Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Alasapıran 3416 66 pikir 24 Mausım, 2019 sağat 12:52

Rasul Jwmalı: "Qosanov jauapkerşilikti sezinetin sayasatkerdiñ qadamın jasadı"

Ay boyı alaşapqın bolğan saylau da ayaqtaldı. Saylaudan keyingi sarsañ da sayabırsıdı. Bwl jolı el basqarmaqqa ekilenip şığıp, el-jwrttıñ aldında jarnamasın jasağandar jeteu edi. Desek te, dodanıñ bastı favoritteri – qazirgi prezident Qasım-Jomart Toqaev pen oppozicioner sayasatker Ämirjan Qosanov boldı. Saylau ayaqtalısımen Qosanov öz jeñilisin moyındap, Toqaevtı qwttıqtadı. Bwl Qosanovtı qoldauşılardıñ aşuın tuğızdı. Artı abır-sabırğa wlastı. Egjey-tegjeyin ejiktep aytıp jatpayıq, barlığın qazaqstandıq häm şeteldik aqparat qwraldarı täptiştep jazdı. «Qara su sapırğanmen sorpa bolmaydı» degendey, qaytalay bergennen nätije de özgermeydi. Biz şama-şarqımızşa saraptap köreyik. Qorıtındı şığarayıq.

Sonımen, jaqsılı-jamandı saylau ötkizdik. Prezident tañdadıq. Jasıratını joq, el-halıq Qosanov pen onıñ komandasına ökpeli. Saylaudıñ soñı mitingke wlastı. Bwl saylaudıñ özge saylaulardan artıq-kemi qanşalıq? Bilik tranziti orın aldı ma? Qosanov nege resmi nätijelerdi kütpey jatıp, jeñilisin moyındadı? Qosanov pen onıñ komandası biliktiñ quırşağı ma? Parlament saylauına Qosanov komandası qatısa ma? Swraq köp. Biz bügin sol swraqtarğa jauap izdep belgili sayasattanuşı Rasul Jwmalını sözge tarttıq.

 – Rasul ağa, siz öziñizdiñ «Jaña Qazaqstan» forumındağı äriptesiñiz Qosanovtıñ komandasında boldıñız. Qasında jürdiñiz, keñesşilik jasadıñız. Al Ämirjan Qosanov bolsa, saylaudıñ resmi nätijelerin kütpey jatıp-aq, prezident Toqaevtı jeñisimen qwttıqtap qoydı. El-jwrttıñ aşuın tuğızğan da osı jağday. Nege öytti?

– Ras, mümkin asığıstıq jasağan da bolar. Resmi nätijelerdi kütip barıp, mälimdeme jasauı kerek pe edi... Degenmen «ekzit-poll» nätijeleri jariya boldı. «Ekzit-poll» – saylau ayaqtala salısımen, saylaudıñ aldın ala körsetkişterin bildiredi. Bwl bizde ğana emes, älemdik praktikada qoldanısta bar närse. Anau, AQŞ-ta da, Batısta da, mınau Ukrainada da osı «ekzit-poll» nätijeleri jariya bolısımen, jeñilgen ümitkerler jeñgen ümitkerlerdi qwttıqtap jattı. Bizde de solay boldı. «Ekzit-poll» nätijesi boyınşa Qosanov şamamen 15,5 payız dauıs aldı.

 – «Ekzit-poll» bar bolğanı 13 mıñ adamnıñ jauabı negizinde jasaldı. Al bizde jalpı elektorat 12 million adamdı qwraydı. Olardıñ 77 payızdan astamı dauıs bergen. Şamamen 8-10 million adam. Osınşa halıqtıñ dauısın 13 mıñ adamnıñ pikirimen ölşeu jäne qisınsız ğoy...

– Joğarıda aytqanday, bwl kez kelgen memlekette jürgiziletin zertteu. Jalpı älemdik praktikada «ekzit-poll» degenimiz – resmi sanalmasa da, belgili bir ümitkerdiñ qanşa dauıs jinağanın bildiretin jäne tüpkilikti nätije şığaratın zertteu. Bwl Europada da solay, Amerikada da solay. «Ekzit-polldıñ» nätijesi men tüpkilikti nätijeniñ ayırmaşılığı ädette 1-2 payızdan aspaydı. Mısalı, «ekzit-poll» 15 payızdı körsetse, resmi nätije 20-25 payız bolmaydı. Bwl mümkin emes jağday. Äri ketkende 16-17 payız boladı. Sondıqtan, «ekzit-poll» nätijesi şığa salısımen, bwl belgili bir ümitkerdiñ jeñiske jetkenin nemese ekinşi tur bolatının bildiredi. Resmi derekterdi kütpey jatıp-aq, jeñilgen ümitker jeñiske jetken ümitkerdi qwttıqtaydı. Bizde de solay boldı.

Al endi bizde saylauğa degen tüsinik Batıspen salıstırğanda özgeşeleu ğoy. Jwrt resmi derekterdi kütu kerek edi degendey pikirler ayttı. Onıñ da negizi bar.

Degenmen, öziñiz qarañızşı, 9 mausım küni keşke şıqqan «ekzit-poll» nätijesinde Ämirjan Qosanovtıñ körsetkişi 15,5 payız boldı. Al ertesi küngi resmi nätije 16 payızdan säl astı. Iä, osı resmi nätijeni kütu kerek pe edi, asığıstıq jasamau kerek pe edi? Degenmen, bizde de älemdik täjirbiedegidey, «ekzit-poll» men resmi nätijeniñ ayırmaşılığı anau aytqanday alşaq bolğan joq.

Tipti, Qosanov resmi nätijeni kütip barıp, qwttıqtağan künniñ özinde el-jwrttıñ ökpe-renişi tarqamaytın edi. Sondıqtan, Qosanovtıñ qaşan qwttıqtağanınıñ aytarlıqtay äseri bolğan joq. Äyteuir aşulanğan azamattar bäribir renişterin bildiretin edi. Ol «ekzit-polldan» keyin bola ma, joq, resmi nätijelerden keyin bola ma, asa bir mañızğa ie emes.

 – Mäsele saylaudıñ qorıtındısın mülde moyındamauda şığar, bälkim. Öytkeni, jwrt bilik jariyalağan 16 payızğa sengen joq.

– Halıq «ekzit-polldıñ» 15 payızına da, OSK-nıñ 16 payızına da sengen joq. Bwl nätijelerge biz de sene qoymaymız. Ras, halıq saylau qorıtındısın mülde moyındamau kerektigin alğa tarttı. Aldap ketti dedi. Sondıqtan, mäsele principti türde Qosanovtıñ qaşan qwttıqtağanında jatqan joq. Saylau qorıtındısına halıqtıñ senimsizdik tanıtuınıñ negizgi sebebi – ol osığan deyingi ötken saylaular. Sondıqtan da mäsele – saylaudıñ tüpki nätijesin moyındamauda jatır.

28 jıldıñ işinde biz  6 ret prezidenttik saylau ötkizdik. Onıñ basım köpşiligi öz uaqıtınan bwrın, yağni kezekten tıs ötti. Barlığında eks-prezident Nwrswltan Nazarbaev ayqın basımdıqpen jeñdi. Osı 28 jılda bizde saylauğa degen senim qalmadı. Barlıq jerlerde jañağıday fal'cifikaciyalar bolatınına üyrenip qaldı. Dauıs bwrmalauşılıq, toptap byulleten salu t.b. osığan deyin de talay ret boldı. Sondıqtan da, osı jolı biraz azamattar saylauğa belsendi aralastı. Jer-jerdegi saylau uçaskelerine baqılauşı boldı. Dauıs bwrmalau faktilerin äşkereledi. Birşamasın äleumettik jelilerden kördiñizder.

 – Oppoziciya atınan saylauğa tüsken Ämirjan Qosanov principti türde saylau qorıtındısın moyındauı kerek pe edi, älde joq pa?

– Äueli moyındamau turalı aytayıq. Saylau küni bizdiñ ştabımızğa saylaudıñ nätijeleri turalı aldın ala aktiler kelip jattı. Protokoldar... 9 mausım küni saylau ayaqtalıp, qorıtındı şığaruğa az ğana uaqıt qalğan. Al bizdiñ ştabımızğa kelip tüsken protokoldardıñ jalpı sanı 50-ge juıq boldı. Osı jolı jalpı elimiz boyınşa 10 mıñğa juıq saylau uçaskesi boldı ğoy. Naqtı aytsaq, 9970 saylau uçaskesi boldı. Mine, sol 10 mıñğa juıq uçaskeden bar bolğanı 50 şaqtı protokol ğana bizdiñ qolımızda boldı. Olardıñ barlığında Ämirjan Qosanov  60/40, 60/30 payızben jeñgen eken. Qalğanın qolğa tüsire almadıq. 50 protokol degeniñiz, jalpı elektorattıñ jartı payızı ğana. Key jerlerde protokoldardı berdi. Al key jerlerde qolğa bergen joq. Jasıratını joq, key jerlerde baqılauşılardıñ özderinde de tabandılıq bolğan joq. Sondıqtan, protokoldardı ala alğan joq. Salıstırmalı türde aytayın, saylau ötkeli qanşa kün, mine, küni büginde bizdiñ qolımızda wzın-ırğası 150-dey ğana protokol bar.

Ekinşiden, 9 mausım küni, tünge deyin biz oblıstardağı özimizdiñ ökilderimizben habarlasıp otırdıq. Ras, Qosanovtı qoldağan birneşe öñir boldı. Äsirese, Batısta, Mañğıstauda Qosanovtı qoldauşılardıñ ekpini ülken boldı. Resmi hattamalardıñ qorıtındısınsız-aq, biz osınday aqparattardı alıp otırdıq.

Al Soltüstikte, Qostanay, Petropavl, Pavlodar, Qarağandı sekildi aymaqtarda Qosanov oysıray jeñilgen eken. Bwl aqparattardı biz sol aymaqtardağı özimizdiñ senimdi ökilderimizden, ştab jetekşilerinen bildik.

Tipti, qazaqı degen, qazaq oppoziciyası, qazaq ziyalıları tuğan Semeydiñ özinde bilik ökili ayqın basımdıqqa ie bolıp, Qosanovtan göri edäuir köp dauıs jinağan. Bälkim osınıñ aldında Qasım-Jomart Toqaevtıñ sol öñirge resmi saparmen barğanı ıqpal etti me, älde Toqaevtıñ Semeyge oblıs märtebesin qaytaramın dep bergen uädesi äser etti me, äyteuir Semeyde Toqaev jeñdi.

Bizde 14 oblıs pen 3 respublikalıq mañızı bar qala bolsa, solardıñ ärqaysısınan biz osınday mälimetterdi aldıq. Ärine, Mañğıstau, Batıs Qazaqstan sekildi jekelegen öñirlerde biz jeñiske jetkenimizge quandıq. Alayda, jekelegen oblıstardıñ nätijesimen bükil Qazaqstannıñ qorıtındısın şığara almaymız ğoy. Key jerlerde Qosanov jeñdi. Key jerlerde Toqaev jeñdi. Mısalı, Mañğıstaudan jetken aqparatqa biz quandıq. Al Qostanay, Semey sekildi aymaqtardağı nätijege de sendik.

Aqırı «ekzit-poll» nätijeleri şıqtı. Oğan qosa, jañağı aymaqtardan jinağan aqparatımız bar. Sondıqtan, joğarıdağıday şeşimge toqtaluğa tura keldi. Öytkeni, saylaudıñ qorıtındısın moyındamau üşin, qolımızda naqtı faktiler boluı kerek. Däleldemelersiz dau şığara almaymız ğoy. Sodan beri neşe kün ötti?.. Naqtı däleldemeler äli künge qolımızda joq. Al aktiler sanı bar bolğanı 150-ge juıqtaydı. 10 mıñ aktiden 150-i ğana qolımızda bar.

Qanday da bir mälimdeme jasau üşin qolımızda negiz boluı kerek. Däl sol 9 mausım küni bizde onday däleldemeler bolğan joq. Ämirjan Qosanov osığan süyene otırıp, Toqaevtıñ jeñisin moyındağan bolar.

 – Äleumettik jelilerde türli fal'cifikaciyalar äşkere bolıp jattı ğoy...

– Jañağıday fal'cifikaciyanı anıqtadı ma?.. Demek, äri qaray ol baqılauşı älgi dauıs bwrmalağan adamdı sotqa berui kerek. Onday aktiler joqtıñ qası. Iä, press-konferenciyalar ötkizildi. Äleumettik jelilerge faktiler salındı. Al äri qaray şe? Ekinşi, üşinşi qadamdar şe? Bwrmalauşılıq jasaldı ma, ol adam äşkere boldı ma, demek ol adam sot aldında jauapqa tartıluı kerek. Osı jağınan tabandılıq bayqalmadı.

Ärine, renişpen qarauğa boladı. Biraq, ayıptap, asıra qaralauğa jol beruge bolmaydı. Bwl 16 payızdıñ özi köñil könşitpese de, nätije. Alda basqa da şaralar  kele jatır...

 – Moyındamau şe? Onday da mümkindik boldı ğoy...

– Iä, moyındamauğa da mümkindik boldı. Moyındamau neni bildiredi? Moyındamau – bwl eñ aldımen saylaudıñ ädil ötkenine kümän bildiru, nätijelerdi joqqa şığaru. Alayda moyındamau – osımen şektelmeydi. «Men saylaudıñ nätijesin moyındamaymın» dep mälimdeme jasap qoyıp, qarap otıruğa jäne bolmaydı.

Moyındamau degen – narazılıq. Narazılıq bolğan soñ, alañğa şığu kerek. Basqa elderdegidey, öziñizdiñ moyındamaytınıñızdı alañda, halıq aldında, qoğam aldında körsetuiñiz kerek.  Bwl öte jauaptı mäsele. Alañğa şıqtı delik. Al onıñ artı qanday jağdayğa äkelip soqtıradı?

 – Biraq, halıq bäribir alañğa şıqtı ğoy. Qosanov äu basta Äbiläzovke qarata söylep, «sen halıqtı alañğa şığuğa ügitteydi ekensiñ, sol alañğa öziñ de şıq. Men bwrın mitingke şıqqanmın. Erteñ de şığamın» degen auandağı sözderdi ayttı. Al saylaudan keyingi mitingke jastar şıqtı. Halıq şıqtı. Qosanov şıqqan joq... Alañdağı jwrt «Qosanov aldap ketti» dep aşındı...

– Aytıp otırmın ğoy. Bwl ülken jauapkerşilik. Jwrttı alañğa jinau oñay. Al onı tarqatu şe? Jalpı, saylauğa degen közqaras bizde ärtürli boldı. Bireuler qoldadı. Bireuler nemqwraylılıq tanıttı. Endi bireuleri baykotşılardıñ janınan tabıldı. Tipti, baykotşıları bar, basqaları bar, Äbiläzov wrandap, Almatı, Astana qalalarında mitingke şığıp jattı. Şındap kelgende, narazılıq üdegen, osı bir şaqta halıqtı alañğa şaqıru ülken ağattıq bolar edi. Ärine, şaqıru, ündeu oñay da, onı baqılauda wstap twru bar ğoy. Barlıq mäselege jauapkerşilik kerek. Sayasatkerdiñ bastı jauapkerşiligi mälimdeme jasauda jatqan joq.

Sayasatkerdiñ bastı artıqşılığı – ärbir qadamınıñ, ärbir mälimdemesiniñ, ärbir isiniñ artı nege äkep soqtıratınına jauapkerşilikpen qarau. Osı twrğıdan alğanda, men Qosanovtıñ osı jolğı qadamın qoldaymın. Öziniñ qara basınıñ, jeke ambiciyasınııñ jolında qara halıqtı otqa aydap salğan joq.

Esteriñizde bolsa, saylaudıñ basında Qosanov «miting arqılı, şeru arqılı mäseleni şeşu neğaybıl» dedi. Qayta uşıqtırıp jiberuimiz mümkin edi. Qosanov äuel basta özgeristiñ örkenietti jolın tañdaytının alğa tartqan. Meniñşe, bwl Qosanovtıñ sayasatker retinde pisip jetilgenin körsetti.

 – Mitingiler bäribir ötti. Ol mitingiler turalı bizdi qoyıp, älemdik aqparat jazıp jattı. Qanşama adam qamaldı. Qosanov nege Rinat Zaytov sekildi sol halıqtıñ aldına şığıp, basu aytpadı, sabırğa şaqırmadı?

– Negizi hronologiyasına qarasañız, mitingiler 9 mausım küni bastalıp ketti. 9,11,12 küni mitingiler ötti. Sözimizge jauap bereyik, derekter keltireyik. Osı üş kündegi mitingiler – bwl Mwhtar Äbläzovtiñ jaqtastarı şaqırğan, wyımdastırğan mitingiler edi. Äbläzovtiñ ündeulerin qarap şığıñızşı, «osı üş künde mitingige şığamız, osı künderi saylauğa baykotımızdı aytamız» degen edi.

Ämirjan Qosanov 9 mausım küni qwqıq qorğau wyımdarınıñ asıra silteuşiligine qatıstı öz mälimdemesin jasadı. Bwl mitingti baykotşılar wyımdastırdı. Basqalay aytqanda, Qosanovtıñ özin joqqa şığarğan, onı sınağan, oğan jala japqan, oğan qarsı şıqqandar wyımdastırdı.

Endi Qosanov öz qarsılastarı wyımdastırğan mitingke kelip, solardıñ qatarınan tabıluı qanşalıq logikağa sayadı?

Saylau nätijeleri şıqqannan keyin, Qosanov öz ştabında BAQ ökilderimen, bwqara ökilderimen kezdesip, öz wstanımın ayttı. «Men özgeristerdi qalaymın. Biraq, örkenietti özgeristerdi qalaymın. Tipti kerek bolsa, osı jolda bilikpen dialogqa baruğa dayınmın. Biraq, men üşin bwl özgeristerdiñ qwnı bireudiñ bir tamşı jası men qanı bolatın bolsa, mağan bwl kerek emes» dedi.

Sırttan otırıp arandatuşılar bar, divanda otırıp, jwrttı alañğa şaqırıp, özderi sol alañğa şıqpaytın wyımdastıruşılar bar. Jastardı aydap salıp, manipulyaciya jasap otırğandar bar. Erteñ bireudiñ bası jarılıp, közi şığatın bolsa, ol jastardıñ ata-anasınıñ, tuıstarınıñ aldında kim jauap beredi? Sırtta jürip, bwyrıq bergen adamdar ma? Joq! Olar jauap beretin bolsa, keşegi mitingterde qanşa adam wstaldı, jauap berer edi ğoy...

 – Ämirjan Qosanovtıñ özi de sonday mitingterge şıqtı ğoy. Wyımdastırdı, bası-qasında jürgenin özi de talay ret ayttı...

– Ras, bwğan deyin de oppoziciyalıq bağıtta jürgen Ämirjan Qosanov birneşe şeruler wyımdastırdı. Söz jüzinde emes, şın mäninde sol şeruşilerdiñ aldıñğı qatarında boldı. Jauapkerşilikti moynına aldı. Türmege de otırıp şıqtı, sol üşin. Bwl twrğıdan, Qosanov sözi men isi sabaqtas ekenin däleldegen adam.

Joğarıdağı swrağıñızğa töteley jauap – osı jolı 9-10 mausımda Qosanov qatañ, radikaldı qadamğa barudı jön körmedi. Jauapkerşilik dep otırğanım osı. Kez kelgen şeru basta beybit boladı. Al onıñ artı qanday dürbeleñge wlasuı mümkin ekenin bilemiz. Kezindegi arab elderindegi, kezindegi qırğızdağı oqiğalardı kördik. Mwnday kezde örkenietti demokratiya jayına qaladı da, onıñ ornın anarhiya basadı, bülik basadı, tolqu basadı. Bwl eldegi twraqsızdıqqa äkep soqtıradı. Osı eseppen qarasaq, jauapkerşilikti sezinetin sayasatkerdiñ qadamın Qosanov jasadı.

 – Degenmen, osı tañdauı üşin de Qosanovtı «satqın» dep ayıptap, onıñ atına neşe türli, aytuğa auız barmaytın auır-auır sözder aytılıp jatır ğoy. «Qosanov bilikke satılğan» dedi. «Qosanov aldap ketti» dedi. «Ukrainada ärtis prezident bolsa, bizde prezident bolamın degen adam ärtis bop ketti» dedi...

– Onıñız ras. Köp äñgime aytıldı. Qosanov jeke basınıñ abıroyına nwqsan keletinin, köpşilik bwl şeşimdi dwrıs tüsinbeytinin bildi. Jwrt bwnı älsizdik, bilikke satılğandıq dep wğatının bildi. Bäribir osı qadamğa bardı. Mäsele jeke bastıñ abıroyında emes. Eldiñ işki twraqtılığında. Bwl bilik tranziti kezeñi. Müddeler qaqtığısı köp.

 – Bolat Atabay «TriKO» jobası turalı jazdı. Äleumettik jelide  biraz azamat sizderdi «biliktiñ jobası» dep ayıptadı.  Jalpı Qosanovtıñ da, onı qoldağan Dos Köşim, Aydos Sarım, Rasul Jwmalılardıñ da atına türli ayıptaular aytıluda...

– Şındap kelgende bwl äñgimelerdiñ barlığı derlik bos söz. Osı künge deyin Qosanovqa, bizge qwrı jala jabular ğana boldı. Sonıñ jetegine erip ketu de dwrıs emes dep esepteymin.

Iä, saylauğa deyin de, saylaudan keyin de osınday alıp-qaşpa äñgimeler örşip ketti. «Qosanov pen onıñ komandası bilikpen auız jalasqan» dedi.  Ne demedi deñizşi...Äsirese, eski oppoziciyanıñ serkeleri, Äbläzovter tarapınan osınday äñgimeler köp aytıldı. Bwl jalğız sol 9 mausım küni emes qoy. Bir ay boyı osı... Naqtı dälelsiz, jalañ ayıptaular...Qosanov dodağa qalay tüsti, solay bastaldı. Özderi saylauğa tüsken joq. Basqa bireudiñ tüskenin qabılday alğan joq. Kelise almadı. Söytip, qarsı şıqtı. Qarsı şıqqanda da, sol, siz aytqanday, «bilikpen auız jalastı» degennen artıq eşteñe ayta almadı. Ayta almaytın edi. Öytkeni, eş däleli, eş argumenti joq.

Olar, Qosanovtı ayıptau üşin, onıñ barlıq qadamdarın zerttep, tekserdi. Bilikpen qanşalıq jaqın ekenin zerttedi. İlik izdedi. Taba almadı. Bir ay boyı, sol, orıstıñ aulada otırıp alıp, ösekti köpiretin «babkaları» sekildi, qaueset taratudan asıp, ärige bara almadı. Naqtı fakti bolsa, käne? Mınaday kölik sıylaptı, mınaday aqşa alıptı, jeke basına mınaday jağday jasaptı degen faktiler bar ma? Joq.

Ämirjan Qosanov 1998 jıldan beri oppoziciyada jürgen adam. Tipti, onı sınap otırğan azamattardıñ özi kezinde bilik qwramında ministr, äkim, komitet basşı bolıp jürgende Qosanovtıñ bilikpen dialogqa kelmegenin aytıp jatır. Al özderi lauazımdı qızmetterde jürgende bilikke talay ret jeñilgenin bilemiz. Men, sol 2005, 2007 jıldardı aytıp otırmın...

21 jıl boyı principti türde oppoziciyada jürgen Qosanovqa qatıstı qanday däyek bar? Bolsa jauap berip köreyik, aytsınşı sol adamdar...

Kerisinşe, Qosanov turalı belgilisi mınau: Qosanov osı 21 jıl boyı bilikpen ımırağa kelgen joq. Biliktiñ soyılın soqqan joq. Bilikten bir tiın aqşa alğan joq. Almatıda qarapayım päterde twradı. 15 jıl boyı bir kölikpen jüredi. Balaları qarapayım qazaq mektebinde oqığan. Keybireulerdiki sekildi specmektep emes. Onıñ işinde 3 ret türmege otırdı. Birneşe märte soqqığa jığıldı. Otbası müşelerine de ses körsetildi t.b.

Bilikpen auız jalasqan bolsa, biliktiñ ökili bolsa, ötirik oppoziciya bolsa, 21 jıl boyı osınday jağdaylarğa tözer me edi? Kim onday oppoziciyağa baradı? Qisınsız ğoy...Adamdı qanşa jerden satıp aluğa boladı degenmen, logikağa sıymaydı.

Naqtı birde-bir dälel joq. Ösek. Al ösekke qalay kommentariy beremiz?! Sol ösekti taratuşılar tım qwrığanda bir dälel keltirsin. Sonda jauap beremiz.

 – Älgindey ayıptaulardı eski oppoziciya ökilderi ğana aytqan joq. Qosanovtı qoldağan azamatar da ayttı. Saylauda baqılauşı bolğan adamdar ayttı...

– Qosanovtı qoldadı degende, resmi derekter boyınşa Qosanovtı 1,5 million adam qoldadı. Oğan dauısın berdi me, yağni onı qoldadı. Logikağa salsıq, osılay.

Sol saylauğa qatısqan, baqılauşı bolğan azamattardıñ pikirinşe, halıqtıñ 30-40 payızı Qosanovtı qoldadı. Endi, sol qoldauşılar qayda? Mümkin bireuleriniñ köñili qalğan şığar. Bireuler qatelesip dauıs bergen şığar. Endi ol adamdar oñ men solın tanımaytın mektep balası emes qoy. Ärkim öz tañdauına jauap berui kerek.

Iä mağan da, saylauğa deyin jeke tanıstarım habarlasıp swradı. «Sen sayasatta jürsiñ ğoy. Kimge dauıs beremiz» dedi. Men solardıñ bireuine de Qosanovqa dauıs ber dep aytqan joqpın. «Bwl öz tañdaularıñız. Özderiñizdiñ azamattıq şeşimderiñiz. Anağan nemese mınağan dauıs ber dep ayta almaymın. Jeke öz basım Qosanovqa dauıs beremin» dedim.

YAğni, Qosanovqa dauıs bere me, joq pa, saylauğa qatısa ma, joq pa, bwl ärkimniñ öz erki, öz tañdauı.

Resmi nätije boyınşa 1,5 million adam Qosanovtı qoldap dauıs beripti. Sol 1,5 million adam bir künniñ işinde 180 gradusqa auısıp ketui, qanşalıqtı qisındı äreket?! Bizde saylau mädenieti joq desek, tağı özimizge tiedi. Birizdilik qayda? Tabandılıq qayda? Ärkim öz tañdauına tabandılıq körsetui kerek qoy... Qoğamnıñ de türli jeleulermen, türli qauesetterdiñ soñına erip ketkeninen köñil qalğanı jasırın emes.

 – Desek te, 16 payız degen Täuelsiz Qazaqstan tarihındağı 6 saylaudağı, bilik qarsılastarınıñ jinağan eñ joğarı körsetkşi. Bwğan deyin Serikbolsın aqsaqal ğana 12 payız dauıs alğan edi...

– Ras, aytasız, 16 payız ärine, bireuge wnamaytın şığar, degenmen, äjeptäuir körsetkiş. Osı 28 jılda 6 ret prezidenttik saylau ötkizdik. Sonıñ işinde jalğız Serikbolsın Äbdildin aqsaqal ğana 12 payız dauıs jinadı. Ol 1999 jılğı 10 qañtardağı saylau edi. Degenmen, Äbdildin men Qosanovtı salıstıruğa jäne kelmeydi. Ol kezde Serikbolsın Äbdildin birikken oppoziciyalıq koaliciya atınan tüsti. 2005 jılı prezidenttik saylauğa tüsip, 6,5-7 payız dauıs alğan Jarmahan Twyaqbaydı da oppoziciyalıq koaliciya qoldadı.

Al osı jolı Ämirjan Qosanovtı oppoziciya qoldağan joq. Oppoziciya birikken joq. Kerisinşe, baykotşılap ketti. Qosanov 21 jıl boyı oppoziciyada jürgen adam retinde, jekelegen wyım atınan tüsti. Sonda da 16 payız dauıs jinadı. Qosanov jinağan körsetkişti «Nwr Otandı» aytpağanda, parlamenttegi partiya ökilderi de jinay alğan joq. Sondıqtan, jekelegen adam üşin 16 payız ülken nätije.

Bwl Qosanovtıñ jetistigi emes, ärine. Qoğamnıñ jetistigi. Sol 16 payızdıñ bir böligi, Qosanovtı şınımen qoldap dauıs berdi. Al keybireuler, äyteuir biliktiñ ökili bolmasa boldı degen nietpen dauıs berdi. Sol arqılı bilikke narazılığın körsetti. Meniñşe, bwl jolı Qosanovtı qoldağandardan göri, bilikke qarsılıq bildirgisi kelgender dauıs berdi. Jäne bwl bilikke ülken türtki boldı.

 – Jäne bilik sol 16 payızdı, 1,5 million adamnıñ dauısın moyındadı ğoy...

– Dwrıs aytasız, bilik resmi türde 16 payızdı moyındadı. Biliktiñ scenariyi özgerdi. Esteriñizde bolsa, biliktiñ atınan äleumettik jelilerde resmi saualnama jürgizgender, Qosanov arı ketkende 5 payız jinaydı dep boljadı. Keyin, ol san 7 payızğa özgerdi. Ädette, älemdik täjirbiede osınday zertteulerdiñ artında resmi biliktiñ öz senariy twradı. El-jwrttıñ tamırın basıp köredi, osılay. Äu basta, bilik Qosanovtı 5-7 payızdan aspaydı dep boljağan. Biraq, ol senariy özgerdi. Resmi türde 16,5 payız moyındaldı. Bwl qoğamnıñ oyanğanın körsetti. Bwl ülken jetistik. Ärine, ol jetistikti Qosanov ta, onıñ komandası da menşiktey almaydı. Qoğam silkindi. Qoğam oyandı. Bilik amalsızdan bolsa da, sol nätijelerdi moyındadı.

Saylaudan keyin, prezident Toqaev öz bağdarlamasın,10 basımdıqtı wsındı. Sol 10 basımdıqtıñ işinde, Qosanovtıñ sayasi bağdarlamasına engen birneşe punkterdi tabasız. YAğni, Qosanovtı qoldağan 16 payızben, solardıñ arman-tilekterin qazirdiñ özinde bilik moyındap otır. Äzirşe, söz jüzinde. İs jüzinde qalay bolatının uaqıt körsetedi. Degenmen, prezidenttiñ bağdarlamasına sol mäselelerdiñ enui de öz aldına nätije.

 – Keşegi jastar tolquınıñ tağı bir sebebi – qoğamnıñ wzaq merzimdi özgeristerge töziminiñ tausılğanı şığar... Qanşa degenmen, biz 28 jıl boyı bir senariyge tüzilgen saylaui jüyelerdi körip kelemiz ğoy...

– Joğarıda aytqanday, kez kelgen demokratiyalandıru, liberalizaciyalanu bir künde jüzege asa salmaydı. Biz 25-30 jıl boyı avtoritarlı memlekette ömir sürip keldik. Jwrttıñ aşu-ızasınıñ bir sebebi sol boluı kerek. Qosanovqa dauıs berip, onı prezidenttikke ötkize salıp, ömirdi bir-aq künde özgerte salu degen äñgimeniñ özi logikağa sıymaydı. Ärine, pende bolğan soñ, özgeristerdiñ tez ötkenin qalaymız. Alayda, sayasattağı oqiğalar tez bola salmaydı ğoy. Ol üşin sayasi demokratiyalıq dästürler qalıptasuı kerek. Ol üşin qoğamnıñ özi de bwğan belsendi aralasuı kerek. Bwl wzaq merzimdi ürdis. Qazirşe, sol ürdistiñ alğaşqı qadamı jasaldı. Ol keşegi – 16 payız.

Ökinişke oray, biz sol 16 payızdı äri qaray damıtıp, wlğaytudıñ ornına keri ketip baramız. Bir-birimizge senimsizdik tanıtıp, bir-birimizge jala jauıp, bir-birimizdi qaralap, jwmılğan qoğamdı ıdıratuğa küş saludamız. Biz qolımızda bar 16 payızdıñ özin ıdıratu üşin jwmıs jasap jatqandaymız. Ökinişke oray, bizdiñ qoğamnıñ qazirgi körinisi osı.

 – Endi parlamenttik saylau kele jatır. Osı jolğı saylauda ortalıqtandırılğan partiyalıq komanda ökilderin jolda qaldırğan Qosanov pen onıñ komandası parlamentke bara ma?

– Şınında 9 mausımmen bäri ayaqtalğan joq. Qosanovtıñ parlament saylauına qanşalıq qatısa alatının döp basıp ayta almaymın. Onıñ öz josparları, öz wyğarımdarı bar şığar. Jalpı parlamenttik saylaular turalı türli äñgimeler bar. Zañ boyınşa 2020 jılı ötui tiis. Biraq, bizdiñ dästürimizge salsaq, kezekten tıs ötip qaluı da ıqtimal.

Al qazirgi qoldanıstağı zañnamalarğa säykes, bizde saylauğa tek sayasi partiyalar ğana tüse aladı. Jekelegen ümitkerler parlament saylauına qatısa almaydı. YAğni, Qosanovqa saylauğa tüsu üşin sayasi partiya kerek. Sol partiyanıñ atınan tüsui kerek. Al onday partiya Qosanov pen onıñ komandasında joq.

 – Al partiya qwruğa uaqıt tapşı...

– Uaqıt tapşılığınan bwrın, soñğı 10-15 jılda Qazaqstanda partiya qwru tipti mümkin emes. Bwğan deyin «Jaña Qazaqstan» forumı qwrılğan. Tübinde halıqtıq qozğalısqa aynala ma degen ümit boldı. Ökinişke oray, bwl da mümkin bolmadı. Qanday da bir partiyanı, qozğalıstı, wyımdı tirkeu – biliktiñ qolında. Al osı jağdaydı özgertu üşin aldımen saylau turalı zañdardı özgertu kerek. Säl de bolsa, demokratiya talaptarına säykestendiru kerek. Al oğan qoldanıstağı zañdar mümkindik bermeydi.

Qoğamnıñ qoldauı bolğanı künniñ özinde, biliktiñ ol partiyanı tirkeuge jigeri jete me? Qaydam. Sondıqtan saylauğa tüsu, ya tüspeu keleşektiñ enşisi.

 – Dayın partiyalar şe? 

– Dayın partiyalar bolğanda, qazir JSDP ğana bar. Onıñ özi brendin özgertip, «Aqiqat» bolıp jatır. Onıñ basşılığı özgerdi. Bwl özgerister qanday qorıtındığa alıp keledi, ol da bölek äñgime.

Bwğan deyin, JSDP turalı el işinde sıni pikirler köp aytıldı. Belsendiliginen ayrılğan, saylauda ğana tirilip, onda da baykot jariyalap qoyıp qayta tınış jatatın partiya degen tüsinik qalıptasqan. Bwl partiyanıñ eski basşılığı, eski ökilderi key kezde biliktiñ jağına şığıp ketetin, keyde pro-reseylik integraciyalıq jobalardı (EAEO sekildi)  qoldap ketetin edi.

Endi qazir partiya basşılığı auıstı. Ermwrat Bapiı kelgen soñ, biz ülken ümitpen qarap otırmız. Şın mäninde halıqtıñ müddesin oylaytın, demokratiyalıq, liberaldıq, äleumettik partiya bola ma degen ümit joq emes. Al qazir naqtı osı partiyamen saylauğa bara ma, joq pa, ayta almaymın. Basqa sayasi partiya joqtıñ qası. Olar turalı söz etpey-aq, qoyayıq.

 – Jalpı, osı jolğı saylaudıñ osığan deyingi saylaulardan ayırmaşılığı qanday? 

– Ol ärine, osı jolı prezidenttikke Nwrswltan Nazarbaevtıñ tüspeui boldı. 28 jıl da 5 ret saylauğa tüsti. Beseuinde de ayqın basımdıqpen jeñip şıqtı. Salıstırmalı türde aytsaq, mısalı, özge elderde Europada, AQŞ-ta kandidattar 90 payızben jeñbeydi. Olarda ümitkerler 60/40, 55/45 sekildi körsetkiştermen ğana jeñedi. Tipti, ekinşi turı ötedi. Al bizde osığan deyingi saylaularda Nwrswltan Nazarbaev 90 payızdan tömen alğan joq...

 – 1999 jılı 81 payız aldı...

– Iä, sol jılı oppoziciya birikti. Ortaq ümitkerdi wsındı. Serikbolsın Äbdildin 12 payız alğan.  Al 1991 jılı 98 payız, 2005 jılı 91 payız, 2011 jılı 95 payız, 2015 jılı 97 payız... 1999 jılı ğana 81 payız aldı.

Ekinşi mäsele, Nwrswltan Nazarbaevtıñ kezinde saylauğa salıstırmalı türde Nazarbaevqa şınayı bäsekeles bolatın adamdar da bolğan joq. 1999 jılı Serikbolsın Äbdildin men 2005 jılı Jarmahan Twyaqbaydan basqa kimdi ayta alamız? Ol ekeuin de birikken oppoziciya wsındı. Demek, bilik ökiliniñ osı jolı 70 payız aluı – aytarlıqtay nätije. Bwğan deyin 70 payız degen nätije bolğan joq. Tağı bir ayırmaşılığı – oppoziciya ökiliniñ 16 payız aluı. Resmi biliktiñ sol 16 payızdı moyındauı.

Osığan deyingi saylaularda halıq belsendilik körsetken joq. Al osı jolı qoğam oyandı. Saylauğa belsendi qatısıp, baqılauşı boldı. Bwl da artıqşılıq. Ärtürli zañ bwzuşılıqtardı äşkerelep jattı. Öz poziciyasın batıl talap etti. Ayta berseñ, osı sekildi özgeşelekter bar. Jalpı, demokratiyağa qaray alğaşqı qadamdar jasaldı.

 – Tüyindeyik ağa...

– Söz soñında aytarım, sayasat divanda otırıp alıp, batırsınu arqılı jasalmaydı. Osılay boların äu basta bilip em, bäri beker degen säuegeyliktiñ qwnı kök tiın. Mäsele qaşan da naqtı öziñ ne bitirdiñ degenmen ölşenui kerek.  Osı twrğıdan alğanda, basqalar bwğıp qalğanda, ya tasada jatıp tas atqanda, basın täuekelge tikken Ämirjannıñ jasağanın oñ bağalau kerek.

Jalpı saylau bolsın, basqa da nauqandar bolsın, şeşuşi sät qoy. Ärine, sezimtal mäsele. Biraq, solay bola twrsa da, sayasi közqarasta emociyadan göri, qızuqandılıqtan göri sabırmen qarauğa äuestenuimiz kerek. Bireudi wnatatın bolsa, onı jer-kökke sıyğızbay maqtap, odan köñili qalsa, jerden alıp, jerge salıp jamandau degen dwrıs emes. Sayasat degen wzaq merzimdi qadam. Birizdilik kerek. Aqılğa jeñdiru kerek.

 – Rasul ağa, äñgimeñiz üşin rahmet!

– Sizderge de köp rahmet!

Swhbattasqan Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

66 pikir