Senbi, 7 Jeltoqsan 2019
Ruh 5252 0 pikir 25 Qaraşa, 2015 sağat 22:06

"MIÑ BASI"

 

«Mıñ bası»  atalğan  «Jambas» ayğırdıñ  erlikteri  turalı  hikaya.

(Bolğan  oqiğanıñ  izimen)

Şığıs Qazaqstan oblısınıñ Wlan audanınan  şıqqan «Jambas» attı  ayğırğa   qatıstı äñgimilerdi elge  barğan sayın qwlağım  är jerden  şalıp-qalıp  jürdi. Sabaqtı ine sätimen degen, bügin,  2015 jıldıñ  qazan ayınıñ 19 küni  aytulı attıñ iesi Älibek Ospanbaevpen «Qasım Qaysenov» kentindegi  qarındasım Saltanat pen  küyeu balam  Maqswttıñ eñseli üyinde  osı taqırıptı tilge  tiek etip otırmız.

Älibek sağan qoyar alğaşqı swrağım: «Nege,  bwl ayğırğa «Jambas» degen at  qoydıñdar?».

- «Jambas» biıl 16-ğa  toldı. Twqımı - kädimgi  qazaqtıñ  qazanatı. Azınağan ayğır, nağız  jauınger  jılqısı. Onıñ twrpatı: qwlan bas, jwmır  moyın, qalıñ jal,  arşın tös - keñ omırau, jarau qarın,  döñgelek sauır,  jazıq jauırındı, şoqpar san,  tik baqaylı, bolat  twyaqtı.  Közi qıran bürkittiñ közindey  ärqaşan  ottay janıp twradı.  Qorqu, ürku degendi  bilmeydi. Altaydıñ qalıñ jauğan  qarın  torı ayğır, ledokolday  jarıp şabadı. Örge qaray örlegende, oğan eşkim jete almaydı. Şarşau degendi  bilmeydi. Bir tün, bir kün onımen tabındı aydağanda qıñq degen sır  bildirmeydi. Torını dönen kezinde özim üyretip aldım. Sodan beri meniñ ömirimdi  de jäne  jılqışılıq  abıroyımdı da  qorğap kele  jatqan  osı  januar boladı. Onıñ «Jambas» dep ataluına  mına  oqiğa   sebep boldı. 2004 jıldıñ aqpan ayınıñ ortasında otız şaqtı  jılqısı bar üyirge bir top aş qasqır şabadı. «Mıqtı ayğır üyirin saqtay aladı, it-qwstan  qorğaydı» degen qazağımnıñ sözi  ras. Sonda,  alpauıt ayğırım eñ aldımen tay, qwlın, jabağılardı qorğap, dala börilerine aldırmadı. Üyirdi bir jerge, tömpeniñ basına iirip, jırtqıştardan qorğap  qaldı. Biraq,  özi,  aşulanğan  qasqırlarğa  qattı talandı. Qasköyler wstaranıñ jüzindey azu tisterin oñ jambasqa  ayamay salıp, san etteriniñ parşasın şığarğan. Bizdi,  et qızuımen eşteñe  bilmegen januarım, jalı  küdireyip, arqırap kisinep  qarsı  aldı. Bwlşıq atqan sanınan qan toqtamay ağuda. Aydalada  ayanbay  jaralanğan januarğa ne istey alasıñ? Em-domdı auılda  ğana  jasay alasıñ emes pe?  Sosın, üyirge tağı da qasqırlar qaytadan şabuı mümkin dep, jılqılardı  qıstaqqa qaray aydadıq. Jañağı aytqanımday et qızuımen eşteñeni elemegem  twlparım at qorağa kirgen  boyda  swlap tüsti.

- Älibek, mına ayğırıñ mal bolmaydı. Janın qinamay basın kesu  kerek, - dedi brigadirimiz  Jaqıp ağa. Men, onıñ  ükimine   üzildi-kesildi qarsı  şıqtım.

- Jäke, torıdan  ayırılsam, meniñ  ömirimniñ  säni men mäni ketedi. Odan da, qoldan ne keledi sonı aytıñız? -  dedim.

Meni  jaqsı biletin,  Jaqıp  ağa: «Aytqanıñnan  qaytpaytın, mineziñ bar, bauırım. Daulasuğa   uaqıt az. Atqa min de, ortalıqqa bar. Onda audandıq veterinalıq stanciyada  Qasımqan degen veterinar  ağañ  jwmıs isteydi. Audandağı jılqınıñ bilgir emşisi sol ğana». Jambıl ağanıñ  auzımen qws tisteytin, jelmen jarısa alatın jüyrigimen jüyitkip kelemin. Oyım bireu, «qaytsem de ayğırımdı ajaldan qwtqarıp qatarğa  qosu». Sol  üşin jan pida. Mağan sol sätte torı ayğırımnan  jaqın  jan joq edi. Jiırma şaqırımdı artqa tastap, äp-sätte mejeli jerge kelip jettim. Jolım  bolğanda,  Qasımqan ağa,  ornında eken.

Aytıp-aytpay ne kerek, bilikti maman, Qasımqan ağa,  attı  wyıqtatıp,  kädimgidey operaciya  jasadı. İriñderdi  tazaladı, qasqır tilgen jambastıñ etterin jibek  jippen tep-tegis etip  tigip şıqtı. Bir sözben aytqanda, qazanatımdı ajaldan araşalap alıp qaldı. Sodan beri, torı ayğır «Jambas» degen atqa ie boldı.

«Jambastıñ» ekinşi erligi turalı aytıp öteyin dep, Älibek  äñgimesin  odan äri  jalğastırdı. Ol bılay  bolğan edi. 2006 jıldıñ  qısı  wzaq bolıp,  köktemi  keş keldi. Öziñiz jaqsı  bilesiz,  «Qızıl su»,  «Wzın Bwlaq», «Dübir», «Tasötkel» özenderi  «Qanay» özenine  qwyadı. Öz kezeginde «Qanay» özeni  «Otradnoe», «Novonikol'sk», «Saratovka» eldi mekenderin  basıp  ötip,  ülken «Ertiske» qwyadı. Jılda «Sandıqtau»  jaylauına  bararda 500-dey bas jılqılardı  qwraytın tabındı «Qanay» özeniniñ  «Saratovka» selosınan keyingi  jazıqtau  jerdegi  ötkelinen ötkizip jüremiz.  Ol jerde  sudıñ tereñdigi attıñ  omırauınan keledi. Biıl da jıldağıday sol jerden jılqılardı  aydap  ötkizip  jatırmız. Köştiñ  basında «Jambas» ayğır. Ol bastadı. Üyir sonıñ soñınan ilesti.  Sebelep  jañbır  jauıp twr. Bwl kezde jılqılardıñ  80 payızı kelesi  betke ötip qoyğan  bolatın. Kenetten, «Qanay» özenininiñ suı  köterilip,  qattı ağınğa  wlastı. Ağınğa  qaramay,  işinde  qwlın-tayları bar bir  top tırmısıp,  qarsı bettegi  jağalauğa qaray jüzip keledi. Taulardan aqqan  qar  sularınıñ köbeyuinen, ne bolmasa jañbırdıñ äserinen be, ağın odan sayın  küşeyip, «Qanay» özeni erneuinen  asıp-tasıdı. Sol sätte, qattı ağın  qoysın ba,   bir jas  qwlındı jağağa  jetkizbey alıp ketti. Bäri köz aldımızda  ötude.  Ne isteu  kerek?  Suğa  ağıp  bara jatqan qwlınına  janı  qinalğan   baytal  bieniñ  şwrqırağan  dauısı   jer  jaradı. Bäri  astañ-kesteñ  bolıp ketti. Oylanıp twruğa  mwrşa  joq.   Qwlındı  qwtqaru  kerek. Tek,  Sizdiñ   «Qwlınım» jurnalınan oqığan  Mihail  Şolohovtıñ  «Jerebenok» degen   äñgimesi esime sap  ete  tüsti. Onda  azamattıq  soğıs kezinde  «Don» özeninde suğa  ketip  bara  jatqan  qwlındı  Fedor  attı   jauınger-azamat  qwtqarıp  qaladı ğoy.  Men, odan kemmim be?  Jaqıp ağanıñ  wrısqanına  qaramay, attan tüsip,  üstimdegi  kiimderimdi şeşe  bastağan bolatınmın. Azınağan  «Jambastıñ» dauısı qattı  şıqtı.  Jalt  qarasam,  o  toba,  meniñ «Jambasım»,  qazaqtıñ  özine  tartqan  jürekjwtqan er  qazanatı  qwlınğa  qaray  jüzip  baradı. Jäy  jüzip  bara  jatqan  joq,   suğa  twnşığıp,  ömir men  ölimniñ arasındağı  säbidi,  bala qwlındı  qwtqaruğa  bara jatır. Oqıranğan  dauısı qanday keremet! Bwl  älemde qanday  qiın-qıstau  jağday bolsa da jaqsılıq  jasauğa  orın  bar,  ädilettikke orın   bar,  jigittik  märttikke orın   bar,  jankeştilikke orın  bar, qinalğan  jandarğa   kömek  körsetuge  orın bar dep  ülgi  körsetip baradı, meniñ  «Jambasım»! Jüzui  qanday, şirkinniñ! Onday  jüzu   älemde  joq! Qwlınğa  jetken  boyda,  qwlınına  qalqan  bolğan  «Jambas» ayğır, qalqalap   aman-esen alıp  şıqtı  ağın  sudan...  Qaşanda, balasına  degen ananıñ jüregi erekşe  boladı. Balasınıñ tiri  qalğanına   jüregi  jarılarday  quanıp, töbesi  kökke jetkendey  bolıp twrğan baytal bieniñ bota  közderinen jas parlap twrğandı köru adam balasına  bir  ğanibet.  Al,  qwlındı  qwtqarıp  qalğan erjürekti  azınağan «Jambas» ayğır men balasınıñ aman-esen tiri  qalğanına şeksiz quanıp twrğan baytaldıñ bas tüyistirip, biriniñ-birine rizaşıldıqtarın  bildirulerin  tilmen   aytıp  jetkizip beru mümkin emes. Onı  köru kerek,  onı tüsinu kerek!  Elu segiz  jasqa kelgen  Jaqıp  ağam, egilip  jıladı.

- Bireuden estisem, senber edim. Özim körip, tañ-tamaşa  bolıp  twrmın. «Jambas» ayğır nağız  qazanat  eken. Oğan  bügin közim  anıq  jetti. Zamanında  qazanattar mına  «Altaydan - Atırauğa, Wlıtaudan - Alatauğa»  deyin  sozılıp  jatqan «Wlı  Dalanı» erlikpen  qorğağan batırlarımızdıñ  senimdi  serikteri,  qolqanattarı  bolğan. Osınday  qazınaları  bolğanda  halqımız   qor  bolmağan. Sol jerde ağınan  jarılğan aytulı  atbegi   Jaqıp  ağa : «Öziñde jäne  öziñ  janıñday  jaqsı  köretin  qazanatıñ «Jambasıñda» aman-sau  jüriñder» dep   aq batasın   berdi.

Keşki et jelinip, soñınan şay işilip  bolğan  soñ, Älibek  bauır   äñgimesin  odan  äri  jalğastırdı.

«Jambasımnıñ»  elden eren  osı erligi   turalı sır şertudi  jön körip twrmın. Bwl  oqiğa  2008 jıldıñ  qoñır küzinde, qaraşa ayınıñ ortasında  Qalba  taularınıñ  boyında,  Sibe  kölderiniñ janında boldı. Ol kezde qojayınımız,  osı ölkeniñ bayı Erik Şerubaevtıñ mıñğa  juıq jılqısı, naqtıraq aytsam, 33 üyirge  bölingen 950 bas qwyma twyaqtılar bar edi. Tañerteñgi toğızdar şamasında  «Qaraqosta» şay  işip otırğanbız. Alıstan kele  jatqan   qalıñ jılqınıñ  dübiri  anıq  estildi.  Ne bolıp  qaldı dep   dalağa   atıp  şıqtıq. Qarasaq, Köktaudan  asıp,  bükil üyir  biz otırğan  oypatqa  qaray dürkirep keledi. Arttarınan arnayı bireuler  quıp, aydap kele  jatqanday. Ertteuli twrğan  attarımızğa  mine salıp, üyirge qaray  şaptıq. Birden közime şalınğanı:  meniñ qazanat twqımdı qazanatım «Jambasım»  bir özi  mıñ bas  jılqını tay-twyağına  deyin  qaldırmay qayırıp, şaşau şığarmay  aydap keledi. Eki  közi  qantalap,  jalı  küdireyip ketken. Azınağan ayğır  dauısı  jer   jaradı. Oğan äbden  bağınğan üyir-üyir jılqı aydağan  jağına  qaray ağıluda.

- Jigitter, tüsinip twrğan  bolarsızdar, «Jambas» jäyden-jäy bükil üyirdi osında  aydap kelmeydi.  Mwnda  bir  qwpiya  jatır. Ülken  qauip  bolğan. Tört ayaqtı, ne bolmasa  eki ayaqtı jırtqıştardan şabuıl  bolğan siyaqtı. Sender, jılqını qayırıp,   osında  qaray twrıñdar. Al,  biz  Qanat  ekeuimiz basına  barıp, ne bolğanın   körip  qaytayıq, - dedim.

Tıñ attarğa   jol alıs   emes. Jartı  sağat bolar bolmasta,  bizdiñ jılqı  jayılatın  jayılım alañı  alaqanday  körinetin jotağa jelip jettik. Alıstan birin-biri  süyemeldep kele  jatqan   eki  adam körindi.

Oqiğa  bılay  örbigen.  «Jartas» auılınıñ Rasul jäne Töken attı eki   qara  piğıldı adamdarı bireulerdiñ  jılqısın  wrlap, oñay tabıs tabuğa  bel  buıp,  arnayı  jospar  qwradı. Jılqılardan oqşaulanıp,  şetkerirek  jüretin üyirler  boladı. Bizdegi  sonday  top Marqakölden kelgen qaba  twqımınan tarağan bieler men baytaldar bolatın. Olardıñ  bäri  de «Jambastıñ» qarauında bolatın.

Mejelengen küni tañ  atar-atpastan eki  wrı osı üyirdi «Köktaudıñ» etegimen, «Bayşı» şatqalınıñ  boyımen  quıp  otırıp,  it mwrını  körinbeytin nu-orman toğaylı «Zaemka» atalatın tereñ sayğa  tığıp  tastau  bolatın. Sosın  sol jerden  mal  alumen şwğıldanatındarğa  satıp  otıru.

Mügedek bolıp qalğan Rasul wrınıñ  aytqanı: "Bäri  ayaq astınan  boldı. Özim ne  bolıp  qalğanın  tüsinbey  qaldım. Bir  qaptalınan jılqılardı aydauğa  kiriskenim  sol edi,  qwlan moyının  kere  sozğan,  jalı  küdireygen, alıp  torı    ayğır   birden  meniñ astımdağı  attıñ  moyınan   qırşıp tüsti, sosın eki  ayağın  tik  köterip  attıñ  üstindegi  mağan  şabuıldadı. Sol  köterilgen  boyda   sol  ayağımen oñ  jaq qabırğamnan wrdı. Sodan arğısın  bilmeymin. Esimnen  tanıp  qalıppın. Tek  esimde  qalğanı, eki ayağın tik köterip  şabuıldağandağı közqarası äli  köz aldımda.  Sen ne istep  jürsiñ  degen, adamnıñ  közi. Ottay janıp  twrdı".

Ekinşi  wrı Tökenniñ aytqanı: «Rasuldıñ dauısı öte qattı  şıqtı.  Ayaq astınan oğan  ne  bolıp  qaldı  eken? Astımdağı  atımnıñ  jürisin  jıldamdatıp, dauıs  şıqqan  jerge  jetip  keldim.  Bwrın soñdı mwndaydı  körgenim  joq.  Dene bitimi  iri,  esik pen  tördey, tauday  desem  de  boladı,  jalı  küdireygen  alpauıt  torı  ayğır   eki  aldıñğı ayağın boksşılarşa qayşılap, Rasuldı  bir wrıp  attıñ  üstinen   wşırıp  tüsirdi.  Sosın mağan  qaray  twra  wmtıldı. Sol ekpinimen boyındağı bar  küşimen kelip bizdi qağıp, jaypap ötti. Atımız ekeuimiz omaqasa  qwladıq.  Januar jayau adamğa tiispeydi eken, dir-dir etip  twrğan mağan  jolamay, men mingen attı  qua  jöneldi.  Ol bişarada    jan  joq, sayğa  qaşıp  tığıldı.  Sodan beri,  wrlıq  jasasam  jelkemniñ  şwñqırın  köreyin  dep,  «Jartas» pen  «Öskemen» qalasınıñ arasına taksist bolıp jürmin».

Qol astındağı  tabının eki  ayaqtı  jırtqıştardan qorğau  kezindegi «Jambastıñ» bolat  twyağı wrı Rasuldıñ  tört qabırğasın sındırıp,  iş-qwrılısına zaqım keltiredi.  Ol Öskemen  qalasındağı  oblıstıq auruhanada altı  ay  emdelip, üş  operaciya  jasatadı.  Ekinşi  toptağı mügedek  bolıp  qaladı. «Wrlıq  tübi  qorlıq» degen  osı emes pe?

Ağa, osı  oqiğadan keyin, jılqışı  jigitter «Jambas» ayğırımdı «Mıñbası» dep atap ketti.

Sädibek  Tügel

Abai.kz

0 pikir