Senbi, 19 Qazan 2019
Jañalıqtar 2395 0 pikir 31 Şilde, 2012 sağat 09:21

Qajığwmar Şabdanwlı. Uıstağı şu

ÜŞİNŞİ BÖLİM

UISTAĞI ŞU

İ

Qwdiretti tergeuşim, ötirik qossam, tas töbemnen wrıñız!

Jepañjünniñ[1] «müläyimdigine» qarap, «keri töñkerisşilerdi janıştau  degendi osı momındarım bilmey qalar ma eken!» dep te qam jegen kezim bolıp edi. Bwğan jauap ile-şala birneşe qandı qol pomeşikti qıljitqan mıltıq dauısımen estildi. Al, «naqtılı keri töñkerisşi» dep, Şäueşekten Twrsın men Şäken mwğalimderdi atqanda, «mınalar qalay sığalaydı, oybay!» dep qalğan jayım da boldı. Gomindañşa atqanı ma!» dep şoşınğanım edi.

Bwl mäseledegi pikirimdi köp adamnıñ qolın qoyğızıp, ortalıqqa da joldağamın ğoy. Mwnımızğa arnaulı jauap kelmese de, köp adamğa sauap kelgeni bayqaldı. Mwnan soñğı atılğandardan "nahaqpın" dep şırıldağan eşkim bolmadı. Ädilet tarazısına tura ölşenip, tura jazalanıp jatqanday sezildi. Janımhan, Raqımjan Sabırqajı, Näbijandar atılğanda, solardı atqızğan ükimge halıq jağınan alğıs jaudı. Sonau 45-şi jıldıñ jazğıtwrımında gomindañnan qaşqan bizdiñ toptı Boğdada wstatqan Qabdollanı da özi teñdesi gomindañ şpiondarımen qosıp attı. Al, Şıñ Şısay qırğınnan bergi eñ qandıqol jendet Liiıñşidi Kulidegi qalıñ şiırdan tauıp äkelip, atıp berui, Şinjañdağı jerlik halıqtıñ köñilin aldı.

ÜŞİNŞİ BÖLİM

UISTAĞI ŞU

İ

Qwdiretti tergeuşim, ötirik qossam, tas töbemnen wrıñız!

Jepañjünniñ[1] «müläyimdigine» qarap, «keri töñkerisşilerdi janıştau  degendi osı momındarım bilmey qalar ma eken!» dep te qam jegen kezim bolıp edi. Bwğan jauap ile-şala birneşe qandı qol pomeşikti qıljitqan mıltıq dauısımen estildi. Al, «naqtılı keri töñkerisşi» dep, Şäueşekten Twrsın men Şäken mwğalimderdi atqanda, «mınalar qalay sığalaydı, oybay!» dep qalğan jayım da boldı. Gomindañşa atqanı ma!» dep şoşınğanım edi.

Bwl mäseledegi pikirimdi köp adamnıñ qolın qoyğızıp, ortalıqqa da joldağamın ğoy. Mwnımızğa arnaulı jauap kelmese de, köp adamğa sauap kelgeni bayqaldı. Mwnan soñğı atılğandardan "nahaqpın" dep şırıldağan eşkim bolmadı. Ädilet tarazısına tura ölşenip, tura jazalanıp jatqanday sezildi. Janımhan, Raqımjan Sabırqajı, Näbijandar atılğanda, solardı atqızğan ükimge halıq jağınan alğıs jaudı. Sonau 45-şi jıldıñ jazğıtwrımında gomindañnan qaşqan bizdiñ toptı Boğdada wstatqan Qabdollanı da özi teñdesi gomindañ şpiondarımen qosıp attı. Al, Şıñ Şısay qırğınnan bergi eñ qandıqol jendet Liiıñşidi Kulidegi qalıñ şiırdan tauıp äkelip, atıp berui, Şinjañdağı jerlik halıqtıñ köñilin aldı.

"Jwñgo töñkerisiniñ on mıñ şaqırımdıq saparınıñ bir qadamın ğana bastıq» dedi Maujuşi. «Qazirgi jeñiske qanağattanıp qalmañdar» degen sözi edi. Mektepterdiñ köbinese sayasi ideologiyalıq qızmetine kömektesetin inspektorlıq mindetimdi qwlşına atqarıp jürdim. Bwl negizgi jaqtan jiın men üyrenu gruppaları arqılı jürgiziletin qızmet boldı. «Jer mayın azaytıp, juan jwdırıqtarğa qarsı twrudıñ» qoldanba materialdarı da osımen birge üyrenilip jatır edi...

Sol 51-şi jıldıñ küzinde osı wranmen köşe tağı da alau-jalau bola ketti. Bwl jolı jüz tolğanıp, mıñ büktetilip, qağaz aydağar da şıqtı köşege. Tisin aqsitıp, auzın aranday aşıp, tağı da keri töñkerisşi izdegendey, är terezege bir qarap, jer iiskelep, aspan qapqanday qwtırğan beynemen jwtına şıqtı. Soñında tozañday qaptağan qaranöpir, tügelimen bişi. Köpşiligi tañqı qwyrıq, tarbalaq äyelder. «Tışşş...tañ-tañ... tışş...ş...tañ-tañ» degendey soğılatın baraban ırğağına sol jasandı aydağarşa tolğanıp, şi ayaq täytäylarşa qoyqañdap bilep şwbırdı. Äliya bir jıl işinde-aq on mıñ eselep örbip, öre jönelgendey.

Tolğanğan aydağardıñ jonında da, tolqığan äyelderdiñ qwyrığına da qaramay, tolqındı wranğa bar dauısımmen ün qosa ilestim. «Jer mayın azaytu» ğana emes, bütindey qaldıru. «Juan jwdırıqtarğa qarsı twru» ğana emes, joyu wranı bar edi jüregimde. Socializmge ötudiñ aralıq däuirinde bwl wranğa qalay qosılmayın, bar qayratımdı jwdırığıma jiya köterip, wrandap jürdim. «Bir qadamı ğana kemigen on mıñ şaqırımdıq jolda» äyteuir mına aydağarşa jalmap-jayqamay, jañsaqtatpay, «töñkeris jolı bwralañ» dep bwrmalamay, jırmalamay, wlı mwratqa naq ölşem, nıq qadammen jetsek! - osı boldı barlıq talap-tilegim.

«Jer arendasın azaytıp, juan jwdırıqtarğa qarsı twru» nauqanı, biz qala köşelerinde wrandap jürgenimizde auıl-qıstaqtarda orındalıp bolğan eken. Qıs bastalısımen «jer eguşilerdiki» deytin, «jer reformasınıñ» wranı köterildi. «Pomeşikterge qarsı twrıp, bay eginşilerdi jetim qaldıru, orta eginşilermen ıntımaqtasıp, kedey-jaldanba eginşilerge süyenu» ädisimen jürgiziledi eken. Qağaz aydağar men tañqı qwyrıqtardıñ soñına tizilip, ärine mwnı da wrandastım. Mektep oqıtuşıları men mekeme qızmetkerleriniñ üyrenu uaqıttarında bwl nauqannıñ ekpindisindey, wzaq-wzağınan söylep, qwya tüsindirip, qıza mwrındıqtap jürdim. İs jüzinde qalay orındalıp jatqandığın körmesem de, osılay isteletindigine senimim tolıq. Qoğamdıq is qarbalas-asığıs bolsa da, mektepterdegi oqu qızmeti tıñğılıqtı, tiyanaqtı. Sondıqtan Maqpaldan basqa jöninen köñilim tınış edi.

Qar ketip, jer qarayğan bir küni keşte jatağımda qızıqtı kitap oqıp, wzaq otırıp qalıppın. Tañ bozarğanın sağattıñ sausağı örtti türtkeninen bilip, tösegime kiimşeñ qwlay kettim. Qattı wyıqtappın. Tüsimde dene-tärbie maydanında siyaqtımın. Mañdayımdağı jigitter aspannıñ twnıq zeñgir kümbezine qızığa qarap, beşpetterin şeşe bastağanda qañtardıñ qwrğaq zärli qarı qapalaqtay jöneldi. «YApıray mınaday aşıq aspannan qar jaua ma eken!», «mwnısı nesi, qıstıñ qayta tüskeni me?» desken jigitter kiimin qayta kiip, bürise bastadı. Al, mağan ıstıq ta, suıq ta sezilmegendey. Biraq, maydanda bwrqasın jürip, üsküre bastağanı anıq körinip twrğanday. Aspannıñ jaymaşuaq aşıq şağında boray jauğan qarmen birge kün kürkirep, nayzağay jarqıldap tañdandırdı endi. Asılqan siyaqtı bireu «mına Qwday aljığan ba?» dep qalıp edi. Tağı bireu sañğırlay qostadı. «Qilı-qilı zaman boladı, qarağay basın şortan şaladı» dep Asanqayğınıñ aytqanı kelgeni ğoy!»

«Kim, kim?... Kim söyledi?» -dep sırtımızdan Särsen dürse qoya bergende, qolımdı men sermey söyledim.

«Boldı, aptıqpay-aq qoy, kün aşıqta qar jauıp, qar jauğanda nayzağay jarqıldasa, oğan tañdanbay bwl sözge tañdanatın ne twr!... Jür jigitter, anau sahnağa panalay twralıq!»

Osı sözben maydan sahnasına bettegen siyaqtı edik. Qarsı aldımızdan biik mwnara payda bola qaldı. Oğan asa zor bir tarazı ornatılğanday. Bir bası köterilip, biikke şığıp ketken eken. Ekinşi basına qaray jügirdim. Onıñ tabağına qaban, jolbarıs, ayu, qabılan, kökjal böri siyaqtı ıñğay jırtqış añdar qamalğan siyaqtı körinip edi. Däl qasına barıp qarağanımda ayğır, bwqa, teke, qoşqar, töbet it siyaqtı ıñğay üy januarlarına aynala ketti. Mañayında twrğan köpşilik şuıldasıp, daulasıp twr eken.

«Üy, anau ayğır emes, at qoy, qaramaymısıñ bwtına!»

«Ey, attıki sonşalıq boluşı ma edi!»

«Ey, ey joldas, anau bwqa emes, ögiz! Qarasañşı umasına!»

«Üy, soqır, ol talıs köziñe äli tolmay twrma!» desedi.

Qarqıldağan köpşilik külkisi mwnara basınan ayuşa aqırğan bir dauıstıñ aştılığınan şort tiıldı osı şaqta. Şalqaya qaradım. Qos jwdırığın tüye aqırğan sida ğana aqswrı qıtay eken. Eki ezuinen eki wrı tisi ösip, ernin türe aqsiıp alıptı. «Mınau, qiın şañbaşı, foks körsetkeli twr, şeginiñder!» dep qaldı bireu. Mwnara basındağı şañbaşı oñ jwdırığın jüregine tirey ışqınıp, sol jaq jwdırığın biikke kötere berdi. Zoraya berdi sol jwdırıq. Oñ jwdırığı kökiregine batqan sayın ışqınıp, ışqınğan sayın sol jwdırığı ösip, bir keremet alıptıñ kürzisine aynalğanday. Tastap kep jiberse, osı maydandı ğana emes, bükil qalanı Boğda tauımen soqqanday, jänşip jiberetindey körindi. Şañbaşı sol zor jwdırıqtıñ swq sausağın ğana şığarıp, ekinşi ret bajılday aqırdı da, tarazınıñ köterilip twrğan bos tabağın tüyip kep qaldı sol swq sausağımen. Saq etkizdi jerge. Tarazınıñ hayuandar tielgen bası aspanğa fontanday atılıp edi. Bwqa siırşa möñirep, ayğır baytalşa kisinep, töbet qanşıqşa qañqıldap, tozañday şaşıldı. Jwrtşılıq qarqıldap külgen eken deymin. Meniñ közim aspandağı bwqadan ayrılmadı. Anıq körip twrğan siyaqtımın, bası Omarbek mıñbektiñ basına wqsap, saqalınan tanılıp edi. Terisi tañınan ayrılıp, sıpırıla barıp, sonıñ mol qara şapanına wqsap ketti. Eteginen äyeldiñ qos etekti aq köylegi jelbirep şığa berdi osı sätte. Közime öte ıstıq köringen qos etekpen birge şalqıp, qap-qara qos bwrım da şığıp edi. İle-şala büp-bütin Maqpalımnıñ özi şığa keldi de, qara şapandı ayağımen serpip tastap, jelge qarsı wşa jöneldi. Ertegilerdegi peri qızınday sımbatımen ayqındala jelbiredi aq Maqpaldıñ aq köylegi. Endi bir sätte mağan jalt qarap, qwşağın jaya qwyıldı aspannan. «Biğan!» degeni güldey erninen bilinip, aqqudıñ ünindey bir äsem saz estildi. Şanaqtı twnıq kögildir közi külimdey tönip, jasauray jaynadı. Özimdi ğana emes bükil maydandı balqıtatınday şıraymen körindi. «Nwriyaş!» dep ayqaylağan öz dauısımnan oyanıp kettim. Qattı ökindim oyanğanıma. Endi birer sekond qana sabır etsem ayqasar edi ğoy qwşağımız!...

Jası parlay jönelgen közimdi qayta jwmdım. Dereu wyıqtay qoyuğa, sol tüstiñ jalğasın köruge qanşalıq tırıssam da kirpigim ayqasar emes. Bwrıq-sarıq qaynağan bastauımnan jılt-jılt jılji berdi jılı su. «Maqpal qayda endi mağan! Eki jarım jıl! Sauırdan äldekimniñ äketkenine de mine on tört aydan astı. Şınımen qwtqaruşı äketken bolsa, nege qaytpaydı! Al, Äliyadan tabılğan kümändi hattıñ jazılğan çislasına bir jıldan... mine jiırma kün asıptı. Äy sonısı ras hat boldı-au!... Solay bolğan kündede meniñ anıqtau üşin jazğan hatıma jauap jibermegeni qalay?... Basqa bireumen ketkeni ğoy!... Endi qalay tabıla qoysın! Aşıq künde qar jauıp, qar jauğanda nayzağay şağılğanday aljasqan qisınsız qiyaldıñ mazağı ğana ğoy mına tüstegi körinis!... Solay bolsa da jerge tüskenin körip, tüsimde bolsa da bir qwşıp qalsamşı!...»

Sol tüsti qayta bir körgim kelgeni sonşalıq, tüski demalıstada, keşte de kravatqa asığa jetip qwlap jürdim. Tipti wyqışıl bolıp aldım. Biraq, qayta körinbedi Maqpalım!... Jazda demalısqa şığıp, Altaydan tağı bir izdep qaytuğa bekindim.

Sol qisınsız qızıqtı tüsti körgenniñ ekinşi küni bir merekeli kün boldı. «Tşşş... tañ-tañğa»[2] köşe tağı da küyley jöneldi. Jalmañdağan qağaz aydağarımız sol bwrınğı qalpında. Al, tañqı qwyrıq, tarbalaqtarımızdıñ bir sıpırası eskili-jañalı porımdı jerlik masqarattıq boyaular arqılı feodaldar men kapitalisterdi beynelegen bolıp şığıptı. Wzın şapan, säldeli saqaldı «masqaranıñ» soñında da, wzın köylek, aq jaulıqtı «masqara» nıñ soñında da, qatırmalı kastyum, qırlı sım, galstuktı «masqaranıñ» soñında da, kofta-yupkalı, bwyra şaş-şılapalı «masqaranıñ» soñında da qıp-qızıl, swlu, biriñğay tañqı qwyrıqtar jürdi. Jay da emes, qarala jaulardıñ jelkesinen mıltıq nayzasımen türtkilep aydap jürdi. Köriniste feodalizm men kapitalizm üstinen jürgizilgen proletariyat dektaturası edi bwl. Al, män jağınan jerlik şağın sandı wlttar üstinen jürgizilgen qıtay dektaturası bolıp ta beynelendi.

Erteñinde qızıl maydanda zor jiın barın estip, erte twrdıq. Bwl jiınnan eşkim qalmasın degen bwyrıq boyınşa jwmısşı-qızmetşilerimiz tügel jinalıp, ülken tu, kerme tularımız dayarlanıp bolğanşa kün säskege köterildi. Qızıl maydanğa keşigiñkirep jetippiz. Ürimjidegi barlıq mekeme-mektepter, zavod-fabrika jwmısşıları, sayasi jäne äleumettik wyımdar, seriktikter, jañadan qwrılğan sauda, qol öner korparaciyaları tügel jinalıp, maydandı keptep alıptı. Künibwrın belgilenip, jalau qadalğan ornımızğa äreñ kirip, äreñ siıstıq. Bir büyirimizden partiya mektebi. Bir büyirimizden jwmısşılar wyımı qısıp, şıntaqtasıp qalğan dauıstar da estile berdi. Özimiz siıspay süzisip-qağısıp twrğanımızda maydan tärtibin saqtauşı saqşılardıñ kelip qojañdauı tipti qattı tidi. Şekaramızdı bölip twrudı, «basqa orınnıñ adamımen» söylespeudi bwyıra berdi.

- E, mına qısılşañda söylesip, qwda tüsedi ğoy dep twrmısıñ! -dep öziniñ zeyil dauısına wqsatıp men zekip edim, üş orınnıñ wyğır, qazağı tügel külip, du köterdi. Meniñ külkimen qaljıñdağanıma qarağan qıtay saqşısınıñ özi de amalsız küle kelip swradı.

- Ne dediñiz?

Älgi sözdi sol dauısımmen qıtayşa qaytalap aytqanımda tağı küldi köpşilik.

- Men bwyrıq orındauşımın, keşiriñizder! -dep bayaulay tüsindirdi älgi saqşı. - Bwl jiınnıñ tärtibi osılay. Är-bir orın özara bolmasa, basqa orındağılarmen söylesuge, aralasuğa rwqsat joq. Azda bolsa aralıq şekara saqtap twrıñızdar! -dey salıp jürip ketti. Bwl jiınnıñ keri töñkerisşilerdi janıştau nauqanınıñ bastauşı jiını ekendigin osıdan bayqadıq.

Sahnadağı mikrafonda söylegen Bwrhan Şahidi janıştaudıñ bwl mazmwnın jay ğana raymen tüsindirip kelip, sözge Uañjın sekretar şığatındığın, jaqsı tıñdaudı tapsırğanda ğana säl köterilip toqtap edi. Är auız sözi bir ayqaymen sozılıp şığatın Uañ sekratardıñ dauısı tım sotqar, öktem eken. Qwlağımızğa jwdırığın swqqanday, iä, miımızdı ıñğuırlağanday, keyde tipti asa zor jırtqış jelkemizden basıp, basımızdı mwjıp jatqanday tıjırınıp, twqırıp qalıppız. «Şındasam, bir tarınıñ qauızına tığıp jiberemin, senderdi meniñ qolımnan eşkim ayıra almaydı, qane erkek bolsañdar mağan bir qarap köriñderşi!» degendey asa asqaqtap aqıradı. Sebepsiz, jazıqsız mına tömendegen jwrtşılıqtı tügelimen janıştauğa bwyırıp twrğanday poziciyasın ayqın körgendeymin osı dauısınan. «Biz añsağan kompartiya sekretarı osı bolğanı ma?» -dep zerdeledim işimnen. - «Joq, şeksiz dektaturanıñ äskeri äkimi ğana ğoy mınau!...» - Dörbiljinnen partiya müşeligine ötkizgen joldau qağazdı orauımen tös qaltamnan suırıp alğanımdı sezbey qalıppın. «Biraq, bwl jekswrın dauıstıñ da däl qazirgi auzına alıp, azulap twrğan jauları tügelimen meniñ de jauım ğoy, barlıq sözi keri töñkerisşilerdi janıştau bolıp twrğanda qalay küstanalarsıñ!» -degen oy kelgende joldamanı jwmarlay qısqan qolım bosay qaldı. Onı qaytadan tös qaltama swğa saldım.

Asau sekretarımız at jaqtı, wzın-wzın orsaq tisti, solay da boyşañ ğana sida, aqswrı, kelbettileu kisi eken. Aqırıp twrğan - doñız aybatpen söyley berdi. - «Aspanda tor, jerde qaqpan, halıq jaularınıñ eşqaysısı bizden qaşıp qwtıla almaq emes! Men general polkovnik Uañjın sonı da eskertip qoyayın, eşqanday jau bizden qılmısın jasırıp qwtıla almaydı! Sondıqtan, mäseleni jasırıp ötip ketu dämesinen aulaq bolıñdar!... Keybireu, «bas qılmıstı keri töñkerisşiler joyıldı. Endi janıştaluğa tiisti pälendeyi qalmadı» deydi. Mwnıñ özi de keri töñkerisşiler taratqan söz! Men Uañ sekretar tağı da aytıp qoyayın, Şinjañ öte asau bolıp kelgen rayon. Mwnda halıq jauları äli köp, tipti köp! Äsirese keri töñkeristik mäsele köp ötilgen rayon!... Keri töñkerisşilerdiñ şığar jolı bireu ğana: Ärqanday mäseleni kişi demey, ülken demey, özdikterinen tapsırıp, keşirim alu ğana!... Jwñgo kompartiyasına ärkim özdiginen tize bügui, mäselelerin tapsıruı kerek pe, kerek emes pe, sonı ğana oylañdar! Eger tize bügu, tapsıru kerek emes bolsa, ölim ğana kerek bolğanı!...»

Uañ sekretardıñ bwl jolğı sözi aştı dauısına qarağanda halıqtı ıñğay sıbap-tildep twrğanday estilip, is jüzinde jaudı ğana rahımsız jazalaudı bwyırıp jattı. Maydanğa simay sığılısıp twrğan jwrtşılıq osı sözden-aq janşılıp, bir-birine jabısıp qalğanday, maydan keñip, är-bir orınnıñ şekarasına alañqı, aşıq joldar payda boldı.

Közim Uañ sekretarda, qwlağım sonıñ aspandağı öktem dauısında edi. Qızqmettes bir wyğır jigit arıt jaqtan kelip jeñimnen tarttı. «Art jaqta bireu şaqırıp twr» dep ımdağan jağına qaray jılısa berdim. Öz qızmettesterimniñ arasınan äreñ ötsem, «art jaqta» dep tağı işaralaydı bireui. Endi jıljısam «şekara»-dan ötip ketetin siyaqtımın. Nwsqalğan jaqtağı ärkimge bir qarap, twrıp qalıp edim. Iñğay kök beşpet-sımdı partiya mektep oquşılarınıñ soñğı tizbeginen bir wzın boylı, som deneli wyğır äyel qol bwlğap şaqırdı da, özi de jıljıdı mağan qaray. Sığılıp twrğan jwrttı kimeley jetip, qolımnan tartıp qıspaqtan şığardı.

- Esimiñiz kim? -dep swradı menen.

- Biğabil!

- Bizniñ bir sabaqdaş qıznıñ akası[3] ekensiz, «sizni au şetten kütemin!» -dep şığıp ketti. Tez barıñ!

- Qaydan kelipti, kim ol?

- Altaylıq.

- Maqpal! -dedi bir qazaq qızı, kidirip qalğan wyğır äyeldiñ art jağınan kimeley jetti.

- Ah, Maqpal? -dep badıraya qarap twrıp qalıppın.

- Ie, Maqpal. Sizder osı jerden ötkende tanıptı, jılay bergen soñ...

- Qalay ketti? -dep swray sala, nwsqağan jağındağı «qamaldı» bwza-jara jöneldim.

Maydannıñ oñtüstik jaq sırtındağı därethanağa alqına jetip, alaq-jwlaq, tapır-twpır jügirip, üş ret aylanıp ta ülgerippin. Körinbep edi.

- Biğan! -dep dabıstadı sağınıştı ün. Ar jağındağı tar köşeden estildi. Özinşe, mağan zäruli-zärusızdığın, meniñ sağınışımnıñ qanşalıq därejede ekendigin bayqağısı kelip baspalap, qarap twrğan siyaqtı. Jüregimniñ lapılın, ayağımnıñ lıpılınan bile qoyğanday, bir qaltarıstan şığa jügirdi. Men de ırşıdım. Toq omırauı men qıpşa belinen kök şiyanfu beşpet-sım da jarasım tapqanday, appaq ajarın aşa tüsken eken. Jelkesine tüsken kök şapkasın qolına ala wmtılğanda tüyuli qos bwrımı tarqatılıp, alqımın oray wytqıdı. Aynaday twnğan ayalı közinen meruert-monşaq tögip, qwşağın aşa jetti. Işqına öksip, asıla ketti moynıma.

- Biğan!... Biğaşım!...

- Säuleşim, Nwriyaşım! -dep qwşıp, ön boyın sılay berippin. Süye berippin. Betin daldalap, sırt aylana sıbırladı Maqpal.

- El qarap twr eken, keyin janım, keyin! -dep qwşağın jazdı da, bir qolımdı qos qoldap wstap, jeñ işinen sipalay berdi. Ünsiz-tilsiz tönip, işten tınıp qarasa berdik bir-birimizge. Tolıq mañdayı men tüp-tüzu qırlı mwrnına, betine tüsken sızat, tayaz tırtıqtar bayqaldı közime.

- Şınımen Maqpalımnıñ özimisiñ, iä, tüsimde körip twrmın ba?

- Öñimde körgenime özim de sene almay twrmın! -degende qos janarındağı qos kölşik tağı da ağıtıla ketti. Dirildey şıqtı üni. - Ürimjige qaşan keldiñ?

- Bıltır mayda. Al öziñşi?

- Men bıltır sentyabrde kelgemin... Birneşe hat jazıp... bir jauap ala almağanıma... menen suınıp, wmıtqan şığar dep jür edim... Jañağı jasırınıp twrğan sebebim de sol. İzdeytin-izdemeytindigiñdi bayqağım keldi.

- Senen suınbaqpın ba!... Hat tügil adresiñdi de taba almay, zar boldım!

Bir-birimizge töne qarasıp twrıp, tağı da jabısa qalğanımızdı tağı da bayqamay qalıppız.

- Nimin gansa? -dedi art jağımızdan bir zeyil ün. Jalt qarap, qwşağımızdı jiya qoydıq. Maydan tärtibin saqtauşı saqşılar eken. Maqpal wyalğanınan nart janıp, twqıra qoyıptı.

- Keşiriñizder! -dedim men qıtay tilinde. - Biz körispegenimizge köp uaqıt ötken jwbaylar edik. Jaña tabısıp twrmız!

- Jwbay?... nekelenip pe ediñder?... Sı bwsı?[4] -dep Maqpaldan swradı bireui.

- Sı! -dedi Maqpal twqırğan küyi. Tipti qızara tüsti.

Bwl şırayınan kümändanğan saqşılar, aramızğa kire tüsip, taqauırlay swradı Maqpaldan:

- Qaşan nekelengen?

Maqpal endi özderin jazğırğan şıraymen tura qarap, tañdanıstı külkimen sıq-sıq küle qayırdı jauabın.

- Üş jıldan astı!... Onı swrap qaytesiz!

- Äiya, sizder twrmıs qwrmağan qız-jigitsizder! Neke qağazdarıñ qane?

- Şäueşekte qalğan. Jügirip barıp äkele qoyayın ba? -dep jımiıp edim. Maqpaldıñ sıñğırlay küluinen be, meniñ sözimnen be, eki saqşı moyığanday, biraq, sol moyığandarına namıstanıp, moyındamağısı kelgendey, tanauları qusırıla qaradı mağan.

- Qaljıñdı qoy! -dep biri tıjırındı da,

- Bizdiñi bwl swrauımız qatelik pe? -dep bireui tikireydi.

- Swraularıñız qate emes, «äyelderge qaljıñdamaymız» dep wrandap jürgenderiñizde, mınaday zor qılmıstıñ üstinen tüstiñizder ğoy! Endi neke qağazımızdı äkelmey qwtılmaspız!

- Mına jigit ras eriñiz be? -dep Maqpaldan qaytalay swradı biri.

- Ras emegende...! -degeninde Maqpaldıñ jüzi tağı qızara qaldı. Saqşı tağı kümändana qaradı da, atı-jöni men mektebin, oqıp jatqan klasın swrap jazıp aldı. Meniñ de atı-jönim men adresimdi jazıp twrıp, «ayya!» dedi tıjırınıp alıp, «tälim-tärbie» beruge kiristi.

- Oqu-ağartu qızmetkeri men partiya mektebiniñ oquşısı küp-kündiz, halıqtıñ közinşe süyise me, basqalardıñ ideyasın bwzıp, halıqqa jaman äser tuğızbay ma!

- Dwrıs, dwrıs! -dep şwlğıp-şwlğıp jiberdim men. Nasihatın qısqartıp, tez jöneltkim keldi. - Endi ideyamızdı bwzbay söyleselik! Jüre beriñizder!

- Tağı söylespeksiñder me! Uañ sekretardıñ sözin tıñdamaysıñdar ma!... Töñkeris kerek pe, kerek emespe!... Qaytıñdar orındarıña!

- Maqwl, qayta twrayıqşı! -dedi Maqpal, mağan külimdey qarap qolımnan tarta jöneldi. - Endi baramız ğoy, jiın ayaqtağan soñ-aq jolığarmız!... Äyteuir, qanşalıq qiınşılıq körsem de küte aldım seni!

Endi ayrılmasqa ant etiskendey qolımızdı mıqtap qısa wstasıp bir-birimizge jautaqtay qarasıp barıp kirdik köpşilik arasına.

Quanış ekpinimen köpşilikti qağa-soğa jol aşıp, Maqpaldı ornına jetkizdim de, kömektesken wyğır äyel men qızdıñ qoldarın qattı-qattı qısıp, alğıs aytıp qayttım. Uañ sekretardıñ sözi bitken eken. Basqa bireui jäbirlemey-jerlemey, juas qana söylep twr. Barlıq sala, barlıq orındardıñ «tarih tapsıru (boqşa tastau)» nauqanınıñ bastalğanın jariyaladı. Bwl nauqanda qılmıs ataulı qwrtılatındığı, tüymedey kemşiliktiñ de jasırınıp qala almaytındığı birneşe ret qaytalandı. «Libralizmge ot aşıladı», «men aytpayın, sen de aytpa» degendey, qılmıstarın birlesip jasıratın, til biriktiretin adamdar ayausız jazalanadı», «kökke wşsa ayağınan, jerge kirse şaşınan tartılıp şığadı», «aspanda tor, jerde qaqpan qwrulı» degen jattandı söylemderdi şeşen naqtap zekire söyledi de, tıñdauşılar wran şaqıra, qol şatırlata qarsı aldı. «Büginnen bastap tarih tapsırıp bolğanşa är sala, är käsip, är orındağı jwmısşı-qızmetşilerdiñ rwqsatsız barıs-kelis baylanıstarı toqtatılatındığı jariyalanıp tındı soñında.

«YApıray, äreñ tabısqanda tağı da bir sıpıra uaqıt körise almay qalamız-au!» degen küdik, eñ zor qaterdey titirkendirdi.

Maydanda siresip twrğandar eki şetten sap boyınşa tizilip ketip jattı. Tılsımday tınğan jım-jırttıq ornay qalıptı. Men öz sabımnıñ eñ soñına barıp, Maqpalğa telmirumen boldım. Ol da köz jazar emes. Qwşağımız jetpese de közimiz jeter jerden qozğalğısı kelmegendey jaudıradı da twrdı. Mikrafaonda maydan basqaruşı jağınan mektebiniñ atı atalıp, sabaqtastarınıñ jaljıp bara jatqanın sezbey twrıp qalıp edi. Bağanağı qazaq qızı külip jiberip, qolınan tarta jöneldi. Qol bwlğap hoş  ayta ketken Maqpaldıñ soñınan äli de köz almay qarap twrğanımda, bizdi tergegen saqşınıñ biri komandirınıñ aldın tosa qaldı. Birdemeni qısqaşa ayta sala qağaz wsındı. Bağanağı qılmısımızdı mektebine mälimdegen qağaz ekenin tüsindim. «Nekelimiz dep bergen jauabımız üşin Maqpalım endi mektebiniñ kergisine tüsedi-au» degen hauip tıqırşıttı endi.

«Üş jıldıñ aldında öz senimimiz boyınşa özdigimizden nekelengen jayımızdı sabaqtastarınıñ aldında qalay söylep, qaytıp tüsindire almaq! Klas meñgeruşisine saqşınıñ şağımı jetkenşe özimniñ jetip mälimdep, tüsindiruim qajet qoy!»

Bir bastığıma partiya mektebindegi jwmısımnıñ qisının tauıp aytıp rwqsat alğanımşa nedäuir uaqıt ötip edi. Soñğı tizbektegi Maqpaldı mektep qaqpasına kire bergeninde quıp jetippin.

- Maqpal! -degenimde jalt qayrılıp, saptan şıqtı da twra qaldı. Komandirı Maqpalğa «kirip ket» degendi qolımen bwyıra sala mağan bettedi. Bet-auzı aqtañdaqtanıp jonılğanşa qırılğan otız jastardağı wyğır jigit eken.

- Ioldaş sizniñ atıñız kim? Qay idaradan? -dep swradı menen.

- Mağarıp nazaratınan. Atım Biğabil.

Saqşınıñ qağazın janqaltasınan suırıp ala üñildi.

- Ih...ı, siz qaytıp twrıñız, söylesuge mütlaq[5] rwqsat berilmeydi! Çoñ jiında ne dedi, añladıñız ma[6]?

- Añladım! Maqpaldıñ sınıp jurını[7] kim? Sol kisimen söylespekpin!

- Tez qaytıp ketiñiz, bw hareket uaqıtı!

- Jurınnıñ atı Swñjanhua! -dedi Maqpal, onıñ art jağınan. - Men şaqırıp keleyin!

Jügire jönelgen Maqpalğa şıtına qarap bwrıldı «qwmandanı». Qolın artına qayırıp, mığımsi jıljıdı soñınan. Maqpal aylanğan bwrılısqa barıp toqtadı. Sol jerde tergemek eken. Maqpal qayta şıqqanda aldınan köldeneñdey söylep tosa qaldı.

- Swñjurın böliminde, -dep mağan dauıstadı Maqpal. - Sizge kelsin dedi, kütip otır, kire beriñiz!

Bosağadağı habar bölminen şığıp qarap twrğan qıtay şalğa iek qağa salıp kirdim.

- Ahualımızdı mına kisi de swrap twr, dene tärbie wstazı ğoy, aytıp bereyin! -dep jımidı Maqpal jaqınday bergenimde. - Siz kire beriñiz, mına qatardağı 5-şi nomirde. Ol kisi klasımızdıñ sayasi jetekşisi. Men turalı tolıq biledi. Aşıq söylese beriñiz!

Besinşi nomirdiñ esigin qaqqanımda, kök beşpet-sım kigen kelti şaştı, qaratorı tolıq deneli äyel esik aşıp qarsı aldı. Kök şapkını ol da jelkege Maqpalşa qondırğan eken. Qol berip, şwlği amandastı da stolınıñ qarsı jağındağı orındıqtı nwsqap otırğızdı. Amandasuına qarağanda qazaqşa, wyğırşanı aralastırıp, jatıq söyleytin kisi körindi. Mağan tım jılı külimsirep, zerttegen şıraymen qaray berdi jüzime. Keskinimdi iştey qwptağanday bas izey salıp, atımdı swradı. Aralaspa tilde swraudan swrau tudıra otırıp, meniñ bayandamaq mäselemniñ barlığın söyletip tındı. Partiyalı-partiyasızdığımdı da swradı soñında. Bıltır aprelde Dörbiljinde audan sekretarınıñ öz kepildigine ie bolıp joldama alıp kelgenimdi estigende ornınan twra qwttıqtap, qolımdı qıstı.

- Maqpal ekeuiñ endi baqıttı, töñkeristik semiya bolasızdar, qanday jaqsı, a, bek jaqsı!... Bilemisiñ-bilmeymisiñ, Maqpal meniñ qızım, häm meniñ oquşım! Osı kurs tügigennen keyin toylarıñdı özim basqarıp beremin!

- Rahımet! Sizdiñ küyeu bala bolsam, men tipti quanar edim!

- Bilemisiñ-bilmeymisiñ, Maqpaldı azattıqqa şığarğan meniñ jeznim men apayım. Altay jerlik partkomda şleydi. Maqpaldı jäne wrlap alıp ketpek bolıp jürgen birneşe aksiyatşını[8] jeznim bilipti. Sonıñ üşin öz üyine aparıp, apayıma jarım jıl baqtırğan. Apayım hanzuşa til-jazu üyretken. Bıltır küzde bizdiñ osı mektep oquşı qabıldaytın kezde mağan tanıstırıp jiberip bergen. Aeroplanmen jiberipti. Jeznimniñ tanıstıruın Maqpaldıñ boqşasına qosıp qoydım. Bek yaqşı.

- Ol kisige de rahımet aytıp hat jazamız! Qamqorlığın eşqaşan wmıtpaymız! -dep kürsindim men.

- Jeznim jazğan tekseru materialınan bärin tüsindim. Maqpal bek yaqşı qız. Zorlap aparğan jerinde qanşalıq jazalansa da, köp tayaq jese de, äyel bolışqa paqat wnamay qoyğan! Sen onı erden şıqqan dep oylama, maqwl ma?

- Olay oylamaymın. Ol köpe körneu zorlıqpen ketti ğoy. Tipti bala tapsa da mağan özi talap etip qaytıp kelse, özimdiki dep sert etkenmin!

- Joq, ol tipti de... eşkimine könbegen! Onı üş jigit zorlamaq bolğan, wnamağanlıqı üşin üşeuinen de qattı tayaq jegen!.. A, men beker köp söylep qoydım ba! -dep qızara qarqıldap külgen Swñjurın ornınan wşıp twrdı. - Özderiñ qazir osında söylesip alıñdar! Onan soñ tarih tapsıru äreketi bitkenşe kelme! Sabaqdaşları oğan pikir aytıp, sındap äurelemeytin bolsın! Maqwl ma?...

Osı sözben sırtqa şığıp ketip edi. Lıp etip Maqpal kirip keldi.

- Bes minut qana! -dep sıqılıqtay kirdi de, tağı da asıla tüsti moynıma. Qwşwrlana qısqan qwşağımnan üni äreñ şığıp, alqına söyledi. - Zıdauyan[9] bes minutqa ğana... söylesip al dedi... meniñ sağan jazğan hattarımnıñ bireui de timegen be?

- Seniñ jazu ülgiñmen seniñ atıñda 51-şi jıl 10-şı naurızda jazılğan bir hattı Äliya degen sayqaldıñ kitaptarınıñ arasınan tauıp kördim. Onda: «balalı boldım. Endi onı tastap kete almaymın, hoş bol!» degendey suıq söz bar eken. Seniki ekendigine senbedim.

- Astağıpıralla, men olay bolmaq tügil... qoyşı! -dep külip jiberdi de, öksi jöneldi Maqpal. Qwşağımda jılay otırıp swradı. - Onan soñ qayttıñ?

- Onan soñ... ol wzaq äñgime, keyin aytıp berermin! Men sol hatta jazılğan adresiñ boyınşa qaytalay ötinip bir hat jazğanmın. Timedi me?... «Sarsümbe poştahanası arqılı Maqpalğa!» dep qana jazıp edim.

- Bäle, onday ädiristen hat tie me mağan! -dep sıqılıq qaqqan Maqpal, ernimnen, iegimnen, betimnen, mañdayımnan süye berdi, söyley berdi. - Sen de qinalıp, aqıldan ayrıla jazdapsıñ-au janım!... Onıñ lajısızdıqtıñ dalbasası ğana ğoy, Biğanım!... Aldıñğı jılğı Sauırda Gülsanadan aytıp qaytqan sälemiñ ğana qaldırdı ğoy meni ölimnen!... Seni oylap twrıp, qamalğan üyimniñ diñgegin de talay qwşaqtap süydim ğoy!... Osı erniñdi sağınıp, esiktiñ twtqasın da qanşa süydim deseñşi! Bärinen külkilisi qotır-qotır kelsaptıñ bası! -degeninde qatar küldik ekeuimiz.

- Bes minutı bitti ğoy ättegene! -dep men de şöpeldettim.

- Endi... endi... on bes-aq kün ğoy, janım!... Şıdalıq!..

- Jap-jaqın jerde twrıp... körise almau... tipti qiın ğoy!

- Mine, soğanğa deyin jol azığıñ bolsın! -dep Maqpal tilin de tostı auzıma...

 

Ädiletti tergeuşim, äyelderge qaljıñdamaytın mezgilde partiyağa «tarih tapsıru» dep atalatın qılmıs tapsıru nauqanı bastalğan küni ne istegenimdi kördiñiz be!... Qılmıstar tügelimen müsädıralanatının esti sala qılmıs tauıp, qılmıs jalmap, qılmıstan qılmıs tuğızıp, örşelenip, düniedegi barlıq qılmıstı jekemenşigime tartıp jiıp, jırğay qoymadım ba! İz-tozsız joğalğan meniñ Maqpalım da oyda joqta, mine, qılmıs qoymalarınıñ birinen jarq etip şığa keldi ğoy. «Quırdaqtıñ äkesin tüye soyğanda kör» degendey, jiyangerlikti meniñ qılmıs bankımnen ğana izdegeysizder!

(Jalğası bar)

«Abay-aqparat»



[1] Jepañjün - azattıq armiya (kompartiya armiyası).

[2] Baraban. Irğağına qaray osılay ataytın.

[3] Aka (wyğırşa) - ağa.

[4] Sı, bwsı? (qıtayşa) - ras pa? (aytıluı - ras pa, ras emespe?)

[5] Mwtlaq (wyğırşa) - mülde.

[6] Añladıñız ma (wyğırşa) - estidiñiz be.

[7] Sınıp jurını - klas meñgeruşisi.

[8] Aksiyatşı (wyğırşa) - kertartpa.

[9] Zıdayyan (qıtayşa) - nwsqauşı, sayasi jaqtağı lauazım. Bwl da Swñjurinniñ özi.

 

0 pikir