Senbi, 23 Qaraşa 2019
Aqmıltıq 956 4 pikir 4 Qaraşa, 2019 sağat 11:43

Bizde animaciyağa balanıñ ermegi dep qaraydı

Men ılği şäkirtterime “Mwzbalaq”-tı körsetip jürdim. Jäne ol turasında artıq eşteñe bilmeytin em. Jaqında Qazaqstan animaciyalıq kinostudiyalar qauımdastığınıñ basşısı, “Astana film” jastar kinostudiyasınıñ direktorı Jänibek Nwrbekwlı süyinşi habardı jetkizgende, “Bwl osı älgi men orıs tildi auditoriyağa kündelikti körsetip jürgen mul'fil'm emes pe edi?..” dep ayaq astı añ-tañ küy keşkenim bar...Sodan sol “Mwzbalaq” tuındısınıñ rejisserleriniñ biri Twrdıbek Maydanwlımen arnayı swhbattastım.

- Twrdıbek mırza, äueli jaqındağı jeñisteriñiz qwttı bolsın! El bolıp, mäz-mayram quandıq. Endi aytıñızşı, bügingi qazaq animaciyasınıñ eñ bastı 3 mäselesi ne?

- Riza hanım, raqmet! Bizde animaciya memlekettik deñgeyde jüyeli türde äli jolğa qoyılmağan. Oğan balanıñ oyını ne ermegi dep qana qaraydı. Ol wrpaqtı tärbieleytin, wlttıñ bolmısın qalıptastıratın ülken ideologiyalıq qwral ekendiginiñ bayıbına eşkim barıp jatqan joq.

Ekinşi mäsele – naqtı jüye joq. Jılına mwnşa sağat animaciya öndiriske şığuı kerek degen belgilengen uaqıtı da joq. Mısalı, Qıtaydı alıp aytsaq, olar jılına 3000 sağat efir dayındaydı. Balalar üşin är türli janrda jılına üş mıñ sağattıq fil'm jasaydı. Reseydiñ özi 200 sağat jasaydı. Biz jılına 2 sağat ta jasamaymız. Keyde 1 sağatta joq. 2015 jıldan beri 2019 jılğa deyin eki-aq sağattıq fil'm jasaldı. 2019 jılı önim joqtıñ qası.

Üşinşi mäsele – maman mäselesi. Bizde memlekettik eki oqu ornı bar. Biri – Almatıdağı “Temirbek Jürgenov atındağı öner akademiyası”, ekinşisi – astanamızdağı “Qazaq wlttıq öner universiteti”. Sol jerlerde mamandarğa grant öte az bölinedi. Jılına 7-8 ğana. Mamandıq tärbieleu jağı jolğa, jüyege qoyılmağan, animaciya, rejissura dep jalpılama üyrete saladı. Şetelde qalay? Olar bölip-bölip üyretedi. Grafikalıq animaciya, rejissuralıq animaciya, qoyuşı-suretşisi de bölek üyretiledi. Top bolıp, birigip jwmıs jasauğa üyretedi. Bizde dara-dara bir 7-8 rejisserdi dayındauğa boladı. Tek qana sol maman tapşılığığınıñ özi bizdi qattı alañdatadı.

Osı üş mäsele naqtılı, jüyeli şeşilse, qazaq animaciyası damır edi. Sol eki universitetterden şıqqan studentterdiñ körsetkişi jalpı jaman emes, halıqaralıq bäygelerde orın alıp jür.  Mısalı, jaqında qazan ayında Germaniyanıñ Hemnic qalasında jiırma törtinşi ret ötip jatqan halıqaralıq balalar men jasöspirimderge arnalğan “SCHLINGEL” kinofestivalinen “Eñ üzdik animaciyalıq fil'm” degen nominaciya boyınşa joğarıda aytılğan bağanağı bizdiñ “Mwzbalaq” tolıqmetrli animaciyalıq fil'mi bas jüldege ie bolıp keldi. Onı Germaniyanıñ animaciyalıq fil'mder institutı tağayındağan bolatın. Onda 52 elden 233 fil'm qatıstı. Olar özderiniñ baspasöz betterinde bizge öte joğarı bağa bergen. “Bwl - animaciyalıq fil'mniñ ozıq ülgisi. “PIXAR” men “WALT DISNEY”-diñ auditoriyasınan tıs jerde jasalğan erekşe fil'm! ” dep atap ötipti. Osınıñ özi - qazaq animaciyasınıñ jetistigi ğoy.

- Qazaq animaciyası keşeuildep damıp kele jatır. Kemşin twstarı jetkilikti. Bizdiñ animaciya öneri Reseydiñ bügingi animaciyasınıñ deñgeyine şamamen qanşa uaqıtta jeter eken?

- Jaña kemşin twstarın aytıp ötkendey boldım. Jalpı bizde animaciya qoldau tauıp otırğan joq, sol üşin kenje qaldıq. Bizdiñ qanşama mamandarımız, jastarımız Reseydiñ qanşama fil'min jasap otır. Elektrondı türde, komp'yutermen. Solardıñ serialdarın, tapsırıstarın jasap berude. Mwnı käsibi maman retinde biz bilemiz. Reseymen salıstıru dwrıs dep oylamaymın! Älemdik narıqpen salıstıru kerek. Biz fil'mdi Reseyden kem jasamaymız. Teñ, tipti ozıp ketip jatqan twstarımız da jeterlik. “Jalğızdıñ üni” şıqpaydı degendey, narıq zamanında körinbey qalıp jatırmız. Tım az şığıp jatqanımızdan, basqa eldiñ fil'mderi bizdiñ ekrandı jauıp ketip jatır. Sol üşin bizdiki joqtıñ qası bolıp twr. Äytpese, az bolsa da, saz fil'mder şığıp jatır.

- Bügin bizdiñ animaciya tuındıları - az, onşa tanımal emes. Qazir auaday qajet prodakşn, postprodakşn jäne menedjment salaların damıtu animaciyağa erekşe qajet-aq. Mwndağı eñ bastı kedergi nede?

- Memleketten tapsırıs, öndiris bolğan kezde prodakşnder avtomattı türde köbeyedi. Bizde qazir “Balapan” telearnasımen jwmıs isteydi. Biraq, oñıñ uaqıtı men qarjısı öte-öte az. Şetelmen salıstırğanda tegin istep jatır deuge boladı. Narıq adamdardıñ jan sanına aynaldı. Halıqımızdıñ jan sanı kötermeydi. Prodakşnderdiñ öz qarjılarımen jwmıs jasap, fil'm tüsiruine, qaytadan aqşanı qaytarıp alamız degenderine qorqınışpen qaraydı. Köptegen qalalarda kinoteatrlardıñ bolmauı. Tağı Qıtaydı mısalğa alsaq, olar mereke künderinde eñ birinşi özderiniñ otandıq fil'mderin alğa şığaradı. Jaqsı künderge de, halıq köretin uaqıttarğa da töl dünielerin quana-quana qoyadı. Zañ jüzinde. Mısalı, “Mulan”, “Kung-fu Panda”- nı da körseterde de söytti. Olar osılay istey aladı. Al bizde ärine, bäri kersinşe! Şeteldik fil'mderdi äkelip eñ bir qolaylı, tiimdi keremet uaqıttarına op-oñay qoyıp bere salamız. Özimizdiñ otandıq fil'mderdi jetimsiretip adam barmaytın, körmeytin tüngi sağat birge, tañğı onğa degen sekildi uaqıttarğa aparıp ayausız tığıp jiberemiz. Mwnı qanşama rejisserler ayttı. Jurnalister de anda-mında ayttı. Oğan pısqırğan adam joq! Bwl jağdayğa biz de tap boldıq. Basımız soğıldı.

- Keyingi kezde qazaq animaciyası tek tehnikalıq twrğıdan emes, mazmwn men ideya jağınan da wtılıp jatır... 

- Riza hanım, bwl swrağıñızğa endi kelispeymin! Sebebi, bizde mazmwndı, ideyası tereñ taqırıptar öte köp. Tek qana bir ğana närse bar, ol – tapsırıstı dwrıs jüzege asıruğa mümkindik bermeytinderi. Key jobalarğa şamalı aqşa berse de, uaqıt bermeydi. Tım qısqa uaqıttı aytadı. Mısalı, bala toğız ay, toğı künde tolıqqandı tuıluı kerek qoy. Animaciyalıq fil'mdi jasauda  da - solay! Öziniñ tolıqqandı uaqıtı kerek. Älemdik standarttarğa, mümkindikterge qaray. Bizde tapsırıs beruşiler, memlekettik wyımdarğa eki jıl qajet desek, bir jılda jasa, äytpese jasamaymın dep aytıñız deydi. Qalay aytasıñ? Eki jıl kütip, qolğa äreñ kelgende jasamaymın dep aytu mümkin emes. Sosın barınşa jasap şığaradı. Altı-jeti ayda şala tuılğan bala siyaqtı şığa keledi. Dwrıs, mazmwn jağın da tereñ oylap, asıqpay pisiru kerek. Tehnikalıq, rejisserlik qoyılım, qarjı jağı barlığı säykes kelgende ğana tolıqqandı, ädemi fil'm bolıp şığadı. Bizde öner adamı men memleket arasında osınday da mäseleler bar. Biraq, qazir qazaq animaciyasın qarjılandırıp jatqan tek memleket qana. Jeke wyımdardıñ qarjıları jetpeydi. Qımbatqa tüsedi. Onı qolğa alıp, wyımdastırıp jatqan da eşkim joq.

- Nelikten qazirgi qazaq animaciyasında naqtı qazirgi ZAMANA beynesi men jandı tınısı tım az? Bwl jalpı bügingi qazaq öneriniñ bas auruı ma?

- Sizdiñ zamana beynesi dep jatqanıñız qazirgi zamanğa say robot sekildi keyipkerlerdi aytıp otırsız dep oylaymın. Memlekettiñ qazirgi berip jatqan tapsırması - wlttıq fil'm jasau. Öytkeni, bizdiñ qazirgi qoğam - ötkenimizdi, joğaltqanımızdı tügendep ülgermegen qoğam. Zamanaui keyipkerdi tudıru üşin de är närse öz basqışımen (satısımen) kelui kerek. Mısalı, Amerikağa qarasañız fantaziyaların qosıp, robottarmen basqalarmen de superqaharman, jaqsı keyipkerlerin jasap jatır. Onı biz de oylaymız, biraq, barlığı basqışımen kelui kerek. Biz äli özimizdiñ ertegi-añız, äñgimelerimizdegi, tarihımızdağı batırlarımızdıñ da obrazın jasap ülgerip jatqan joqpız. Sonıñ bäri jasalğannan keyin avtomattı türde basqış boyınşa zamanaui keyipkerlerdi jasaudıñ öz uaqıtı keledi. Bizge tapsırıs beretin tek memleket bolğan soñ, äzir onday tapsırma, taqırıp joq. Ruhani jañğıruda joğaltqanımızdı qayta jañğartuımız, tabuımız kerek degen ideologiya twr. Balalardı, wrpaqtı elsüygiştikke tärbieleuimiz üşin keşegi ötken Qabanbay, Bögenbay, Naurızbay batırlarımızdıñ erlikterin auqımdı sapalı fil'mderge aynaldırsaq, sonıñ özi ülken-ülken keyipkerler bolar edi.

- Twrdıbek mırza, Sizge atalmış swhbatqa aldımen keliskeniñiz üşin alğıs aytamın! Sosın, qazaq animaciyasına adal häm şınayı janwşıra qızmet qılıp jürgeniñiz üşin rizaşılığımdı da qosa ketkim keledi.

- Sizderge de zor alğısımdı aytamın!

Swhbattasqan Riza Isqaq

Abai.kz

4 pikir