Jeksenbi, 20 Qazan 2019
Betbwrıs 3165 9 pikir 31 Qazan, 2017 sağat 13:15

Jaña älipbi – ruhani damudıñ kepili

Memleket basşısı Nwrswltan Nazarbaevtıñ Qazaq tili älipbiin kirillicadan latın grafikasına köşiru turalı 26 qazanda qabıldanğan jarlığın tolıq qoldaymız. Sebebi ol qazaq halqınıñ ruhani damuına jol aşadı jäne el egemendiginiñ nışanı bolıp tabıladı.

Qazaqstan täuelsizdik jariyalanğannan keyin qazaq tilin latın grafikasına köşu mäselesi qolğa alındı. Bwl 1929 jılğı birtwtas türki älipbiin latın  grafikasına auısı turalı Qwrıltay şeşimine qayta oralu boldı.

1992 jıldıñ mamır ayında Türkiya Respublikası ükimetiniñ bastamasımen Ankara qalasında barlıq täuelsiz türki memleketteriniñ ökilderi jinalıp, latın äripiniñ negizinde jaña älipbi jasau mäselesin talqıladı.

Bwl ğılımi şarağa Türkiya, Qazaqstan, Özbekstan, Türkimenstan, Qırğızstan jäne Soltüstik Kipr Türik Respublikası delegaciyaları qatıstı. Olardıñ qwramında til mamandarı, filologtar jäne resmi ükimet ökilderi boldı. Qazaqstan tarapınnan Til bilimi institutınıñ direktorı, Ğılım akademiyasınıñ akademigi Äbduäli Qaydarov bastağan ğalımdar jäne Ükimet tarapınan QR Sırtqı ister ministriniñ orınbasarı retinde men qatıstım. Türik ğalımdarı latın grafikasına negizdelgen jalpığa ortaq türki alfavitin jäne jeke qazaq, qırğız, özbek, qaraqalpaq, türkimen, äzerbayjan älipbiiniñ jobasın jasap, talqığa saldı. Bir aptağa sozılğan mañızdı basqosu barısında barlıq täuelsiz türki memleketteriniñ ökilderi kirillicadan latın ärpine köşuge kelisti. Almatığa oralğan soñ bizdiñ delegaciya latın ärpiniñ negizinde jasalğan qazaq älipbiiniñ jobasın Qazaqstan ükimetine tapsırdı. Sodan beri qazaq ğalımdarı jaña älipbige köşu jolında jwmıs atqarıp keldi.

Türkiyada ötken ğılımi mäjilistiñ nätijesinde Özbekstan, Türkimenstan, Äzerbayjan latın alfavitine köşip aldı, al Qırğızstan ükimeti de bwl jobanı bekitti. Alayda qarjı mäselesine baylanıstı qırğızdar äli latın ärpine köşken joq.

Endigi kezek Qazaqstanğa da kelip, jaña älipbi dayındağanda biz joğarıda atalğan memleketterdiñ täjiribesin paydalanıp, olarda orın alğan kemşilikterdi eskerip, latın ärpiniñ negizinde qazaq älipbiin jasadıq. Prezidenttiñ bwl ülken bastamasın bükil halıq qoldadı. Eger de biz kirillica ärpinde qala bersek, bükil türki äleminen alşaqtap keter edik. Sondıqtan da latınğa köşu türki halıqtarınıñ birligin saqtau, ğılım, bilim, öner salasında özara jaqındasuına zor üles qosadı. Jäne mwnıñ ülken sayasi mağınası da bar, biz täuelsiz memleket ekenimizdi körsete bildik.

Köp älipbi jobalarınıñ işinen tañdalıp alınğan jaña älipbidiñ wtımdı jerleri öte köp. Jazudı qiındatpay, qazaq tiliniñ töl dıbıstarın diagraftan (qosarlanğan äripten) bas tarttıq. Onıñ ornına «ä» (A’ a’), «ğ» (G’ g’), «i», «y» (I’ i’), «ñ» (N’ n’), «ö» (O’ o’), «ş» (S’ s’), «ç» (C’ c’), «ü» (U’ u’), «u» (Y’ y’) dıbıstarın äripterge noqat qosu arqılı belgilendi. Al qazaq tilinde paydalanılmaytın orıs tilinen engen «c», «ya», «yu», «e», «ş» äripteriniñ jaña älipbige enbegeni tura boldı. Sonımen, qazirgi kirillicanıñ 42 ärpiniñ ornına 32 dıbıstı 32 ärippen belgileu qazaq tiliniñ oqu, jazu täsilderin jeñildetti.

Iya, bwl reformanıñ enui üşin biraz qarajat pen uaqıt qajet. Jaña älipbidi oqıtu, oqulıqtar, ädebiet şığaru, baspasözdi latınşağa auıstıru köp eñbekti talap etedi. Alayda qazaq halqınıñ keleşegi üşin, ruhani damuı üşin, Mäskeudiñ küştep engizgen ärpinen qwtılu ülken qoğamdıq-sayasi mağınası bar. Egemendigimizdi nığaytuğa, täuelsizdigimizdi saqtauğa jol aşıp otır. Oğan dälel, Reseydegi şovinistik küşter, qazaqtardı «russkiy mir» şeñberinen şığarğısı kelmey otırğan küşter bizdiñ jaña latın älipbiine köşkenimizge narazılıq tanıtıp otır.

«Köz qorqaq, qol batır» demekşi, ülken qadamğa bet aldıq. Bizdiñ atalarımız latın ärpinde oqığan. Osı uaqıtqa şeyin kitaphanalarda sol jıldarı laşınşa şıqqan eñbekter bar. Büginde jastarımız ağılşın tili arqılı latın äripterin biledi. Endi bükil halıq bolıp jaña bekitilgen Latın grafikasına negizdelgen qazaq tili älipbiin meñgeru jäne damıtu jolında jwmıla jwmıs isteyik.

 Saylau BATIRŞA-WLI,

diplomat, professor  

Abai.kz  

9 pikir