Seysenbi, 22 Qazan 2019
Jañalıqtar 2245 0 pikir 30 Qırküyek, 2009 sağat 05:45

Inernet-konferenciya (Jalğası)

Qazaq bolu endi modağa aynaladı

Qazaq bolu endi modağa aynaladı

- Meni sizdiñ elimizde endigi 20-30 jıl işindegi wlttıq sayasattıñ negizgi erekşelikteri qanday boluı mümkin degen saualğa beretin jauabıñız qızıqtıradı. 
Ekinşiden, bizdiñ qoğamdağı qazirgi integraciyalıq ürdisterge äser etip otırğan etnikalıq mädeniettiñ roli turalı ne aytasız?
Üşinşi swrağım. Bilim jüyesindegi wlttıq qwndılıqtardıñ damuı jäne wlttıq ideyanıñ damuı kontekstindegi közqarasıñız qanday?

Maqsım Birğali.

- Mäke, swrağıñız mıqtı eken. Sayasattanuşısız ğoy deymin. 
Soñğı 20-30 jıldardağı sayasi processterdi birneşe kezeñge bölgen jön.
Jeltoqsan jäne Wltsızdıq kinarattarınan arılu kezeñi dep. Jäne «Perstroyka -Qayta qwru kezeñi» dep. Sol jıldarı wlttıq Jañığıru bastaldı. Bwrın aytılmağan oylar jäne aşı şındıq aşıq talqığa salına bastadı. Qoğamdıq pikir alañına Şerhan Mwrtaza, Säbetqazı Aqataev, Sağat Äşimbaev siyaqtı ağalarımız şıqtı jarqıldap.
Ş. Mwrtaza öziniñ ötkir maqalalarımen, Säbetqazı Aqatay öziniñ sayasi wstanımımen, Sağathan Äşimbaev «Qazaqtıñ parızı men qarızı» attı öziniñ avtorlıq bağdarlamalarımen qazaqı ortanıñ serpiluine, silkinuine ıqpal etti. 

Ekinişi kezeñ Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarı-1991-1998 jj. Bwl jıldarı memleketti qwru jäne onı saqtap qalu qiınnıñ qiını edi..Bwl kezeñniñ bas lideri Nwrswltan Nazarbaev boldı. 

Bügingi tañda qoğamda Elbasınıñ tarihtağı roli, qazaq wltı aldındağı roli jöninde pikirtalas örbip jatır. Eñ birinşi Qazaqstanda bügingi älem tendenciyalarına säykes keletin bilik instituttarı qalıptastı. Qazaq mädenieti keñ auqımda dami bastadı. «Mädeni Mwra» wlttıq bağdarlaması qazaq wltınıñ qayta örleuiniñ negizgi elementteriniñ birine aynaldı.
Wlt, memleket degen sayasattanu wğımı bar, qazaqtar sayasi wltqa aynala bastadı, yağni anglo-sakson, klassikalıq nemis, francuz tärizdi «wlıq» wlttarımen terezesi teñ jağdayğa jetip qaldı. Bolaşaq bağdarlamasınıñ arqasında qazaqtıñ balğın jas jetkinşekteri şet elge barıp qana qoymay, qazaq wltınıñ intellektualdı wlt ekendigin körsete bastadı. Eger osıdan jiırma jıl bwrın qazaq degen wlttıñ bar ekendigin eşkim bilmese, bügin Kembridj, Oksfort, Sorbonna tärizdi oqu orındarında bizdiñ jastar oqıp jatır jäne aldıñğı sanatta. Bwl wlt bolaşağınıñ jarqındığına kepil jayttardıñ biri. Tarihtan bir mısal keltireyin. Jiırmasınşı ğasırdıñ basında qıtaylar özderiniñ örkenietten köş-keruen qalıp qoyğandığın seze otırıp, balaların Evropağa jibere bastaydı. Olar öz kezeginde sol elderge barıp, üyrenip Qıtayğa köptegen tehnologiya engizedi. Solardıñ qatarına Van' Min', Den Syaopin, Czyan' Czemin' tärizdi bolaşaq memleket qayrtatkerleri boldı. Qıtaydıñ qarıştap damuınıñ fundamenti sol kezderi jasalğan. Sondıqtan Bolaşaq bağdarlamasınıñ potencialı keleşekte aşılatın boladı.
Eñ negizgisi qazaq wltı barlıq jağınan halıqaralıq gumanitarlıq alañdarğa erkin şığa alatın, özi ideyalar transfertin qalıptastıra alatın wlt därejesine köterile bildi. 
Ärine problema joq emes. Biraq bizge barlığı jaman dep jılay bergendi qoyu kerek.

Futurologiya degen ğılım bar, bolaşaqtı boljamdaytın. Äsirese Rim klubınıñ osı bağıttağı eñbekteri öte qızıqtı.

Men Qazaqstanda ülken qazaq wltınıñ payda bolatınına senimdimin.Wsaq etnostar qazaqpen integraciyağa kiredi akkul'turaciya jäne jwmsaq assimilyaciyanıñ arqasında Qazaqstandağı türki tildes halıqtar, belgili bir mädeni avtonomiya ala twra özderin qazaq dep sezine bastaydı. Sonımen birge Qazaqstanğa başqwrtstannan, tatarstannan, noğaylıdan bizdiñ ağayındar köşip kele otırıp, qazaq halqınıñ sanın köbeytedi. Qazaqstan tek Ortalıq Aziyanıñ emes, Euraziya aumağınıñ mädeni ruhani dialog alañına aynalıp, ğılılmi-intellektualdıq transfertter ortalığı boladı. Däl osı uaqıtta qazaqtıñ belgili qoğam jäne mädeniet qayratkerleri Nobel' silığın alıp qana qoymay düniejüzi mädenietiniñ asıl mwrasına kiretin tuındılardı birinen soñ birin bere bastaydı. Halıqaralıq därejede qazaq turalı tüsinik tabıstı, salmaqtı, aqıldı, parasattı, oylı mazmwndı degen sözderdiñ sinonimine aynalatın boladı.
Osınday alğışrttardan keyin qazaq boludıñ özi modağa aynaladı, qazaqtıñ sanı kürt ösedi. 30 mlnğa jetemiz. 

Wlttıq qwndılıqtar degenimiz qazaqtıñ dästürli mädenietine negizdelui kerek. Bügin wlttıq qwndılıqtar jahandıq processterge baylanıstı tarılıp keledi. Jahandanu jaqsı jaqtarımen qatar wlttıq mädenietke öziniñ zalalın tigizip qana qoymay, bizdiñ wlttıq mädeni kodmızğa keri äserin de tigizip otır. Bügin bizdiñ balalarımın «Spanç Bobtı» köredi, «Narutonı» pir twtadı, Jetiks pen Nikelodeonnan öziniñ ruhani azığın aladı. Osınıñ barlığı mädeni kodqa äser etedi. Bir üyde twrıp äkesi men balası eki älemniñ ökili. Bügingi künniñ şındığı osı. Jahandaudıñ arqasında şekara, alıs-jaqın degen wğımdardıñ bäri tüp tamırımen joyıldı. Endi osınday jağdayda ne isteu kerek. Mektep bağdarlamalarına qazaqtıñ dästürli mädenieti degen pän engizu kerek. Ol bala baqşadan bastap, orta, joğarı oqu orındarında mindetti pänge aynaluı kerek. Sonda bizde tek qazaq emes, barlıq jastar qazaqi tärbie aladı. Barhıttı assimilyaciya degenimiz osı.
Bizdiñ memleket, bizdiñ wlt ob'ektivti türde «altın milliard» elderiniñ damu satısınan ötedi, bwl ob'ektivti närse, sondıqtan wlttıq mädeniet, wlttıq qwndılıqtar degen är-bir qazaqtıñ boyında boluı kerek. Biz az halıqpız, eger 21 ğasırdıñ sahnasına şığamız desek, wlttıq ruhtı arttıratın jobalardı is-jüzine asıruımız kerek. Är-bir qazaqstandıq osı qazaqi ruhpen bilim alıp, er jetui kerek. Türkiyada bizdegi tärizdi pälenbay wlt ökilderi twradı. Qolmen sanaytın bolsaq qwmıq, noğay, çerkes, özbek, äzirbayjan, armyan, evrey tt. Biraq barlığı özderin türikpiz deydi, ekinşiden bäri şetinen Türkiyanıñ patriotı. Olar osını qanday jolmen jasap otır osını zertteuimiz kerek.

Orıstırdıñ özi Federaciya bola twra bükil mektepterden wlttıq komponentti alıp tastadı. Ol degen ne mektepte tatar, başqwrt, yakut basqa da tilder oqıtılmaydı tek orıs tili boladı degen söz. Al unitarlı memleket bola twrıp bizdegi jağday qalay? Oylanu kerek.

 

 

Prezidentter tek Prezident qana bola aladı...

- Gazettegi bir maqalalardan Sizdiñ Oksfortdta bolıp qaytqanıñız turalı oqıp qalğanım bar edi. Al, ne körip qayttıñız? Ne bildiñiz?
Eldos Arsılan

Oksfort emes, Kembridj. Älemdegi eñ äygili oqu ornında qazaqtıñ mädenieti jöninde TMD elderi işinde birinşi bolıp biz konferenciya ötkizdik. Mädeni sayasat jäne önertanu Institutı üşin bwl bir bayandı beles boldı. Öytkeni Instituttı halıqaralıq alañğa şığardıq, örkenietter dialogına qatıstırdıq. Kembridjge biz bir top adam bir wjım bolıp bardıq. Qatarımızda M. Äbuseytova, L. Erekeşova siyaqtı bilikti ğalımdar boldı. 

Kembridj düniejüzi universietteriniñ işinde birinşi reytingte twrğan birden-bir universitet. Universitette biz «Qazaqstannıñ tarihi retrospektivadağı qoğamı, tarihı, mädenieti» attı konferenciya ötkizdik. Konferenciya barısında ağılşınnıñ saqal mwrtın aq basıp selkildegen qart ğalımına deyin Qazaqstanğa qatıstı äñgimeni qağıs jibermeytinderin bayqadım. Mäuiljip bitken qart ğalımdar minberge şığıp söylemese de özderine tiesili qwrmetti orındarına kelip otırıp alıp wzaqqa sozılıp ketetin äñgimelerdi tıñdaudan şarşağan joq. Qazaqtıñ mädenieti men tarihına qatıstı qart adamdarınıñ özi älgindey ınta bildirip jatqan soñ jastarı turalı aytpay-aq qoysaqta bolatın şığar...
Qazaq mädenieti bäsekelestikke qabiletti, Evropanı qızıqtıra alatın modernistik mädeniet bola aladı. Meniñşe, ağılşın ğalımdarı, mädeniettanuşıları men sayasatkerleri osı mümkindikti eskerip otır.
Eşqandayda bösteki söz emes, ağılşın ğalımdarı Şıñğıs han imperiyasınıñ mwrageri qazaqtar dep biledi.
Endi uaqıttı tekke sarp etpey bizdiñ gumanitarlıq salanı da halıqaralıq deñgeyge şığaratın joldardı qarastıruımız kerek. Osı joldağı alğaşqı adımdarımız bastalıp ta ketken siyaqtı.

- Erlan Biahmetwlı, internet-konferenciya barısında keşe siz öz wltın süygen sayasattağı wlı twlğalardıñ esimin atap, olardı nağız wltşıldar dediñiz. Tarihtı twlğalar jasaydı ğoy. Osı rette Batıs jäne Şığıs qayratkerlerinen tağı kimderdiñ esimin atar ediñiz?
Qayrat Molqı.

- Uinston Spenser Çerçill' «ağılşınnıñ mäñgi dostarı joq, mäñgi müddesi ğana bar» degan äygili sözin biletin şığarsız. Ekiniñ biri alayda, bwl kisiniñ oqu bitire almağandığın, oquğa tüse almağandığın, onı äkesiniñ «osı balam äumeser me, älde köterilip ketetin jını bar ma?» dep därigerge körsetkendigin bile bermeydi. Al sol Çerçill' 22 jasında ülken kitap jazıp, mansabın jazuşılıqtan bastağan eken.

L.Loyd Djordj. Çerçill' ekeui eki taptan şığa otırıp, bir-birine bäsekelese otırıp, memleket müddesi twrğısında ärqaşan ortaq pikirge kele bilgen.

Mahatma Gandi. Ol kisini älem halqı wlı gumanist retinde biledi. Al ol barıp twrğan wltşıl bolğan adam. Biraq barlığın «aqılmen» istegen. D.Neru men M.Gandidiñ wltşıldığı şekten şığıp ketkendigi sonşa, «Britan Ündistanın» mwsılmandarmen ortaqtastırğısı kelmey, Ündistan men Päkstanğa böluge deyin barğan.
Bwl jöninde bizdiñ kospomolitter aytpaydı. 

Den Syaopin «men ömirimde socializmen bwrın kapitalizmmen kezdestim, biraq socializm tübinde jeñedi» dep aytqan. Ol Franciyada, Pejo zauıtında qwrastıruşı bolıp eñbek etken. Syaopinniñ boljamın bügingi sayasi tendenciyalar janama türde bolsa da däleldeytin tärizdi, tarihtıñ mayatnigi sol jaqqa, äleumettik jaqqa auıp otır.

Nwrswltan Nazarbaev, düniejüzi sayasatınıñ zañğar biigine şığa bilgen birden bir qazaqi twlğa. Wlttıq lider, basqa Prezidentter tek Prezident qana bola aladı. Al Nazarbaev qazaqtıñ wlttıq lideri, mädeni qwndılıqtardı özgertip qana qoymay, qazaqtıñ bügingi tañdağı sayasi mädenietin qalıptastırğan birden-bir twlğa. Bwl aqiqatpen qazir daulasatındar bar şığar, biraq onı aldağı uaqıt äli-aq äygileytin boladı.

 

 

EQIW-ğa mwnayımızdı emes, eldigimizdi körsetuimiz kerek

-Sizdiñ oyıñızşa 2010 j EQIW-ğa Qazaqstannıñ hatşılıq etuiniñ bizdiñ elimizge, mädenietine tigizer äseri, mañızı qanday?
Asılbek.

- Birinşiden, Asılbek, swrağıña rahmet.
EQIW (OBSE) bedeldi halıqaralıq wyım. Joğarıda Londonda, Kembridjde bolıp qaytqanımızdı ayttım ğoy. Sol saparda evropalıqtardıñ Qazaqstanda bolıp jatqan mädeni-gumanitarlıq proceesterge qızığuşılığınıñ mol ekendigine közim jetti.
Evropanı bizdegi sayasi processter asa qızıqtırmaydı, olardıñ bizge degen ekonomikalıq müddeleri basım. Al biz EQIW-ğa qazaqtı tek qana mwnayğa bay el emes, mädenieti tereñ de twñğiıq, gumanitarlıq salada köşbasşı el retinde körsete biluimiz kerek. Sondıqtan sol 2010 jılı Evropada qazaq mädenietiniñ promouşnın jasau kerek. Bizdiñ ğılımdı körsete bilu kerek, Evropanıñ ğılımi alañdarına jas ğalımdarımızdı şığaru kerek. Sonda qazaqtar jöninde zamanaui oylay biletin, Evropa mädenietinen susındağan, intellektualdı wlt retinde közqaras qalıptasadı. Osı twrğıdan kelgende EQIW-ğa törağalıq etudiñ mäni öte joğarı.


- Kunstkameramen birigip keremet al'bom şığardıñızdar. Sol turalı oyıñızdı bilsek.

Jwmat Qoblınadı


- Bwl al'bom negizinen Qazaqstan men Resey arasındağı gumanitarlıq joba retinde jüzege asırılğan dünie. Qazaq halqınıñ etnogenezi men etnikalıq tarihın, dästürli mädenieti men etnografiyasın zertteu boyınşa ğılımi-zertteu jobaların jasaqtau ayrıqşa özekti mänge ie. Qazaq jädigerlerin jüyeli türde jinap zertteu XIX ğasırdıñ ekinşi jartısında bastau alğan. Qazirgi künge deyin Reseydiñ Wlı Petr atındağı AEM qazaqtıñ dästürli mädenietine qatıstı asa qwndı dünieler jinaqtamasımen qatar, köşpendi halıqtıñ mädenieti men twrmısına baylanıstı fotoillyustraciyalıq derektemelerdiñ biregey qorına ie ekenin jaqsı bilesizder. Kunstkamerağa ğılımi ekspediciyağa dosım jäne äriptesim B.Äbdiğaliev basqarğan ğılımi ekspediciya qomaqtı jwmıs atqara otırıp, XVIII -HİH ğ. basındağı qazaqtardıñ ömirine, twrmısına, mädenieti men dästürlerine qatıstı biregey fotoköşirmeler elimizge qayta oraldı. Sonıñ nätijesinde Mädeni sayasat jäne önertanu institutı dayındap, üş tilde tüsiniktemeleri berilgen «Kunstkamera jinağındağı qazaqtıñ dästürli mädenieti» attı kölemdi al'bom oqırmannıñ qolına tidi. Ğılımi jo­banıñ iske asuına "ENRC-kömek Qa­zaq­stan" qayırımdılıq qorı qarjılay kömek bergenin atap ötken jön.
Qazirgi tañda el täuelsizdiginiñ bekip, memleketimizdiñ äleumettik deñgeyiniñ köterilui tarihi şındıqqa aynalğan twsta, köptegen jıldar boyı Resey elinde saqtalıp kelgen, tamırı tereñde jatqan asıl qazınalarımızdıñ, jädigerlerimizdiñ qazaq jerine oraluı, eñ bastısı bolaşaq wrpaqqa ülgi bolarlıq dünie dep bilemin. 
Mädeniet - qaşanda halıqtıñ wlttıq qazınasın bayıtıp otıratın ruani ömirdiñ qaynar közi bolğandıqtan, kezinde belgili sepbeptermen sırtqa ötip ketken, sırtta qalğan dünielerimizdi elge qaytaru kezek küttirmeytin keleli is dep oylaymın. Qazirgi tañda tek qana Resey emes, sonday-aq özge de şet memlekettermen mädeni-sayasi qarım qatınasta bolmaqpız. Qaytalap ayta berdi ğoy demeñiz, biz Londonda bolğan saparımızda osı mäselelerdiñ töñireginde köptegen izgi bastamalardıñ jobasın jasap qayttıq. 

- Mädeni sayasat jäne önertanu institutınıñ Mädeniet jäne aqparat ministrligimen qarım-qatınası qalay?
Ädina Bayşalqızı.

Wmıtpañızdar, bizdiñ Institut Mädeniet jäne aqparat ministrligine tikeley bağınıştı. Ministr Qwl-Mwhammet qazaqtıñ dästürli mädenietin tereñ tüsinetin azamat. Batısta «memlekettiñ közge körinbeytin qolı» attı teoriya bar. Ministrlik bizdiñ ğılımi jobalarımızdı qolday otırıp, tvorçestvolıq twrğıdan erkin jwmıs isteuimizge barınşa mümkindik beredi.
Ministrliktegi jauaptı hatşı Janna Kwrmanğalieva Mäskeu memlekettik universitetin bitirgen, sayasattanuşı, aqparat keñistigi, mädeniet salasın qazaq tilinde de orıs tilinde de «şağıp»tastaytın maman. Talanttı adamdarmen jwmıs isteu oñay jäne onday orta seniñ şığarmaşılıq qabiletiñniñ artuına qolaylı orta. Bizdiñ institut Mwhtar Qwl-Mwhammet mırzanıñ komandasında belsene jwmıs istuge barınşa müddeli. Ädina, sizdiñ saualıñızğa oray men osını aytqım keledi. 

(Soñı)

0 pikir