Särsenbi, 23 Qazan 2019
Bilgenge marjan 4009 7 pikir 31 Qazan, 2018 sağat 12:34

Insul'tqa wşıramau üşin kitap oqıp, şahmat oynau kerek

Qazaqstanda jılına 49 mıñ adam insul't alıp, olardıñ 70 payızğa juığı mügedek bolıp qalatın körinedi.  Bwl qauipti körsetkiş. Qanı basına şapqandardıñ 5 mıñı alğaşqı on kün işinde köz jwmsa, tağı bes mıñı alğaşqı bir ay işinde üyde jatıp qaytıs boladı eken. Auırulardıñ 60 payızı 40 jastan asqan er adamdar.

Mwnday statistikalıq körsetkişter kimdi bolsa da oylandırsa kerek. Ay aman, kün tınışta sonşama jwrttıñ kenetten qaytıs bolıp jatuı qay elge de abıroy äpermesi  anıq. Äsirese, jeri – bay, eli – quattı Qazaqstan sındı memlekette bwl keseldiñ epidemiyalıq sipat aluı qınjıltadı. Oğan alğı şart – kündelikti küybeñ tirşiliktiñ küyigi mol keleñsizdikteri bolsa kerek. Ärine, Qazaqstan densaulıq saqtau salasında bwl problemanı şeşudi qolğa alğan, onıñ türli mümkindikterin qarastırıp ta jatır. Maman därigerlerdiñ payımdauınşa, insul'tqa wrındıratın, eñ aldımen, jwrttıñ beybereket twrmıs saltı. Qaşanda «şığasığa iesi basşı» emes pe. Är adam ömir süru qağidaların  barınşa qadağalap, jirenişti ädetterden arılsa, «aytpay» keletin auırulardan aman jüretin körinedi. Demek, salauattı ömr saltı beker söz emes, onı däripteu kerek,  deydi mamandar.

Ötken jeksenbi küni Jansaya  Äbdimäliktiñ şahmat akademiyasınıñ «Debyut» klubında Smağwl Qayşıbaev atındağı nevrologiya institutı, «Takeda-Qazaqstan» kompaniyalarınıñ demeuşiligimen,  «Wrpaqtar sayısı» attı  qızıqtı şahmat turniri bolıp ötti.  Bwğan qatısqan 78  şahmatşınıñ eñ kişisi 6,5 jasta, al, eñ eresegi –  81-ge tolğan aqsaqal.

Jasöspirimderdiñ qariyalardan alar önegesi mol bolsa kerek, - deydi Jansaya Äbdimälik akademiyasınıñ biznes direktorı Alma Äşirova. – Juırda matç-revanş ötkizip qaluımız da ğajap emes. Öytkeni, nemereleri atalarına ketken eselerin qaytaruğa tırısarı anıq.

Jeti turdan twrğan turnirdiñ jalpı qorıtındısı boyınşa, 194,6 wpay jiğan eresekter komandası wttı. Jasöspirimderde – 77,5 wpay. Qatısuşılardıñ bäri de sıy-siyapatqa ie boldı. Turir Düniejüzilik insul'tke qarsı küres künine oray ötkizildi.

Adamnıñ insul'tke şaldıqqanın tez tüsinip, şara qoldanu öte mañızdı, - deydi S. Qayşıbaev atındağı Nevrologiya instituınıñ direktorı, medicina ğılımdarınıñ kandidatı Gülnaz Qayşıbaeva. – Sondıqtan da, turnirdi aşar aldında, jastar bilip jürsin degen maqsatpen, insul'ttıñ negizgi belgileri turalı fil'm de körsettik. Öytkeni, ata-äjesiniñ qasında jii bolatın osı oquşı jetkinşekter ğoy. Ayaq astınan, qiın jağday tuındap jatsa, dereu «103»-ke habar berip, qwtqarıp qaladı. Insul't alğan kezde de, odan keyin de adamnıñ, aqparat almasuğa jauap beretin, kognitivtik qızmetteri zardap şegedi. Medicina tilinde bwnı jastıñ wlğayuına qatıstı özgerister deydi. Osını eskere otırıp, aytulı şahmat turnirin ötkizu ideyası payda boldı. Ondağı maqsatımız – ağzanıñ kognitivti qızmetterin jas kezden-aq  şınıqtırıp, qorğay  biluge şaqıru. Intellektualdı sport oyındarınıñ paydasın körsetu. Al, egde adamdar üşin, jii şahmat oynau arqılı, kognitivtik qızmetterdi wzağıraq saqtauğa bolatının tüsindiru. Öytkeni, şahmat tärizdi oy-sanağa qozğau salatın oyındar insul't sekildi auırudan miğa tietin auır zaqımnıñ zardabın joyuğa jaqsı kömektesedi. Biz mwnday kezeñdegi auırularğa taqpaq jattauğa, krossvordtar şeşuge keñes beremiz. Tipti, 70-ten asqan keybir pacientter  şet tilderin meñgere bastadı. Bwl öte mañızdı. Sebebi, jañadan bir närseni üyrenu barısında,  jastıñ wlğayuına qatıstı nemese sırqatqa baylanıstı joyılğan midağı neyron aralıq baylanıstıñ ornına jañası qalıptasa bastaydı.  Sondıqtan da, är adamnıñ miın jastayınan jattıqtırğanı abzal. Jıl ötken sayın köbirek oqıp, köbirek biluge tırısıp,  miıñız belsendi jwmıs isteu kerek.

Jastayınan miın jattıqtırıp ösken jannıñ şılım şegip, işimdikke salınu tärizdi  jağımsız ädetterge qwlqı bolmaydı eken. Demek, janı taza adamnıñ  täni  türli sırqattan aza.

Jıl ötken sayın, Qazaqstanda qoğamdıq mañızı zor jobalar barınşa jüzege asırılıp keledi, - deydi «Takeda Qazaqstan» kompaniyasınıñ departament basşısı Natal'ya Gayfullina, - Biz mwnday bastamalardı ılği da qoldap, demeuşilik tanıtıp otıramız. Adam tek däri-därmektiñ arqasında ğana emes, öziniñ kognitivtik qızmetterin twraqtı şınıqtıru arqılı da deni sau boladı. Jası kelgen sayın aqıl-oyğa tüser auırtpalıqtı da köbeyte beru kerek. Şahmat oynau, şet tilderin üyrenu, kitap oqu – tek köñil-küyiñizdi köterip qana qoymaydı, sonımen birge, sizdiñ miıñızdıñ kognitivtik mümkindikterin arttıra tüsedi. Bizdiñ kompaniya üşin de mwnday şaralar öte mañızdı, sol arqılı da osı mäseleniñ özektiligin, kerektigin aytıp qaluğa tırısamız.

Insul'tke wrınıp jatatındardıñ köbisi er azamattar ekenin eskersek, olardı bwl näubetten qorğauımız kerek. Äytpese, 10-15 jıldıñ işinde-aq, erkegi tapşı qoğamğa aynalarımız anıq. Qanşama bala äkesiz, atasız ösetin boladı. Bwl – öte mañızdı äleumettik mäsele, - deydi insul't mäseleleri boyınşa Respublikalıq üylestiruşi ortalıqtıñ Bas mamanı Zäureş Ahmetjanova. - 45-ten asqan er adamdar men 55-ten asqan  äyelder  täuekeldi kezeñde ömir süredi. Sondıqtan da, işimdikti, temeki tartudı tıysa kerek. Dwrıs tamaqtanbaudıñ özi nağız täuekel, jas wlğayğan sayın onıñ qaupi de arta tüsedi. Käzir Qazaqstan tamaq qwramında as twzın köp qoldanatın alğaşqı bes eldiñ qatarında. Al, twzdı şamalı paydalansa, sizdiñ qan qısımıñız da köterilmeydi. Bizdegi qan qısımı joğarılardıñ bärine juığı twzı mol, quırılğan, maylı asqa äuester. 

Insul't alğan jandardıñ aman qalğan soñ, ömirin qaytadan tolıqqandı jalğastıruı qiın. Biraq, onday  mümkindik bar.   Bwl nauqastı emdeudiñ trombolizis dep atalatın arnayı ädisi öte tiimdi. Onday em qonuı üşin insul't alğan adamdı ağlaşqı  4,5 sağattıñ işinde emhanağa jetkizip ülgerui kerek. Eger, odan qalsa, «qoldı bos sermegeniñiz». Zäureş Ahmetjanova:

Käzirgi künderi elimiz boyınşa trombolizispen emdeletinder bar-joğı 3,5 payızdı qwraydı, al, pacientterdiñ 97 payızı odan sırt qaladı. Demek, qanı basına şauıp qwlağandardıñ köbi ne köz jwmadı, ne mügedek bolıp qaladı degen söz.

Bwl mäseleniñ är bir otbasına, qoğamğa tüsirer tağı bir auır twsı bar. Insul't nätijesinde mügedek bolıp qalğan adam bwtaqtan  tüsken japıraq tärizdi. Tilsiz, qimılsız, sırt kömeksiz eş närsege qauqarı joq «tiri ölik» küyine tüsedi. Al üy işinde bir mügedek payda bolsa, bükil otbasınıñ tirşiligi özgeretini haq. Sırqattıñ jağdayın tüsinetinder bar, al, tuğandarı teris aynalıp, qarausız qalatındarı da kezdesedi.

Qalay desek te, är adam – öz baqıtınıñ wstası. Sizdiñ densaulığıñız da öz qolıñızda. Dwrıs tamaqtanıp, sportqa jaqın bolsañız – täniñiz sau, köp oylanıp, kitap qwmar bolsañız – janıñız sau. Qalau sizde.

Ashat Asan

Abai.kz

 

 

7 pikir