Särsenbi, 11 Jeltoqsan 2019
Dat 2142 7 pikir 23 Tamız, 2019 sağat 12:37

Uädeşil äkimder adaldıqtıñ haqın jer

Qadirmendi Baqıtjan Äbdirwlı!

Sıpayı “sizden” birin biri anıq tüsiner senimdi “senge” köşkenimdi ayıpqa bwyırmassıñ.

Öziñnen bwrıñğı qala äkimi bolğan Bauırjan Baybek mırzamen birimiz añdıp, birimiz jasırınıp kün keşken tirligimizdiñ küngeyi men köleñkesin özine jayıp salğalı otırmın.

Endi äñgimemdi tötesinen bastayın.

Osıdan tura tört jıl bwrın Almatığa äkim bolıp taldırmaş denesine bas qalanıñ ap­auır telpegin töñkere kiip, biliktey juan bilik tizginin bilegine orağan su jaña bastıq osındağı ziyalı qauımnıñ qaymağı deytinderiniñ birazın jinap alıp, kezdesu ötkizgen-di.

Äkim jigit ä degennen qalanı tügel derlik aralap şıqqanın, körgenin de, köñline tüygenin de qala twrğındarımen aqıldasa otırıp, kent tirligi men twrmısınıñ kemistigin toltırıp, kemşiligin joyıp, ädemisin äspettep, körkemdigin köbeytip, qasieti men qwdıretin keñeytuge barın da salıp, janın da ayamaytının aytıp, işi-bauırımızğa kirip şıqqan-dı.

Ärine tömennen töbege köz süzip, tördegi törelerdi onşa töñirektey qoymaytın jerdegilerge anau şirengen şeneunikterdiñ oqşıraya qaraytın täkapparlığı köbimizdi köbiktey ıqtırıp jürgenin biludey-aq bildik qoy. Sodan ba Erkinbek Jeksenbekov, B.Tölegenova, A.Äşimov,S.Dosanov bastağan uäli auızdarımız Bauırjan şıraqtı aspannan qarıp tüsken Aysaday, jerden jarıp şıqqan Mädidey etip maqtau men madaqtau arqılı oyında bolıp, kökeyinde qalayıq deytin tilemsek tilektiñ ärtürli äsem äuenderi men ıp-ıstıq emirenulerimen bayğws bastıqtı ornınan twrğızbastay qıp kömip tastap edi.

Şirkin jastı ayap ketsem kerek, älgi auız jappastardı säl kidirte qoydım da, maqtau,madaqtaulardıñ qıtay qabırğasına aynala bastağan qorğanına sınau da emes, sınauğa jatqızuğa da twrarlıq suıq sözderdiñ legin aqtarıp jiberip, äkimdi meñ-zeñ qalpınan silkintip twrğızıp alğanday boldım-au deymin.

Bauırjannıñ älgindegi aşıluına özimniñ kömeyimde atıluğa dayın jürgen aşınuımdı aqtara saldım.

Sondağı aytqanım: Almatınıñ “Gornıy Gigant” “Taudağı Alıp” (“Taudağı Qırat” emes. Qırat taudıñ üstinde bolmaydı, taudan tömende jatadı) möltek audanınıñ köriksizdigi jerinter, keleñsizdigi ökinter asa müşkil küy-hali edi.

Qalanıñ eñ bir taza da äsem, körikti de swlu aymağında ornalasqan osınau şağın audan osı ataqtı bas qalanıñ sonşama azıp-tozğan, jüdep-jadağan, qausap qwlağan, müjilip ezilip qirağan, soraqılıq pen jauapsızdıq, qwntsızdıq jaylağan qazaqı “Garlemine” aynalğanı edi. Sonı köruin ötindim.

Tağı aytqanım: Osı öñirdiñ bomba tüsip, üyleriniñ üşten biri üyindi bop talqandalğan soğıs ötindegi derevnyadan aumay qalğanı. Sol üñireygen üylerdiñ bögde közderden tasalanıp qañıltır temirmen qorşap tastalğanı. Al osı qoralanıp qorşalğan bos aumaqqa qalanıñ ortalığınan sapırılısqan “Kamazdar” qaraala qardı, qoqıs-soqıstı şañdatıp,sorğalatıp tasidı da jatadı. Söytip şın mänindegi “taulı qırat” kör-jerdi üyedi de tastaydı. Al kün közi jılt etip, köktemniñ lebi esti degenşe älgi “svalka” bolğan köşelerden añqıp sala beretin “hoş” iisten bası aynalıp, közi qarauıtqan twrğındar qinalğan janın, aşığan kömey, keudesin qayda tığarın bilmey, tıpırlaydı da qaladı.

Jäne bir mälimdegenim: “Taulı Alıptıñ” qarañğılıqtıñ meñireu qwşağına kömilgen tüngi körinisinen, sol tünekti qorşaudıñ işindegi üyindilerdi baspana etetin bomjılar men suıq tüstilerdiñ alau ottarı serpip qalıp... qarsı aldıñnan äldekimder sorayıp, zorayıp şığa-şığa kelgende jan balasınıñ swp-suıq ürey qwşağına bölenetinin äkim mırzağa dwrıstap jetkize almadım. Jetkize almadım da sonau üñireygen,sañırayğan qap-qara quıs üñgirlerden bayğızdıñ bapıldağanı, qarğa-qwzğınnıñ qarqıldağanı, alaman tışqandar men mısıqtay egeuqwyrıqtardıñ ayaq astınan atqıp şığıp, balağıñnıñ arasınan zuıldap ötkende, älgilerdi taqımdap quıp kele jatqan iesiz itterdiñ qorşauınan qwtıla almay talaydıñ talıp tüskenin körip, özimniñ de esimnen tanğanday küy keşkenim esime tüsti me, samayımnan sorğalağan ap-aşı terime Bauırjan balamnıñ baqırayğan közderi baylanıp qalğan-dı.

Tamağımdı bir qırnap aldım da: “21 ‒ ğasırdıñ alğaşqı şiregin tauısuğa jaqındap qalsaq ta, keşegi 20 ‒ ğasırdıñ 30 ‒ jıldarındağıday köşe jarığına jarımağan “Taulı Alıptağılarğa” tüni boyı soqırteke oynatqızğan qala basşıların birinen soñ birin wzatıp kele jatqanımızdı aytıp, zarımızdı qay Qwdaydıñ qwlağına jetkizermiz dep jürgende, Bauırjan şıraq, Öziñniñ kezdese ketkenin mwnday jaqsı  bolar ma. Qolıñ tiip jatsa, bir jwmanıñ, äri ketkende on künniñ işinde “Gornıy Giganttı” meni qasıña alıp, aralap şığuğa uaqıtıñ tabılıp, mümkindigiñ bola ma?”‒ degenim de:

‒ Boladı, Sofı ağa! Aralaymız. Jöndeymiz! ‒ dep uädesin töge salğan-dı.

“Uäde ‒ qwday sözi” dep dabıraytatınımız ğalamat-aq. Al biraq sol uäde şirkindi sonau eñ biik tördeginiñ Özinen bastap, biraz äkim, ministrlerdiñ auızdarınan üyrek qıp wşırıp, dop qıp qualap, ärkimdi bir entiktire ökintip, ızalandıra öksitip oynaytın ermekterine aynaldırıp alğandarın jäne qu işimizben qıjırlana sezemiz.

Bauırjan bauır da sol uädesin wşpaqqa şığaruğa bir talpınbay, “Taudağı Alıptıñ” Almatınıñ bil möltek audanı ekenin wmıtıp ketkendey bolsa, Smataev deytin qalamgerdiñ ömirde bar-joğına mülde köñil bölmegenine kämil senemin. Öytkeni sol üş jılda äkimge de, äkimniñ orınbasarı Arman Qırıqbaevqa da, bölim meñgeruşilerine de äldeneşe märte telefon şalıp, bir auız jöndi jauap ala almay tauım şağılğanın qay Qwdiret iesine aytıp, mwñımdı şağarmın. Büginde söz tıñdap, qwlaq qoyar biliktiler joq qoy, joq. Otırğan biik ornı men orıntağın toğız qabat torğauıtpen qorşap tastağan ülken “Täñir” men kişi “qwdaylar” adamdı pende etip eñbektetip etek süygizip, etik jalatar parıqsızdığınan rahat küy keşetinderine közimiz jetse de, köleñkemizden de qorqatın könbistigimizben sümeñdey beremiz.

Hoş. Malağamımnıñ toqeterine tireleytin.

2018 jıldıñ 17 ‒ jeltoqsanı.

Eliniñ täuelsizdigin añsap, aqiqattı alqalap, şındıqtı şırıldap izdep, ädiletti anasınday ayalağan qazaqtıñ jap-jas wl-qızdarı şovinistik Kreml'diñ bwyrığımen qoñqaq mwrın orıs mwjığınıñ tabanında taptalğan wlttıq ar-namıstı kökke köteruge wmtılıp, Jeltoqsannıñ ayazdı aq qarın qızıl qanımen boyap, kök mwzın jalındağan janınıñ jastıq qızuımen eritip jibergenin sol eki künde däl qastarında qan jılap jürip öz közimmen körgen men osınau naqaq qanğa boyalğan alañğa aqsañdap-aq jetip edim. Mwzday qwrsanğan suıq swstı policaylar meni qaqpaylay itermelep, alañnıñ şet jağındağı “Jeltoqsan qwrbandarına” arnalğan şalajansar eskertkiştiñ tübine quıp tıqtı.

Jinalğan qauımnıñ qarası köp eken. Birazı meni tanitındıqtan ortalarına alıp, jay-jağdayımdı swrap, älginde ğana policeyler qoqañdap köpsitken köñilimdi äjeptäuir-aq köterip tastadı.

Sol eki ortada nökerin şwbatıp eskertkişke gül şoğın qoyuğa kelgen Baybek mırzanı közimniñ şalıp qalğanı ğoy. Ay-şayğa qaramay äkimge jetip barıp, şaujayına jarmasqanımdı bilem. Onıñ üstine äkimniñ nökerlerinen göri meniñ pikirles, ündes, tilektes töñiregimniñ köptigi de äser etti me, Bauırjan birden: “Sofı ağalap! Säkelep!” ıldiladı da qaldı.

‒ 22 ‒ jeltoqsan küni mınau Arman Qırıqbaev pen anau Nwrlan ekeui sizdi meniñ kabinetime qoltıqtap äkeledi. Sol küni asıqpay äñgimelesiz, ağa! ‒ dep qwraq wşqan inige entige söylep ne dey qoyayın. Bas izedim de kete bardım.

Qarlatıp, borandatıp 22-si de jetti. Qoltıqtap aparar Armanınıñ da, Nwrlanınıñ da soqqan telefonıma da jauap bermey, ünderi öşti de qaldı. Köp mazalay berdim be, bir küni äkimniñ qabıldau bölmesindegi hatşı kelinşek:

‒ Sizdi äkim 29-küni qabıldaydı! ‒ dep zirk etti de, telefondı üzip jiberdi.

Jaña jıldıñ abır-sabırı köp boladı ğoy, eski jıldı duıldatıp şığarıp salısımen töbegidegi törelerdiñ äldebiri meni endi äkimniñ 7- qañtarda qabıldaytının toydan sarqıt jegizgendey lepirip jetkizdi. Alayda ünsizdiktiñ qwnsızdığına tağı bir batıp 8- in de su tübine jiberdim.

14- qañtarda poliklinikağa ketip bara jatıp bir köşeniñ bwrışında toptalğandardıñ arasınan B.Baybekti şıramıtıp jaqındap, bas izegen boldım. Wyaldı ma, bilmeymin, läm demesten bwrılıp kete berip edim äkimniñ:

“Säke! Ağa! Sizben 18-küni kedesemiz! Kütiñiz!” ‒ degeni mağan qualay ilesti.

Şıdamnıñ da şıdamı bar ğoy, tözimim tausılsa kerek, sol şirkinniñ aldında ülken basımdı kişireytpeyin dep tım-tırs qalğan 18-nen keyin küderimdi mülde üzgem-di.

Alayda 22-qañtarda eki-üş ret telefon soğılıp, äkimniñ sol küngi sağat beste meni qabıldaytının saltanattı ekpinmen qwlağıma kezek-kezek qwya bergen-di.

Bardım. Kirdim. Äkimniñ ayqara aşılğan qwşağın da, jaynata jasalğan dastarhanın da kördim. 17- tomdıq şığarmalarımdı, keyinde şıqqan segiz kitabımdı men de inimniñ aldına jayıp saldım.

Dämnen ülken emespiz ğoy, işke tüsken bir şınayaq şaydan keyin äñgimemiz tüzeldi. Bauırjan azamatqa “Taudağı Alıp” möltek audanınıñ jay-jağdayın bajaylap kettim. Sondağı aytqanım: bwl töñirekte bir de bir ülken dükenniñ, mädeniet oşağınıñ, sport aulasınıñ, balalar müyisiniñ joğın, ortalıqqa qatınas jasaudıñ şeksiz qiındığın,”Baraholka” bazarına aparatın eki avtobustan basqa köpşilik minetin köliktiñ bwl aumaqqa jolamaytının, osıdan 13-jıl bwrın I.Tasmağambetov salğızğan asfal'ttıñ jwrındısı da qalmağanın t.t. şwbırtuğa kiristim. Äsirese basa aytqanım: Äl-Farabi dañğılın kesip ötetin birneşe köşeni bekitip tastağan soñ, eriksiz twtqın zonağa aynalğan jabıq mekentwrağınan jwrttıñ jalğız Jamaqaev  köşesimen maşinaların bir-birine soğıstırıp jürip, älgi Äl-Farabiğa äreñ-äreñ şığatının  jır qılıp sozdım.

Meniñ şwbırta jönelgen mwñ-zarımnan jalıqqan Bauırjan mırza betime baqıraya qaradı.

Sol baqırayğan janarğa qarap otırıp, özimniñ de, özgeniñ de alaqtay badırayatın közderi esime tüsti de:

‒ Baukem-au, möltek audanımızdıñ kökjelkesine qonjiğan tramplinde on şaqtı kün tüni boyı muzapparattarın darıldatıp, barıldatıp dayındalatın “Almatı äuenderi” attı jıl sayın berekesiz gala-koncert ötedi. On kün boyı itterimiz abalap, balalarımız şıñğıra jılap, eresekterimiz sanımızdı sabalap, jüykemizdi jündey tozdırıp, qayda bezip keterimizdi bilmey, tüni boyı alaswrıp şığamız. Al anau zarjaq äuendi koncertti Astanadan arnayı kelip wyımdastıratın änşi kelinşekke mazasın wrlatqan mıñdağan twrğınnıñ qanday “sıbağa sıylaytının” Öziñ de sezersiñ.

Äkim sazara tüsip, bas izedi:

‒ Säke, men osınıñ bärin “Gornıy Giganttı... “Taudağı Alıptı” sizben birge aralap köruge uäde bereyin. Al men sizdi qalamger retinde qattı sıylaymın. Mınau altınmen aptalıp, pülişpen qaptalğan Şığarmalar jinağıñızğa qızığa qarap otırmın. Jaqsılap şığarıptı. Qay baspadan?

‒ Ükimettik baspalar, Bauırjan bauır, meni mañaylarına da jolatpaydı. Al mınau jinağımnıñ jarıq köruine demeuşi bolıp, ağasına azamattıq tanıtqan Imaşjan... Imanğali Tasmağambetov inim.

‒ Iä, Imekeñ sonday. Büginde qanşa tomğa jetkizdiñiz?

‒ 25 tomım dayın... Al şığartu üşin tağı da demeuşi izdeumen älekpin. Uäde beruşiler köp-au,‒ kürsindim be, bilmeymin, lıqsıp şıqqan demimdi kömeyime qayta tığa almap edim.

‒ Imekeñ... Imanğali ağa on jetisin şığarsa, biz sizdiñ 25 kitabıñızdıñ kindigin nege kesip bermeymiz. Sözsiz kesemiz, ağa!

Betine jalt qaradım. Şın nietimen aytıp otırğanday körindi. Ünsiz ğana barınşa meyirlenip qolın qıstım. Äkimim aqının odan äri köñildendireyin dedi me, biraz uädeni tögip tastadı.

Üyimniñ irgesindegi basseynimniñ ağaşpen jabılğan töbesi ‒ “krışası” qısqı qardıñ salmağınan mayısa sınıp qalğan-dı. Biraz jeke menşikti qwrılısşılarğa jöndep beruin ötinip, körsetkenimde, “Avtokran mañaylay almaydı eken” dep mısımdı qwrtıp, tayıp twratın. Sonı da estigen be:

‒ Bizde, äkimdikte qwrılıs firması qwrılmaq. Jöndetip beremiz, ‒ dep bir jadıratsa, ‒ Nemereleriñizge de qızmet tabamız. Kerek kezde salıp wrıp kelip twrıñız. Äkimdiktiñ esigi sizge ärdayım aşıq! ‒ dep töbemdi kökke tigizdi de qoydı.

Ne deyin. Riza bolğanım sonday, iştey ğana “Mına azamat Imanğali, Nwrlan Noğaevtardıñ deñgeyine köterilgen, qalamgerlerin qwrmettey biletin tamaşa jigit eken-au!” dep mağwrlana qoştastım.

Al sodan soñ... Smataevtı telefonğa  telmirtken, joğarığa köz tikkizgen sergeldeñmen sandaltqan künder bastaldı. Qañtar bitip, aqpan ötti. Naurız ortalanıp, köktem iisi mwrın qıtıqtadı. Äkimdikten  habar-oşar bolmadı. “Esikti teuip aşıp, kire berersiz!” degen aq üy mañayına da jolatpadı.

Silemdenip säuir bastaldı. Jüye-jüykemdi jün etken qwrğaq uädelerdiñ kesapatı meni auruhana tösegine alıp wrdı.

...Barokameradan em alıp, dälizben palatama kele jatqam... bir top nökerimen Baybek mırzanıñ qarsı wşırasqanı. Meni körgende tüsi bwzılıp, tüzeldi, qipıjıqtap  twrıp qolın äreñ sozdı.

‒ Barmısıñ, bauırım:.. Tiri ekensiñ ğoy! ‒ dep öte berdim.

‒ Ou, Sofı ağa! Sizdiñ aytqandarıñızdı orındaudı Qırıqbaev pen tağı bir orınbasarıma tapsırğam...

‒ Sol Armanıñ düniede bar adam ba? Üş aydan beri telefonmen de bir habarlaspağanına qarağanda, sol orınbasarlarıñda jauapkerşilik pen adamgerşilik atımen joq bolğanı-au! ‒ dep jönime qayqaydım.

Üş künnen keyin qalta telefonıma bir bölimniñ meñgeruşisi telefon şalıp, bir nemeremniñ özine kelip ketuin swradı.

Hoş! Sol nemerem bir jarım ay äkimdiktiñ mıqtılarınıñ jön-jobasımen salpaqtap jürip, aqırı Respublika sarayına 25-30 mıñ teñge aylıqpen jwmısqa ornalasatın boldı-au...

Barselona universitetiniñ halıqaralıq qatınastar fakul'tetin ağılşın tilinde oqıp bitirip kelgen joğarı därejeli ekonomist mamanğa layıqtağan qımeti ‒ aulaşılıq qana. Qalay küyinbessiñ. Tälkek etudiñ tür-türi bwlarda artığımen tabıla beredi eken-au.

Bauırjanmen birge “Taudağı Alıptı” aralap, olpı-solpısın, kem-ketigin, aşıq-sasığın tüzetermiz degen armanım arman küyinde qaldı.

Üyimniñ şwrıq-tesik töbesi qar men jañbırdı sorğalatıp, tüngi jwldızdardı sığalatıp-aq twr.

Apıray desem, tördegilerdiñ uäde bergiştigi häm sol uädeleriniñ bir de bireuin orındamauları ğalamattıñ ğalamatı eken. Äsirese uäde beruden aldına jan salmaytın bireu bolsa,ol ‒ Berdibek Saparbaev bauır. “Sofı ağa, Siz mağan ğana emes, qazaq halqına ağasız. Men –iniñizbin. İniñiz retinde  Sizdiñ aytqan mäseleñizdiñ bärin Almatıdağı jigitterge tapsıram. Olar ‒ eki künniñ işinde mäseleñizdi mampırt etip şeşip beredi. YAğni ol rayt etedi! ‒ dep taqıldata jönelgeninen-aq “Aldadım,aldadım! Esektiñ qiın jaldadıñ!” dep sanın şapaqtaytın qiqar balanıñ şälkem şalıstığın qaytalağanın sol sätte-aq sezip em-au. Qap-qap uädesiniñ oymaqtayın da orındamaytın osınday “mıqtı” şeneunikter ükimet törinen qaşanğa deyin körine bermek?...

Baybek mırza qaytıp kelgen qızday bolıp, öz ornına, Astanasına oraldı. Tört jılday bas qalamızdıñ törinde otırdı. Istığına küydi, suığına toñdı. Tıñdırğanı da biraz. Maqtaudı da estidi. Dattaudan da sau qalmadı. Ärine köptiñ köñilinen tabıla beru oñay da emes.

Ne deydi jwrt sonda:

“Imanğali azamat qalanıñ tar köşelerin keñeytuge barın salıp, jwrtşılıqtıñ jağdayın jaqsartuğa äbden ıntıq bolıp edi-au!”...

“Al mına Bauırjan mırza tar köşelerdi odan sayın tarıltıp, jürgizuşilerdi ayıppwldıñ astında şökeletti de qoydı. Sirä, özine joğarıdan: “Qaytseñ de ayıppwl saludıñ tür-tüsin köbeytip, qıruar qarajat tüsirudiñ közin tap!” deytin tapsırma berilgen-au, şaması!”..

“Äy, mınau ortalıq köşelerdiñ su jaña asfal'tin jıl sayın kertip, kemirtip qaytadan jañğırtudıñ biz bilmeytin kiltipanı bar-au. Ol mümkin onıñ öziniñ, ne tuısqanınıñ asfal't häm plitka zauıttarı boluına baylanıstı emes pe eken,ä?..

Şet köşelerdiñ asfal'ti tausılıp, şañı bwrqırap jatqanın nege körmeydi äytpese?”

Osınday küñkil-kübirden qwtılğan Bauırjanğa “ol jaqtağı qızmetiñ abroylı bola bersindi!” bir qaytalap tastayın.

Qarasın körsetpek tügili soqqan telefonıma da tırs etip til qatpağan Arman Qırıqbaevqa da, ünsizdiktiñ suın sığıp işken äkimdiktiñ birneşe bölim meñgeruşilerine de eş ökpem joq. Azamattıqtan küyki tirlikti pendelikke qwldilağan şirkinderge renjigende ne tabarmın.

Qadirmendi Baqıtjan mıra!

Sözimdi twqırta tiyanaqtarda aytarım!: “Taudağı Alıptı” (“Gornıy Gigant”) endi Öziñ menimen birge aralap körip, şañı bwrqırağan qarañğı da sasıq köşelerin oyqı-şoyqısı adam ayağın sındırmastay etip jöndeuden ötkizuge küş salar-au degen nietpen ümit artıp otırmın. Mümkin kezdesip te, kelisip te qalarmız. Soğan senuge tırısarmın-aq.

Sofı Smataev

Abai.kz

7 pikir