Särsenbi, 13 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1413 0 pikir 25 Aqpan, 2013 sağat 08:03

Twrsın Jwrtbay. «Mwnday täjiribege dalamız endi köne almaydı» (jalğası)

5.

Talant pen twlğanıñ tağdırı talqığa tüsken şaqtağı olardıñ jandüniesi men janjüyesin tüsinu üşin, endi tergeu barısında tärkilengen biraz hattardıñ wzın-ırğasımen tanıstırıp, şağın ömirbayandıq jeli tartamız. Bwl, birinşiden, twlğalardıñ özara tağdır men tanım tamırlastığın bayqatadı. Al tağdırsız twlğa qalıptaspaydı. Ekinşiden, olardıñ tilge tiek etip otırğan wlttıq, memlekettik mäselelerge degen közqarastarın bildiredi. Üşinşiden, Mwhtar Omarhanwlı Äuezovtiñ wlttıq ruhani täuelsizdik jolındağı qozğalısqa qatısın jäne onıñ keyingi ömirlerindegi qatpar-qatpar, qwbılıstarmen qarama-qayşı pikirleriniñ tüpki sebebin aşıp berdi.

5.

Talant pen twlğanıñ tağdırı talqığa tüsken şaqtağı olardıñ jandüniesi men janjüyesin tüsinu üşin, endi tergeu barısında tärkilengen biraz hattardıñ wzın-ırğasımen tanıstırıp, şağın ömirbayandıq jeli tartamız. Bwl, birinşiden, twlğalardıñ özara tağdır men tanım tamırlastığın bayqatadı. Al tağdırsız twlğa qalıptaspaydı. Ekinşiden, olardıñ tilge tiek etip otırğan wlttıq, memlekettik mäselelerge degen közqarastarın bildiredi. Üşinşiden, Mwhtar Omarhanwlı Äuezovtiñ wlttıq ruhani täuelsizdik jolındağı qozğalısqa qatısın jäne onıñ keyingi ömirlerindegi qatpar-qatpar, qwbılıstarmen qarama-qayşı pikirleriniñ tüpki sebebin aşıp berdi.

«Alaşorda» men qazaq memleket qayratkerleriniñ «kommunistik - kolonizatorlıqqa» qarsı qozğalısı barınşa quattı küşke ie bolğan qarbalası men jantalası qauırt däuirde Mwhtar Äuezov bwrınğı Sankt-Peterburg, sol kezdegi Leningrad universitetinde oquda jürse de tarihi oqiğadan tıs qalğan joq. Ol tikeley minbede söylep, maqala jazbağanımen de wlttıq sana qozğalısınıñ aldıñğı tolqınınıñ ağısında jürdi (Oğan ayğaq jeterlik. Mwnı türmedegi tärkige alınğan qwjattar rastaydı).
Jat ortada jürgen Mwhtardıñ da jeke bası añdu men timiskiden azat bolmadı. Oğan Älkey Marğwlannıñ bizge aytqan estelikteri dälel. Qaşan Mwhtar türmege tüsip, Marğwlan özine-özi qol salğanşa bwlardıñ soñınan OGPU-diñ tıñşısı bir eli qalmaptı. Älkey Marğwlan marqwm:
«Arnayı orınğa tergeuşiniñ atın atap: «Meniñ ölimime sebepker sol»,- dep jazğan qolhatımdı alğan soñ ğana ol seskenetin boldı. Sonda da auruhananı añdıp jüretin. Men onıñ twraqjayın bilemin. Äli tiri. Sonı bir qorqıtıp, şındıqtı anıqtap beriñderşi»,- dep jii ötiniş etetin.

Ärine, keñes ökimetiniñ ökilettiligi öktem kezde ol tilegin orındau mümkin emes edi. Otız jılğa sozılğan zertteu izdenisteriniñ nätijesinde mınaday qorıtındığa keldik. Mwhtar Äuezov pen Älkey Marğwlannıñ soñına tıñşılardıñ timiskilene tüsui - Älihan Bökeyhanovtıñ SSSR Ğılım Akademiyasınıñ jer mäselesi jönindegi erekşe komitetine qatısuğa Leningradqa kelgennen soñ bastalğan.

«Ayıptau qorıtındısınan»: «Taşkent qalasında twrğan ayıpker Ä.Ermekov 1928 jılı aqpan ayında osı wyımnıñ müşesi, Leningrad qalasındağı M.Äuezovke: «Jerdi tağı da böliske salu, jerge ornalastırudağı teñgermeli mölşerdi saqtau - öz jeriñnen öziñ qaraqşılıqpen quılğan (ekspropiraciya) bwrınğı täjiribeni eske salıp, baqıtsız halıqtıñ tağdırı üşin jüregiñdi qansıratadı. Mwnday täjiribege dalamız endi köne almaydı «,- dep jazdı (№ 541784-is, 5 t., 192-paraq)».

M.Äuezov (jalğası): «Meniñ şaruaşılıq mäselesine qatısım turalı jaydı tergeuşi Popov mağan bılay tüsindirdi: Leningrad qalasındağı meniñ atıma joldağan Ermekovtiñ hatında ol mağan Qazaqstandağı jergilikti halıqtıñ jerge ornalastıru barısında qısım körip jatqanın jazıptı-mıs. Swraq-jauap kezinde men tergeuşige onımen (Ermekovpen - T.J.) eşqaşanda bwl taqırıp jöninde hat jazıspağanımdı aytıp, bwl derekti joqqa şığaramın. Osı hatqa baylanıstı mınanı esime aldım. Ol meniñ meken-jayımdı, meniñ familiyamdı körsetip Leningradqa hat jazıptı. Işin aşıp qarağanımda ol hattıñ mağan arnalmağandığın bildim, öytkeni onda menimen ol siz dep söylesipti, al jasınıñ ülkendigine baylanıstı olay jazuı mümkin emes edi. Soñınan bildim, ol Älihan Bökeyhanovqa arnalğan eken, onıñ Leningradtağı naqtı adresin bilmegen Ermekov hattı men arqılı joldaptı. Osı hatpen tanısıp şığularıñızdı qattı ötinemin».
Sol jıldarı eldegi ağayındarınan jasırıp, birge twrıp jatqan üşinşi äyeli Valentina Nikolaevna Äuezovanıñ esteligi boyınşa, Älihan Bökeyhanovtı Mwhtar Äuezov üyine qonaqqa şaqırıptı. Ol kisi turalı äyeline köp mağlwmat berip:

«Qazaqtıñ wlttıq kösemi, nağız qayın atañ sol. Qalayda riza etuge tırısuımız qajet. Artıq söz bolmasın. Qazir bwl adam qattı qinalıp jür. Kütimi kelispey jür. Köñilin sergitip jibereyik»,- dep qadağalap tapsırıptı. Sodan jalğız primusqa ot jağıp, qazaqşa et asıp, şay qaynatıp, bauırsaq pisiripti. Sonda twñğış ret jılqınıñ qazı-qartasın asıptı. Valentina Nikolaevna qızı Läylä Mwhtarqızına: «Onday ziyalı, bilimdi äri mısımen adamdı basıp jiberetin qazaqtı körmedim»,- dep sonday bir inabatpen aytıp otıradı eken.

Asa mädenietti, adamdı mısı basıp otıratın Älihan Bökeyhanov on bes kündey üyinde jatqanda Mwhtar özin-özi sol kisiniñ balasınday sezinip, elpek qağıp kütumen bolıptı. Keyin ol adamdı Mäskeudegi qızı Liza (Läzzat) kelip alıp ketipti. Bwl adammen qaytıp Valentina Nikolaevna wşıraspağan. Al Liza (Läzzat) Älihanqızı qaşan Mwhtar dünieden qaytqanşa aralasuın üzbegen. Oğan Läylä Mwhtarqızınıñ:

«Bir jolı Mäskeudiñ ülken teatrına äkem ekeumiz bardıq. Üzilis kezinde bir äyel: «Äy, Mwhtar!»,- dep toqtatıp aldı da, oğan sonday emin-erkin, eşbir qısılıp-qımtırılmastan söyley jöneldi. Biz biletinderdiñ işinde äkemniñ mwnday tanısı joq edi jäne eşkim de onımen däl osılay bwyıra söylespeytin. Keyinnen bildim, ol Älihan Bökeyhanovtıñ qızı, Smağwl Säduaqasovtıñ äyeli Liza (şın atı Läzzat) eken. Sol jolı ol äkeme Smağwl Säduaqasov pen Jüsipbek Aymauıtovtıñ romandarınıñ qoljazbası men suretterdi berdi»,- dep bizge aytıp bergen mälimeti dälel.

Sol qoljazbalar da, suretter de, özgedey ayğaqtar da Mwhtar Äuezovtiñ mwrajay-üyinde saqtaulı. Läylä Mwhtarqızı Äuezovanıñ amanatımen sol şañıraqtıñ şıraqşısı bolğan «süykimdi künderimizde» biz bwl qoljazbanı ğılımnıñ esigin endi aşqan Dihan Mıñbaevqa (keyin Qamzabekwlı) ıqılaspen wsınıp edik. Ol ümitti aqtap, jaydarı alaşşıl ğalım bop şıqtı.

Älimhan Ermekovtiñ bwl hatın Mwhtar Äuezov 1928 jıldıñ basında, «Qilı zaman» men «Han Keneni» jazıp jatqan kezinde alğan. Älihan Bökeyhanovtıñ onıñ üyinde qonaqta jatqanı sol qañtar, aqpan ayları bolsa kerek. Sebebi: Älimhan Ermekov Leningradtağı Mwhtardıñ meken-jayına Älihan Bökeyhanovqa arnap hat joldağan. Hattıñ sırtına: «Leningrad. Dekabrister köşesi, 14-üy, 1-päter. Mwhtar Äuezovke - joldauşı Älimhan Ermekov. 25/II - 28 j.»,- dep jazılğan. Al işindegi söz Älihan Bökeyhanovqa arnalğan. S.Mwqanov öziniñ esteliginde: «Ä.Bökeyhanov, M.Äuezov, Ä.Marğwlan üşeui bir päterde twrdı, törtinşi bop men qosıldım. Biraq aldıñğı ekeuin körmedim»,- dep jazdı. Bwl arada säl säykessizdik barı anıq. Ä.Bökeyhanov onda uaqıtşa päter jaldap twruı mümkin. YAğni, däl osı künderi Älihannıñ Mwhtardıñ üyinde jatqandığın Älimhan Ermekov bilgen. Oğan hattağı mälimet dälel. Hat tüpnwsqada orıs tilinde jazılğan.

Ä.Ermekov (jalğası): «OGPU-diñ ökili Popovtıñ tüsindirui boyınşa mağan 58 baptıñ 10-tarmağı boyınşa tağılğan ayıpqa meniñ Mwhtar Äuezovke jazğan hatımdağı jer mäselesi jönindegi pikirim negiz bolıptı. Qoltañbasına qarağanda şındığında da hattı jazğan menmin. Biraq onday mağınadağı hattı Mwhtar Äuezovke emes, Älihan Bökeyhanovqa jazğanmın. Ol kezde men Ğılım akademiyasınıñ Qazaqstandı zertteu böliminde isteytinmin jäne Qazaq Halıq Komissariatınıñ tapsırması boyınşa qazaqtardı jerge ornalastıru mäselelesin negizdeumen aynalıstım, sonımen qatar ol (Bökeyhanov - T.J.) federal'dıq komitettiñ müşesi bolatın (egerde sol kezde taratılıp ketpese). Osı komissiyanıñ qwramında jürip Qazaqstan üşin zertteu jwmıstarın jürgizdi. Özi Mäskeude twratın, qızmet babımen ara-arasında Leningradqa baratın. Liza Bökeyhanova men Şoqanevanıñ (-?- T.J.) aytuınşa, onda Äuezovtiñ üyine toqtaytın. Bwl hattıñ jazılu mänisi tömendegidey».
Ol hattı 1928 jılı 21-naurız küni OGPU-diñ tergeuşileri qolğa tüsirgen de, ile OGPU-diñ KSSR boyınşa tötenşe ökili Petrosyanğa:
«Osı hat arqılı Älimhan Ermekovtiñ Mwhtar Äuezovtiñ atına joldağan qwjattarı men onıñ fotoköşirmelerin joldap otırmız»,- dep tüsinikteme bergen.
OGPU-diñ bwl tüsiniktemesi Taşkent qalasınan joldanıp otır. Demek, zertteuşilerdiñ nazarına wsına ketetin jay, biz wşığına jete almay jürgen ne iz-tüssiz joğalıp ketken qoljazbalar men qwjattardıñ tüpnwsqasın Taşkentten izdeu kerektigi.

Öytkeni tergeu isindegi ayğaqtar da, mwrağat derekteri de, epistolyarlıq jazbalar da bwl ekeuiniñ jii baylanısıp twrğanın däleldeydi. Bwl twsta Smağwl Säduaqasovpen erekşe dostıq niette bolıp, onı ruhani ülken tiregi retinde bağaladı. Smağwl da oğan barınşa qwşağın keñ jayıp, qaltqısız dostıq nietin tanıttı. Olar - ömir qıspağında sınnan ötken jwp edi. Sondıqtan da Mwhtardıñ bwl qısıltayañ kezde qanday sayasi bağıttı wstağanı özinen-özi tüsinikti. Mwhtardıñ ömirindegi Smağwl Säduaqasovtıñ qanday orın alatındığı oğan joldanğan tömendegi hattıñ mazmwnınan anıq bayqaladı.
«Joldauşı: Mwhtar Äuezov. 22.IH.27 j.
Aluşı: Qızılorda qalası, Lenin, № 26. B. Maylinge - Säduaqasov Smağwlğa tabıs etu üşin.
Hattıñ sırtındağı jazu: Beyimbet! Smağwl onda joq bolsa Taşkenge jiberuiñdi swraymın.
Smağwl!

Sağan ünemi masıl bolu mağan bir parız siyaqtı minez boldı. Istegen isimdi: «Bararına barğız»,- dep swrau bir säri jwmıs bolsın, soñğı uaqıtta: «Jata-jata jambasqa audı»,- degendey, «Endi mağan pwl ber, meni asıra»,- degen küyge de jettim. Soñğı jibergen aqşañ erekşe dostıqtıñ belgisi boldı. Biraq sende de üy bar, bala-şağa bar. Qazirgi uaqıttağı tabısıñ da mardımdı bolmau kerek. Onıñ üstine Leningradta twratın üyli-barandı bögde bir kisini tağı da asırau älden asqan mindet. Qanday küyge jetsem de men seni bwlayşa zorlauım kerek emes edi. Eriksiz soñğı uaqıttağı hal soğan äkeldi. Biraq iştey qattı qısılamın, qinalamın. Sen otzıvçivosın, bilemin. Biraq solay edi dep asılu, solay edi dep jaralau kerek emes edi. Talay-talay wmıttırmas dostıq, tuısqandıq minezderiñniñ biri boldı. Äytse de, bwdan bılay özgeniñ qılığı üşin öziñdi jaralağandı qoy. Onı men tiley de almaymın, qabıl da köre almaymın.
Onıñ esesine, jibergen närselerimdi şama kelgenşe bararına bararlıq etip jiberseñ, sol da seniñ az eñbegiñ emes boladı. Soğan da men riza bolamın.

Tapsırılğan närseniñ bäri Ğabbasqa berilse, ärine, onıñ eşqaysısınıñ da tezirekpen ayağı jerge timeydi. Öytkeni bärin jinağanda ol köp material bolmaq. Jäne jazu - meniñ jazuım. Oqıp şığu qiın. Köp uaqıttı aladı. Ğabbas ünemi soğan qarap otırğan kisi emes. Basqa da qızmet alañı köp. Sondıqtan da bwl meniñ sözderime jasalğan «qwrmetti aydau» esepti boluğa kerek... Söziñe qarağanda, meniñ bıltırğı «Swğanaq swrım» da (soğan - T.J.) berilgen şığar deymin. «Eski ädebiet tarihı», Abay da soğan berilgen şığar. Olarğa soñğı «Qaraş - Qaraş» degen äñgime, odan soñ «Gosizdatqa» jiberilgen äñgimeler, tağı o-vağa (obşestvo kraevedenie - T.J.) ... tapsırğan (kisiniñ atı tanılmadı - T.J.) materialdar qosılğan şığar. Kärimniñ (Toqtıbaev - T.J.) jazdı küni mağan aytqan bir sözinde: «Seniñ jazğandarıñdı Ğabbas pen Jandosov ekeuiniñ biriniñ qaramağına berem! «,- dep edi. Sonda Abay, «Swğanaq swrdı» eske ala aytqan siyaqtı edi. Tegi keyingilerdi de sol izben jibergen ğoy. Osınıñ anığı qalay eken? Ğabbasqa tapsırğannıñ işinde soñğı, biıl jibergenderim bar ma eken? Joq bwrınğılar ğana ma? Osını anıqtap bilip, ayırıp jazsañ jaqsı bolar edi. Ne bolmasa, öziñ bilip jüruge uaqıt alatın bolsa Teljanğa (Şonanov - T.J.) tapsırsañ jaqsı bolar edi. Däl anığın bilip, Ğabbas qanşasın qaradı, ne ayttı, qanşasın qarağan joq. Qaşan qaramaq, sol mäsele turalı anıq tolıq habar berse jarar edi. Özderiñ jüruge köp jwmıs. Teljanğa qadağalap tapsırıp, jazıp jiber dep aytıp ketseñ eken deymin.

Qızılorda basudan jalıqpasa, men jazudan da sonday qajımaspın dep oylap otırmın. Jaqında bir p'esa jazbaqpın. Onan soñ 16-şı jıldıñ birer sözin kişileu äñgime-roman qılmaqpın. Osı ekeuin jaqın uaqıtta jwmıstap jwmıstarımdı bitirsem, dekabr'diñ 15-nen äri Qızılordağa barıp qaytamın ba dep oylap otırmın. Barlıq bwrınğı-soñğı jwmıstarımdı eñ soñğı ret tağı bir arıla söylesip, bararına barğızıp körsem qaytedi deymin.
Bwdan eşteñe şığa ma, joq pa? Dekabr'diñ 20-larında sen qayda bolasıñ? Barsam bir-aq jwmağa ğana barıp qaytam.
Odan soñğı ülken jwmısım: meni bitirgen soñ qayda paydalanbaq? Bwl jayın ötken hatıñda osı jolı söylesemin dep ediñ, söylestiñ be? Özim barsam qalay söylesu kerek? Osını da tez jazıp jiber.

Hat jazsam ılği men «şarua» jayın jazıp, onşa bir sır, närli sözben pikir alısıp, äñgimeleskennen qalıp baramın. Sen de wzın-ırğa bolmasa, täptiktep jazbaysıñ. Çitatel' probleması turalı Jüsipbekpen jazısadı ekensiñ, ne desesiñder? Mağan da aytıñdarşı. Bwl irgeli mäsele bolu kerek. «Oquşı üşin ädebiet» deysiñder me, joq oquşı sredasın ädebiet formirovat' etedi deysiñder me? Ekeui de qabırğalı, soqtalı söz. Mağan ekeuiñniñ de ne deytinderiñ ekeu siyaqtı, tanısu, bilu öte qajet siyaqtı.

Eger mağan: «Taşkenge barasın»,- deytin bolsañ, qay kezde qalayşa baramın. Özim may işi bola ma dep mölşerlep edim. Biraq bwl Qızılorda närselerimdi basıp, qarajat beretin bolğan uaqıtta. Eger: olay bolmasa, jüdep-jwtap jürsin dese, şıdap bolmaydı. Onda erte ketemin. Osı soñğı hal bolsa - qalay baruıma boladı, sonı anıqtap, aşıp jaz. Osı bola ma dep qorqamın. Öziñ Taşkende otıru, otırmau (twru, twrmau - T. J.) turalı tağı da ospaqtap qalğan kisi siyaqtısıñ. Tağı köşemisiñ, älde nemene? Bwlay bolsa qaşan bolmaq, qalay qaray? Onı da jaz. Vuz - kelesi jılı Taşkende bola ma, onı da bilgim keledi. Bwl turalı jaza sal. Äzirşe qoş, süydim. Valyadan sälem, dostığıña alğıs aytadı.
Mwhtarıñ. 24. HI.27 j.»

Mwhtardıñ mwqım ğwmırındağı jan sırın aşıp, jeke basına qatıstı jürekjardı şındığın jariya etken üş hattıñ ekeui osı Smağwl Säduaqasovqa arnalğan. Bwl eki hatta eşqanday küdik pen köleñke joq. Är sözi öziniñ sol kezdegi köñil-küyiniñ körinisi. Äldenege alañdau, pikirin astarlau, emeuirin tanıtu, baspaqtay basu bayqalmaydı. Bwdan keyingi epistoyarlıq mwralarınıñ barlığınan aytılğan jolay pikirler ünemi qılañ berip otıradı. Mwnıñ barlığı - äkesin balasına, mañdaydağı eki közdi bir-birine añdıtqan timiski ökimettiñ jazalau sayasatınıñ kesiri edi. Ol türmeniñ dämin tatqan soñ osınday saqtıqqa üyrendi. Tipti mwnı öziniñ minez-qwlqınıñ bir bölşegine aynaldırdı. Onsız zaualdı zamannıñ ajal jañğırığınan aman qwtıluı mümkin emes edi.

Däl osı twsta adam retinde de, azamat retinde de, jazuşı retinde de ğwmırınıñ eñ şeşuşi kezeñin basınan keşirip jatqan Mwhtardıñ ömiri men köñil özeginiñ ıstıq-suığın, alañı men aptabın tolıq jetkizu üşin tolıq keltirilgen hattağı jaylarğa qısqaşa tüsinik bere keteyik. Sonda bizdi dilgir etken biraz mäseleniñ bası aşıladı.

Birinşiden, Fatima Ğabitovağa jazğan hatında: «Jeke basımda özgeşelik bar»,- dep emeuirin tanıtqanınday, Mwhtar üşinşi ret, bwl jolı soñğı ret tösek jañğırtıp edi. «Valyadan sälem, dostığıña alğıs aytadı»,-degen adammen - Valentina Nikolaevnamen birge twrıp jattı.

Ekinşiden, jas otau men studentke jetispeytin jalğız-aq närse bar. Ol: Adam-Ata men Haua-Ana qosılğannan bergi adamzat ataulınıñ şeşe almay kele jatqan mäñgilik mwhtajdığı - aqşa, aqşa jäne aqşa bolatın. Hattıñ mazmwnına, «sağan ünemi masıl bolu - mağan bir parız siyaqtı minez boldı» - deuine qarağanda, Smağwl qarajat jağınan Mwhtardı tarıqtırmağanı bayqaladı. Bwrınğı kömegin «masıldıq parız» dep sanağan Mwhtardıñ bwl jolğı qısılıp-qımtırıluın tüsinuge boladı. Sebebi, Smağwl Säduaqasov däl sol künderi Goloşekinmen sayasi jekpe-jekke şığıp, täuekeldiñ maydanına tüsip, jantalasa janığıp jürgen äri barlıq lauazımdı qızmetten quılıp, özi de jwmıssız jürgen. Soğan qaramastan jas otaudı «bayıtıp tastağanday» qarajat jiberip, bir ret qarıq qıptı.

Üşinşiden, basqasın qaydam, däl osı jolğı Smağwldıñ körsetken kömegi - Mwhtar üşin de, qazaq mädenieti üşin de tarihi kömek boldı. Jaz boyı Jetisu men Qırğız ölkesin aralap qaytqan Mwhtar Äuezovke Leningradtağı 1927 jılğı küz, şın mänindegi «altın küz», Puşkinniñ «Bolduino küzindey» qayırımdı, şabıttı, şamırqanulı küz boldı. Hatta atap körsetkenindey, däl sol künderi «Qaraş - Qaraş oqiğasın» baspağa wsınıp, «16-jıldıñ birer sözin kişileu äñgime etip», «Qilı zamandı» eñserip tastağan. «Han Kene» p'esasınıñ oqiğa qwrılımın oyında ekşep jürgen. Egerde, Smağwl «qarajatpen qarıq qılmasa», mwnday kürdeli dünielerdi alañsız otırıp jaza almas edi. Atalmış «qolqabıstı» - tarihi qolqabıs deuimiz de sondıqtan. «Qilı zamansız», «Qaraş - Qaraş oqiğasınsız», «Han Kenesiz» Mwhtardıñ jazuşılıq jolı men qazaq ädebietiniñ tarihın elestetu mümkin emes. Demek, bwlar - wlttıq ruhani kürestiñ twsında tuğan, sayasi maydannıñ şayqasında jürgen dosınıñ sözin däleldeu maqsatımen qalam tartqan «kommunistik kolonizatorlıqqa», ruhani otarlauğa qarsı bağıttalğan şığarmalar.
Sonısımen de bizge qwndı.

Törtinşiden, Aq teñizdiñ jağalauında jas kelinşegi men şığarmaşılıq şabıttıñ buına bögip jürgendey köringenimen, Mwhtardıñ köñili alañğa tolı bolatın. Sonau şalğaydağı otanında - Qazaqstanda jürip jatqan Qujaqtıñ - Goloşekinniñ «esten tandıru» («politika potryaseniya») sayasatınıñ qaterli bağıtın iştey sezdi. Küni erteñ qanday küyge wşırarın anıq bilmese de, iştey boljadı. Sondıqtan da, «jazalau nauqanı» küş almay twrğanda «Swğanaq swr» men «Qilı zamandı», «Han Keneni», «Qaraş - Qaraştı», «Eski ädebiet tarihın», Abaydıñ eki tomdıq şığarmaların jariyalap ülgeruge tırıstı. Sonı Smağwlğa qadağalap aytıp ötiniş etti. Sonıñ işinde «Qaraş - Qaraş» pen «Qilı zaman» ğana jariyalanıp ülgerdi. Ökinişke oray, «Swğanaq swr» povesi sol küyinde joğalıp ketti.
Besinşiden, osı hatta atı atalıp, tegi tektelgen adamdar kimder jäne olarğa Mwhtardıñ sonday beyil bere qwlay senetindey reti bar ma edi? Bar da edi, joq ta edi. Mısalı, wlttıq oydıñ wyıtqısı, wlttıq twlğa, tereñ tamırlı ziyalı Teljan Şonanwlı tuğan halqınıñ adal jürekti azamatı, dostıqqa berik, sertke senimdi alaş qayratkerleriniñ biri boldı. Otarlauşılardıñ qazaq jerin qalay tebinge aynaldırğanın äşkerlep arnayı «Qazaq jeri mäselesi» attı twñğış zertteu kitabın jazğan osınau ardagerdiñ ğwlama bilimi men adaldığına dwşpandarı da izetpen qaraytın. Mwhtar sol qasieti üşin de qoljazbaların Teljannıñ qolına tigizudi qayta-qayta eskertedi. Biraq...

Tilegen tilektiñ bärin jaratqan iem qabıl ete bere me. Beyili - peyilge, nieti - piğılğa auısqan mısıq tileu zamanınıñ «sayqal minezine» säykes, bwl qoljazbalar «swğanaq swrlardıñ» qolına tidi. Hatta atı-jöni körsetilgen adamdardıñ işinde senimsizderi de, arandatuğa dayın twrğandarı da bar edi - degenimizdiñ astarı osında. Bwl özi jan-jaqtı tiyanaqtı taldaudı qajet etetin:
Neni süydim, düniede neden küydim,
Qazısı onıñ - arım men bir-aq qwday,-
dep Abay aytqanday tübirli mäsele.

Sonda da, ädebiet tarihı däleldegen şındıqqa jüginsek, Mwhtardıñ Qızılordağa joldağan şığarmaları nağız «qırsıqtı qızıl közdiñ» öz qolına tüsti. Atalmış hatta atı atalğan «Ğabbas» degen adam - Ğabbas Toğjanov bolatın. Asa auqattı şañıraqtan şıqqan, oquı tereñ, bastapqıda «Alaş» tuınıñ astındağı belsendi jastıñ qatarında jürgen Ğabbas Toğjanov jiırma eki - jiırma besinşi jıldardıñ arasında Äbdirahman Baydildin men Säbit Mwqanovqa qosılıp, «keñesşil kedeydiñ» şoqpıtın kiip şığa keldi. Qazaqtıñ twñğış mamandanğan ädebiet sınşısı retinde atı tarihta qalatını anıq. Alayda, parasat payımına salsañ, Ğabbas Toğjanovtıñ aqılğa salıp şayqağanı - körkem oy emes, sayasattıñ «sarı suı» edi. Sol kezde ädebiettiñ soyılın oñdı-soldı siltep, Mağjan men Jüsipbekti, Mwhtardı bılay qoyıp Abaydıñ özin «sileytip» tastağan bolatın. Mwhtardıñ:

«Tapsırğan närseniñ bäri Ğabbasqa berilse, ärine, onıñ eşqaysısınıñ da tezirekpen ayağı jerge timeydi. Öytkeni bärin jinağanda ol köp material bolmaq jäne jazu - meniñ jazuım. Oqıp şığu qiın. Köp uaqıttı aladı. Ğabbas ünemi soğan qarap otırğan kisi emes. Basqa da qızmet alañı bar. Sondıqtan, bwl meniñ sözderime jasağan «qwrmetti aydau» esepti boluğa kerek»,- dep emeuirin tanıtuı da sondıqtan bolatın.
Mwhtardıñ bwl küdigi orındı edi jäne «qaupiñ neden bolsa - qateriñ sodan» degenniñ keri naqtı keldi. Qujaq - Goloşekin qazaq wltınıñ üstinen «kişi oktyabr'diñ» ülken dauılın soqtırdı da, mwqım halıqtı oylağanınday etip «esinen tandırdı». Sonıñ nätijesinde ğılımnıñ älippesin endi ğana aşqan, bilimniñ buı etinen ötip, süyegine jetpegen «jwmısşı intelligentter» şıqtı. Bwrın Älihan men Ahmetke sözin wstatqan qazaq eli, endi Sağır Kamalov, Ğabbas Toğjanov, Oraz Isaev, Äbdirahman Baydildin ispetti şala qarpılğan «ideologtardıñ» auzına qaradı. Leningradta «kitabim qaşan şığadı» dep ümittenip jürgen Mwhtardıñ qoljazbasın olar Qızılordada otırıp qağıp alıp:

«Şığarmanıñ sayasi bağıtı onıñ avtorınıñ qanday ağımdı wstanatınına tikeley baylanıstı. Aldın-ala şığarılğan esep boyınşa, wltşıl-jazuşılar 14, KazAPP-tıqtar - 16 jäne jolbikeler 9 kitap şığardı... Sonıñ işinde wltşıldardıñ ökilderi är salanı qamtığan (Baytwrsınov, Äuezov, Kemeñgerov, Omarov, Abay (!!!), Jwmabaev). Wltşıldar dala men qazaq halqınıñ ömirin taptıq müddeden tıs, boyauın siñire jırlaydı, söytip, öziniñ qalamın keñes ökimetine qarsı bağıttaydı»,- dep ideologiyalıq qaqpaqılğa tüsirdi, yağni, qoljazba halıqtıñ qolına timey jatıp, onıñ mañdayına qarğıs tañbasın bastı.

Sol jıldarı Qujaq - Goloşekinniñ ükim şığaratın minbesine aynalğan «Sovetskaya step'» gazetindegi bwl maqalanıñ avtorı Sağır Kamalov edi. Ol nağız keñestik jäne goloşekindik «esten tandıru» ruhında tärbielengen «aq jürektiñ» özi boldı. Taptıq küres ideyası közin twmandatqanı sonday, «Alaşorda» ükimetiniñ kösemderiniñ qatarına Abaydı da qosıp jiberdi. Mwhtar dayındağan Abaydıñ eki tomdıq şığarmalar jinağınıñ jarıq körmey qaluına birden-bir kesirin tigizgen osı Sağır Kamalovtıñ atalmış gazette jariyalanğan «Abaydıñ burjuaziyalıq kül-qoqısın ısırıp tastau kerek» - degen maqalası-tın. El-jwrttı «esten tandıramız» dep jürip özderiniñ «esterinen tanıp», «esirikke» qalay aynalğanın bilmey qaldı. Qoljazbaları Ğabbas Toğjanovqa tapsırılğanda Mwhtardıñ:
«Bwl meniñ sözderime jasalğan «qwrmetti aydau» esepti boluğa kerek»,- dep küdiktenui orındı.

Onıñ bwl oylağanı däl keldi. «Qaraş - Qaraş oqiğası» men «Qilı zamannıñ», «Han Keneniñ» qoljazbası qolına tüsisimen Ğabbas Toğjanov onı jarıqqa şığarudıñ orınına, kerisinşe, besiginde twnşıqtıruğa wmtıldı. Qalayda Goloşekinniñ közine tüsu üşin sol kezeñdegi «şala pisken ideologtar» öziniñ maqalaların jappay orıs tilinde jazıp, «Sovetskaya step'» gazetine jariyalauğa qwlşındı. Däl osınday «sıbağanı» Ğabbas Toğjanov sonau Leningradta jatqan Mwhtarğa da tarttı. Ol Mwhtardı Qazaqstanğa keltirmeu üşin, qaytıp sayasi-mädeni sahnağa şığarmay, jolın kesip tastau üşin aldın-ala baybalam salıp, ükimin şığarıp qoydı. «Alaş isin» aldığa tarta otırıp, Ğabbas Toğjanov baspasöz arqılı Mwhtardı resmi türde halıq jauı dep jariyaladı. Ol:

«Osıdan biraz ğana 3-4 jıl bwrın - bizdiñ wltşıldarımız: öner, onıñ işinde ädebiet - sayasatqa bağınbaydı; olar: bizdi sayasat, taptıq tartıs müdde qızıqtırmaydı, qazaq ädebieti öziniñ aldına taptıq müddeden joğarı jalpı wlttıq müddeni mindet etip qoyadı - dep daurıqqan bolatın. Qazaq wltşıldarınıñ jas ideologtarı - Äuezov, D.Isqaqov, Aymauıtov jäne olardıñ kompaniyaları osılay dep jazdı. Al, Säduaqasov bolsa bizdiñ keñestik ädebietimizdi wltşıldarsız - Äuezovsiz, Aymauıtovsız jäne Kemeñgerovsiz köz aldına elestete almaydı. Onıñ oyınşa, wltşıl-jazuşılar wltaralıq taqırıpta qazaq eñbekşileriniñ tilegin qanağattandıratın paydalı şığarmalar jazuı äbden mümkin eken. Mwnımen de qanağattanbay, ol bizdiñ wltşıl ideologiyadağı aqın Mağjan Jwmabaevti - äygili wltşıldı, bir kezdegi kontrrevolyuciyaşıldı äşkereleuimizge de qarsı»,- dep jazdı.

Ärine, bwl dostıqtan tuğan «igi tilek» emes. Al adamgerşilik twrğıdan alğanda satqındıq edi. Özine senip tapsırğan qoljazbanı eşqanday resmilikti saqtamay qwrbandıqqa şaluı - zañ boyınşa qızmet babın jeke basınıñ müddesi üşin, kek aluğa paydalandı degen ayıp tağıluğa tiisti azamattıq qılmıs edi. Alayda, azamattıqtıñ özin «tap küreskeri», «jazalauşı» dep tüsingen aq jürekterge eşqanday zañ jürmeytin. Onıñ üstine däl osı kezde Jüsipbek Aymauıtovtıñ «Aqbilek», Mwhtar Äuezovtiñ «Qilı zaman», «Han Kene» ispetti otarlau sayasatın äşkerlegen älemdik körkem oy deñgeyinde jazılğan şığarmaları düniege kelip edi. Mwnday äseri mol quattı tuındılar keñesşil, tapşıl ideologtardıñ töbe şaşın tik twrğızdı. Olar üşin eñ qauipti «qılmıs» osı bolatın.
Wlttıq müdde - olar üşin jat, eñ jekkörinişti wğım edi. Al, Mwhtar men Smağwldı bwl kezde müldem basqa mäsele alañdatıp jür edi. Smağwl oqu-ağartu halıq komissarı qızmetinen bosatılıp, onıñ da tağdırı belgisiz bolıp twrğan sät edi. Alayda aşıq küresten taysaqtamaytın ottı azamat qızmet uayımınıñ bärin ısırıp tastap, maqsattı jwmısın atqara berdi. Ol barlıq jazuşılarğa, onıñ işinde Jüsipbek Aymauıtov pen Mwhtar Äuezovke ömirbayandıq, şığarmaşılıq mäselelerge qatıstı birneşe swraqtar jiberip, soğan süyene otırıp alğı söz jazıp, olardıñ şığarmaların Mäskeude orıs tilinde şığardı. Sol kezde joldağan anketalar qazir M.Äuezovtiñ mwrajayında saqtaulı. Al Mwhtardıñ joğarıdağı hatına mınaday jauap jazdı.
«Jiberuşi: Taşkent, Dalinskaya, 14. Smağwl Säduaqasov.
Aluşı: Leningrad q., ortalıq, Dekabrister köşesi, 14, 1 päter. Äuezov Mwhtarğa.
Mwhtar!

Seniñ soñğı hatıñdı bayağıda alsam da, oğan jauap jazuğa jaña ğana mwrşam kelip otır. Bizde azdağan özgerister bar. Men pedvuzdan kettim, bügin Qızılordağa jol jürmekpin, al ondağılar qayda jiberedi - bilmeymin. Meniñ orınıma äli eşkimdi qoyğan joq, uaqıtşa bizdiñ basqarma müşeleriniñ bireui qaladı.

Endi, seniñ bizge qızmetke keluiñ turalı mäselede özgeşelik boluı mümkin. Oqu-ağartu komissarı tayauda bwndağı jaña direktorğa: endi bwl arada eşkimde qalmaydı - depti, bärimizde solay oylaymız. Sondıqtan da seniñ Taşkentke keluiñ resmi emes jolmen rastaldı. Bizdiñ Almatığa köşer-köşpesimiz äli şeşilgen joq. Oqu-ağartu komissariatınıñ aytuı boyınşa, tayauda köşuimiz kerek, biraq ta naqtı emes.

Päter jöninen qam jeme - pedvuzdıñ öz üyi bar. Men twrğan üyde bir ülken de keñ bölme bar. Onıñ üstine meniñ üyim üş bölme, sonıñ bireuin sağan bosatıp beruime boladı. Liza Taşkentte qaladı, ol universitetten şığıp kete almaydı. Sondıqtan da men qayda ketsem de jalğız ketemin. Egerde Qızılorda kelisim berse - Taşkentte qalamın.

Jibergeniñdi aldım. Quana-quana sälem joldaymın. Egerde bwl hat bolmasa, men sağan renjitinim anıq edi. «Eñbek jürip jatır». Jurab jöninde pikir talasın ötkizdim, bayandama jasadım. Adam köp boldı. Men özime-özim qanağattanbadım. Men jaqsı-aq dayındaldım, biraq ädettegidey 40-50 ğana kisi bolatın şığar dep oylağanmın. Biraq ta 300-400 qaralı adam jinaldı. Sözimniñ qorıtındısında özimniñ bedelimdi saqtap qalğanday körindim. Jora pikir talasın wyımdastırmaqşı, men onda bayandama jasamaqpın, al Säken qosımşa bayandama jasamaq.
Äzirşe, süyip qwşaqtadım - Smağwl.
Kelesi hattı Qızılordadan jazamın. Smağwl».

Hattıñ mazmwnı aytıp twrğanınday, bwl Smağwldıñ Qazaqstandağı sayasi sahnadan müldem qudalanuınıñ bası edi. Onımen küresuge eşqanday şarası qalmağan Goloşekin öziniñ qolındağı eñ soñğı mümkindikti paydalanıp, Smağwl Säduaqasovtı barlıq qızmetten alıp tastadı. Sonşama küş şığarıp, janın salıp jürgen twñğış joğarı oqu orınınıñ rektorlığınan da ısırdı. Oğan Smağwldıñ «kommunistik kolonizatorlıqqa» qarsı jazılğan «Wlttar men wltjandılar» turalı maqalası sebep boldı. «Burjuaziyalıq demokratiyalıq közqarastıñ kösemi retinde äşkerelegen» K.Tabolovtıñ maqalasınan keyin, Taşkenttegi joğarı pedagogikalıq instituttıñ partiya wyımınıñ jauaptı hatşısı I. Qabılov:

«Bwl wlt mäselesi jönindegi bol'şeviktik, lenindik tanımğa qarsı äreket... Sondıqtan da Säduaqasov joldastı bwdan äri qaray qazaq pedagogikalıq joğarı oqu orınınıñ rektorı mindetinde qaldırudıñ eşqanday qajeti joq äri mümkin emes»,- dep örekpidi.

Sonıñ nätijesinde, äli joğarı bilim alıp körmegen I.Qabılov partiyanıñ atın jamılıp, özi wyımdastırğan instituttan Smağwldıñ özin şettetti. Smağwl Säduaqasov Qızılordağa barğan soñ da marqadam tappadı. Aqırı Mäskeuge jol tarttı. Onda Halıq Komissariatınıñ salaaralıq jauaptı mamanı retinde qızmet atqara jürip, temir jol institutın tämamdadı. 1933 jılı «Dneprostroydıñ» qwrlıs basqarmasınıñ orınbasarı bolıp jürgen kezinde «kükirt qışqılı gazımen» ulanıp, Kreml'diñ auruhanasında qaytıs boldı. «Bükilodaqtıq aqsaqal» M.I.Kalininniñ özi qoştasu azasına qatıstı. Smağwldıñ qazasın därigerler «öndiristik ulanudıñ» qatarına jatqızdı.

Alayda, onı sol künderi Mäskeude körgen, äñgimelesken, Kreml'ge şığarıp salğan adamdardıñ esteligine jüginsek, Smağwl öziniñ densaulığı turalı eşkimge eşteñe dep şağımdanbağan. Ol Kreml'ge kiimmen kirip, kebinge oranıp şıqqan. Egerde, tura sol kezdegi Kreml'diñ işindegi «öndiristik ulanumen» qaza tapqandardıñ qasaqana ulanıp öltirilgeni turalı qwpiyalardıñ aşılıp jatqanın eskersek; sonday-aq S.Säduaqasovtıñ jiırma ekinşi jılı Semey oblısın Sibir revkomınan Qazaq ASSR-niñ qwramına kirgizgenin, ile-şala «Keneniñ» - Ejovtıñ atsalısqanın qaperge alsaq, al sol «keneniñ» örmeley-örmeley Kreml'ge kelip, NKVD-nıñ «kösemine» aynalğanın aytsaq, Smağwldıñ kimniñ qolınan qaza tapqanın añğaru qiın emes. Ras, «kükirt qışqılı gazımen» Smağwldıñ ulanuı mümkin. Biraq, «öndiristik ulanu» bolsa, onda Smağwl Säduaqasov «Dneprostroydıñ» auruhanasında dünie saluı kerek edi ğoy. Al Smağwldıñ tañerteñ Kreml'ge aman kirgeni, keşke qaray ölgeni anıq. Ärine, bwl derbes äñgime. Tüptiñ-tübinde şındıqtıñ aşılatını kämil. Öziniñ zertteuşisin kütip twrğan, wrpaqqa parız mindettiñ biri osı.

Mine, twlğalı twqırtudıñ qwrbanı bolğan osınday azamat jazıqsızdan jazıqsız zaman örtine şalındı. Ol ört Mwhtardı da qamtıdı. Jwbanıştı bir jay sol: osınday qarbalas şaqta Kökşetaudan baspanıñ bas redaktorı bolıp kelgen orman qızmetkeri Ğabit Müsirepov Mwhtardıñ «Qilı zamanın» eşkimmen aqıldaspastan teruge jiberdi. Kitap «Alaş isi» resmi tergeuge alınıp, Baytwrsınovtar qamauğa alınğanşa jarıq körip ülgerdi. «Swğanaq swr» povesi sol küyi «swğanaqtardıñ» şeñgeline tüsip, iz-tüzsiz ketti. Al, «Han Kene» sahnağa qoyılmadı. Astana - Almatığa auıstı. Eger Mwhtar mwnda kelse, birden abaqtınıñ esigin aşar edi. Sondıqtan da, Taşkenttegi Orta Aziya universitetine jol tarttı. «Qujaqtıñ» qwrığı onda da qwtqarmadı. Söytip, ol «Orta Aziya basmaşılarınıñ ideologiyalıq jetekşisi» bolıp şıqtı da, türmege tüsti.

(jalğası bar)
Abai.kz

0 pikir