımdağı jazuşılıq qabilet oğan da darığan edi. Amal qanşa,  kem darığan eken. Ol sol kemdiginiñ ornın älgindey swmdıq, qiyampwırıs äreketimen toltırmaq bolıp äurelenip jür.

– Aytpaqşı, – degen Bayğızov meniñ köne qoljazbamdı qolıma wstatıp twrıp, – men bwnı Jolbasardıñ qobdişasınan tauıp aldım.

Qoljazbamdı qolıma alıp qarağam: bir kezde wştı-küyli joğaltqan hikayattarımnıñ soñın ala Jolbasar qalıñ torköz däpterdiñ bar betin toltırıp: «Meniki, meniki, meniki, meniki ...» dep jaza beripti.

Däuren Quat

25.05. 02.06. 2019 jıl.  Sağat: 06 00

Abai.kz

11 pikir