Jeksenbi, 17 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1727 0 pikir 25 Qañtar, 2013 sağat 09:17

J A L Ğ I Z E M I G R A N T

(Mwstafa Şoqay turalı jeke mwrağatta saqtalğan hat boyınşa)

Sarğayğan sarı-ala qağazdar... Hattalıp jinala bergenine qırıq jıldan da asıp ketken eken. Kerek-au degenderimdi qaldırıp, kereksizderin oşaqtıñ kömeyine jıtırmasa bolmas degen oy boldı. Bwl qağazdar menen keyin kimge kerek bola qoyar deysiñ? Tüptiñ tübinde tozar. Sosın joğalar... Bireuler dünie jinağış bolsa, men qağaz jinağış bolıppın. Ötken ömirdiñ kündelikterindey qabat-qabat qağazdarğa belşemnen batqan-aq ekem. Keregin bir bölek, kerek emesin bir bölek swrıptap otırğanımda, qolıma biri qazaqşa, biri orısşa jazılğan 2 hat jäne kölemdi bir maqala ilikti. Bwl meniñ qolıma qaydan tüsti eken dep äueli tañırqap otırdım.

1. BAZARI ERTE
TARQAĞAN TAĞDIR

Qolıma qaydan tüskeni birte-birte oyıma oralıp, sanamda tirile bastadı.

(Mwstafa Şoqay turalı jeke mwrağatta saqtalğan hat boyınşa)

Sarğayğan sarı-ala qağazdar... Hattalıp jinala bergenine qırıq jıldan da asıp ketken eken. Kerek-au degenderimdi qaldırıp, kereksizderin oşaqtıñ kömeyine jıtırmasa bolmas degen oy boldı. Bwl qağazdar menen keyin kimge kerek bola qoyar deysiñ? Tüptiñ tübinde tozar. Sosın joğalar... Bireuler dünie jinağış bolsa, men qağaz jinağış bolıppın. Ötken ömirdiñ kündelikterindey qabat-qabat qağazdarğa belşemnen batqan-aq ekem. Keregin bir bölek, kerek emesin bir bölek swrıptap otırğanımda, qolıma biri qazaqşa, biri orısşa jazılğan 2 hat jäne kölemdi bir maqala ilikti. Bwl meniñ qolıma qaydan tüsti eken dep äueli tañırqap otırdım.

1. BAZARI ERTE
TARQAĞAN TAĞDIR

Qolıma qaydan tüskeni birte-birte oyıma oralıp, sanamda tirile bastadı.
...Qızılorda oblıstıq «Sır boyı» gazetiniñ bas redaktorı Nwrdilda Uäliev /Alla Nwrekeñdi imannan jarılqağay/ kabinetine şaqırğan. Aldına barğanımda, Nwrekeñ: «Ayjarıq, qoğamdı qayta qwru ağımımen tınısımız keñip, qalamdı erkin silteytin boldıq qoy. Sen Mwstapa Şoqay turalı gazetimizge oblısta birinşi bolıp maqala dayındap berip ediñ. Onıñdı jariyaladıq. Sodan keyin redakciyağa är taraptan hattar kele bastadı. Mine, tağı da 2 hat pen maqalanı äkimiat jiberipti. Qarağandıdan kelgen eken. Mwnı jariyalaudıñ qajeti joq. Sende twra bersin. Mümkin, bir uaqıttarı keregi bolıp ta qalar...»,- dep qolıma wstatıp qoya berdi.
Kabinetime kelisimen Nwrekeñ aşıp körgen tabaqtay qalıñ konverttegini endi men oquğa kiristim. Äueli qazaqşa jazılğanın oqıdım. Bissimillasın bılay bastağan eken:
«Qızılorda oblısınıñ äkimi joldas Seyilbek Şauhamanovqa! Qwrmetti Säke! «Egemendi Qazaqstan» gazeti osı jılğı mausımnıñ 2-si küni «Mwstapa Şoqay atı şoşındırmaydı» attı habarda Qızılorda oblısınıñ Mwstapa Şoqayğa ülken as beruge äzirlenip jatqanın mälimdedi. Osığan oray, men sizge köp jıldardan beri Şoqaevtıñ ömirin zerttep kele jatqan jazuşı retinde mınanı bildirgim keledi:
1. Soñğı jıldarı keybir gazet-jurnaldar betterinde Mwstapa Şoqaevtı aqtap jazıp jürgen avtorlar Änuar Älimjanov, Beybit Qoyşıbaev, t.b. onıñ ömiri men eñbeginiñ qır-sırın anıq bilmegendikten «osılay boluı mümkin» degen joramalmen jazılğan qate, dolbar oyları, pikirlerimen halıqqa teris wğım beruge tırısqan. Al Şoqaevtıñ esimi eşbir zañ ornında qaralmağan. Zañ jüzinde Şoqaevtı aqtağan /reabilitirovat' etken/ şeşim joq. Olay bolsa, gazetterde basılğan materialdar tek qana demagogiya qatarına jatadı.
2. Mwstapa Şoqaev Wlı Otan soğısı bastalısımen-aq German faşist üki­metimen şart jasasıp, «Türkistan wlt komiteti» men «Türkistan legionın» qwrğan, Qazaqstan men Orta Aziyanı German koloniyasına aynaldıruğa, nemis otarşılığına beruge atsalısqan adam. Bwl turalı mende jetkilikti dälelder bar. Osı hatqa qosıp birge jiberip otırğan maqalada joğarıda aytılğan ayıptıñ qır-sırı tügel aşılıp, tolıq jazılğan.
Sondıqtan:
1. Maqalanı öziñiz oqıp şığıp, oblıstıq gazetke jariyalauğa nwsqau beruiñizdi ötinemin.
2. Mwstapa Şoqayğa arnap ülken as beru keyin oblıs äkimşiligine ülken nwqsan keltirui mümkin. Bwl tek qana meniñ pikirim emes. Tayauda men Qazaq Respublikası memlekettik qauipsizdigi komitetinen mınaday hat aldım: «Rukovodstvo KGB Respubliki Kazahstan... razdelyaet s Vami mnenie o tom, çto licam, sotrudniçavşim s faşistami ne doljen sozdavat'sya avtoritet v naşey respublike...»
Osı resmi pikirdi sizge jetkizudi özimniñ parızım dep sanadım.
3. Respublikanıñ är jerinde keybir redak­torlardıñ Şoqaevtı zañsız däyek­teu­lerine baylanıstı, onıñ faşistermen qızmettes bolğanı turalı dälelderdi Qazaq Respublikasınıñ Prezidenti N.Ä.Nazarbaevqa da jibermekpin.
Osı hatta maqalada aytılğan pikirlerge baylanıstı sizdiñ şeşimiñizdi, qoldanğan şaralarıñız turalı mağan jauap-habar beruiñizdi swraymın. Qwrmetpen, jazuşı Serik Şäkibaev. 7-mausım, 1992 j. Meniñ adresim: 458000 g. Kustanay, ul.Tolstogo, 69, kv. 3. Şakibaev Serik Şakibaeviç. Tel. dom. 9-09-08».
S.Şauhamanov hat iesiniñ ötinişine oray oğan jauap-habar joldadı ma, joq pa, o jağın bilmedim. Äkim hattıñ bwrışına «J.Mahambetov! Zerttep wsınıs jasañız. 10.07.92» dep qolın qoyğan. Redakciyağa 12-i küni jiberilgen. Şığıs nömiri - 527. Al hat iesin biz «Jazuşı» baspasınan 1968 jılı jarıq körgen «Ülken Türkistannıñ küyreui» kitabınıñ avtorı retinde biletinbiz. Pavlodar qalasınıñ tuması. Ekinşi bükilälemdik soğıstıñ alğaşqı kezeñinen bastap 32 jıl boyı memlekettik qauipsizdik organdarında qızmet atqarğan. Polkovnik därejesinde zeynetke şıqqan.
Elimiz täuelsizdigin alğannan keyin general-mayor atağına ie boldı. 1999 jılı 73 jasında dünieden ötti. Qarağandı qalasında onıñ atında köşe bar. Twrğan üyine eskertkiş taqta qoyılğan.
Orıs tilinde jazılğan ekinşi hat A.G. Mustafinnen eken. «O stat'e «Mustafa Çokaev...» degen taqırıppen bastaptı. Odan äri: «Podgotovlennaya nami stat'ya «Mustafa Çokaev: legenda i deystvitel'nost'» bıla predlojena dlya publikacii redakciyam literaturnoy gazetı «Kazah adebieti», molodëjnogo izdaniya «Orken» («Gorizont») i gazetı respublikanskogo obşestva «Kazak tili» - «Ana tili» («Rodnoy yazık»). Posle dostatoçno prodoljitel'nogo izuçeniya, pervıe dve redakcii, pod razliçnımi predlogami, otkazalis' ot publikacii. Stalo yasnım, çto ih ne ustraivaet soderjanie stat'i, kotoroe ne vpisıvalos' v publikuemıe za poslednee vremya v raznıh organah peçati pryamıe voshvaleniya politiçeskoy deyatel'nosti M.Çokaeva.
Stat'ya opublikovana gazetoy «Ana tili» 8-avgusta 1991 goda /№32/ pod zagolovkom «Gde legenda, gde deystvitel'nost'? Iz arhivov KGB...», tekst podvergnut sokraşeniyu, odnako osnovnıe utverjdeniya stat'i sohranenı. V prilagaemom avtorskom ekzemplyare redakcionnıe sokraşeniya otmeçenı krasnımi çernilami.
V redakcionnom predislovii ukazıvaetsya, çto izuçenie neodnokratnoy politiçeskoy deyatel'nosti M.Çokaeva imeet obşestvennoe znaçenie, zdes' mogut bıt' razliçnıe mneniya i oni ne doljnı obyazatel'no sovpadat' s poziciey redakcii i ona namerena prodoljat' publikacii o M.Çokaeve. Zdes' je napeçatana stat'ya pensionera, bıvşego uçastnika «Turkestanskogo legiona» U.Turısbekova o ego melodramatiçnoy vstreçe v 1943 godu s jenoy M.Çokaeva.
Dlya okonçatel'noy realizacii avtorskih celey sçitaem neobhodimım prodoljit' popıtki publikacii naşey stat'i v polnom ob'ëme v takih redakciyah kak «Kommunist Kazahstana» (predvaritel'naya dogovorennost' imeetsya/, «Prostor», «Jalın», a takje v nekotorıh yujnıh oblastyah respubliki. Mustafin A.G. 14-avgusta 1991 goda» dep ayaqtap, odan äri özi jazğan tım kölemdi maqalasınıñ bir danasın qosa jibergen.
Orıs tilinde jazılğan bwl maqala 13 bet eken. Är beti 40 joldan. Ärbir jolı men ärbir söziniñ arasında sañılau qaldırmay öte tığız äri qatesiz de wqıptı jazılğan. Maqala mazmwnı avtordıñ sayasi sauattı kisi ekenin añğartıp twr. Jäne añğarğanımız: qauipsizdik jendetteri M.Şoqaydıñ izine mıqtap tüsken eken. Ärbir qadamın añdıp, ne istegenin esepke alıp otırğan. Mına maqala Mwstapanıñ bükil ğwmırın, onıñ sayasi qızmetin tek ayıptau ıñğayında jazılğan. Çekist-general Mwstapanı «Sovet ökimetiniñ dwşpanı» deydi. Onısı - ras. Mwstapa Sovet halıqtarın wltına, tegine, jınısına qaramay azapqa salğan Stalinniñ zwlmat sayasatına qarsı boldı. Bol'şevikterdiñ ekijüzdiligin erte añğardı. Olardıñ siqırlı sözderine tüpki maqsatı men sayasi is-qimıldarınıñ kereğar ekenin jalındı sözderimen, özekjardı maqalalarımen äşkereledi. Onıñ bar «jazığı» osı edi.
Çekist-general halqımızdıñ osınday küresker perzentin jazıqsız jazalanğan «halıq jaularınıñ» qatarına qosıptı. Mwnısı - jalğan jala. Ötken ğasırdıñ alğaşqı elu jılında joqtan jazıqtı bolıp atılıp ketkender men itjekkenge aydalğandar halıq jauı bolğan emes. Olar elge bolsın dep eñbegine jalınğan adal jandar edi. Al olardıñ talaysız tağdırına aralasıp, qorlıq pen zorlıqtan qaytkende qwtqaruğa bolatının oylastırıp jansebilge tüskender - halqımızdıñ azattığı jolında küresken qayratkerlerimiz edi. Alayda swrqiya sayasattıñ teriske tartqan keri ağısı olardı degenine jetkizbedi. Stalin bastağan OGPU - NKVD - KGB-nıñ qarğısqa wşırağan jendetteri bilgenderin istep, halqımızdı köşbastar marğasqalarınan jwrday etti. Köşbasşılarınan ayrılğan jwrtımızdıñ üni şıqpay eseñgirep qaldı.
Elu jılğa sozılğan repressiyanıñ özi-aq şın mäninde kimderdiñ halıq jauı bolğanın ayğaqtap bergende, birin biri maqwldap, äkimiatqa jügingen S.Şäkibaev pen A.G.Mustafinniñ bwrınğı nietterinen qaytpay qasarısıp Mwstapanı «halıq jauı» dep qaralağanına qayran qaldım. Ol ol bolsın, maqalasınıñ soñında «general-mayor gosbezopasnosti v otstavke, veteran organov KGB» dep qolın qoyğan A.G.Mustafin M.Şoqaydı «alaşordinec» dep te ayıptağan. Ayıptap otırıp şatasqan. Tarihi derekterden belgili, Mwstapa Älihan Bökeyhanov bastağan Alaş qayratkerlerine bası bütin qosılğan joq. Onıñ armanı Türkistan respublikasın qwru boldı. Twtas Türkistan ideyasın sol üşin de jalaulattı. Aqtıq demi bitkenşe sol bağıtınan aynığan joq.
Ras, ol Peterburg universitetinde oqıp jürgen kezinde İV Memlekettik Dumanıñ deputatı Älihan Bökeyhanov basqarğan mwsılmandar frakciyasınıñ hatşısı jäne tärjimaşı qızmetin qosa atqarıp jürdi. Al Aqpan töñkerisinen keyin bilikke kelgen Uaqıtşa ükimetten ümitti boldı. Onıñ da sebebi bar edi. Mwstapa Taşkent gimnaziyasında oqıp jürgeninde Uaqıtşa ükimettiñ prem'eri A.F.Kerenskiydiñ /1881-1970/ äkesi, ağası /Türkistan ölkelik halıq uçilişesiniñ direktorı/ Taşkentte twratın. Mwstapa sol kezden Kerenskiyler otbasınıñ bir balasınday bolıp ketken-di. Şoqay şañırağı men kerenskiyler arasında aralas-qwralastıq bolğan. Mwstapa universitetke qabıldanarında sol Kerenskiylerdiñ kömegin de körgen.
Mwstapanıñ äuelgide eserler partiyasınıñ kösemi A.F.Kerenskiydiñ ıqpalında boluınıñ osındayda bir sırı bar edi. Ol kökeyinde közdegen tüpki maqsatına jetu üşin eserlermen istes te boldı. Biraq A.Kerenskiydiñ partiyasına kirgen joq. Bar oyı bwrınğı Türkistan general-gubernatorlığı auqımında Türkistan Odağın qwru boldı. Osı ıñğayda Ol jalğız bolğan joq. Türkistan aymağındağı ärbir wlttan şıqqan belsendi qoldauşıları boldı. Onıñ sol jıldardağı is-qimıldarı men jariyalanımdarı Reseyge bağınıştı Şığıs halıqtarınan tağı bir küresker sayasatkerdiñ şıqqanın ayğaqtadı. Resey qwzırında basqalarmen terezesi teñ avtonomiya qwru ideyasın twñğış wsınğan sayasatker M.Şoqay boldı. Sol kezde Ol 26 jasta edi.
Biraq onıñ bwl ideyasın äuelgi Uaqıtşa ükimet te, keyingi bol'şevikter ökimeti de qoldamadı. Al Mwstapa bolsa, alğan betinen qaytqan joq. Peterburgtegi soldat jäne jwmısşı deputattarı Sovetiniñ törağası N.S.Çheidzemen avtonomiya turalı keñeskende social-demokrat şoşıp ketip: «Qwday üşin, Şoqaev joldas, otandastarıñızğa avtonomiya jayında ayta körmeñiz. Sebebi, birinşiden, bwl turalı aytu äli erte; ekinşiden... Türkistan siyaqtı avtonomiya twp-tura oqşaulıqqa bastaytın jol, al töñkerisşil-demokratiyaşıl Reseyden tısqarı oqşaulıqtan sizdiñ halıqqa payda joq», - dep «jön siltegen».
Odan da, qos ökimetten de tüñilgen Mwstapa Taşkentke kelip avtonomiya qwruğa batıl kirisedi. Köp-köp şırğalañmen aqırı 1917 jıldıñ 27-qaraşasında Qoqan avtonomiyasınıñ qwrılğanı mälim boldı. Jaña avtonomiyanıñ uaqıtşa ükimet müşeleri: Tınışbaev Şoqaev, Hodjaev, YUrguli-Agaev, Mahmudov, Orazaev, Şagiahmedov jäne Gercfel'd qol qoyğan ündeu jariyalandı. (Qambar Atabaev. «Tilegi taptalğan Türkistan». «Türkistan» gazeti. 30.Üİİİ.2012 j.)
Alayda bwl qwrılım wzaqqa barmadı. Bar bolğanı eki ayday ğana ömir sürdi. Wrda-jıq bol'şevikter avtonomiyanı basıp alıp, bärin bıt-şıt qıldı. Qoqandıqtar qanğa bökti. Jazıqsız jandardı qırğan bol'şevikter Qoqan avtonomiyasın keyin «Qoqan avantyurası» dep mälimdedi. Tarihta solay atalıp qaldı. Bol'şevikterdiñ karatel' (jazalauşı) armiyasımen şayqasqan Ergaş sardardıñ sarbazdarı Qoqan qırğınınıñ jalasına qaldı. Olardı bol'şevikter «basmaşılar» dep ayıptadı.
Osı Qoqan qırğının zerttegen özbek ğalımı G.A.Hidoyatovtıñ monografiyası /«Pravda protiv lji»/ 1964 jılı Taşkentte jarıq kördi. Onıñ däyekterinde Qoqanda bolğan 1918 jılğı aqpan qırğınında bir jarım mıñnan asa jazıqsız halıq azaptalıp qırılğan. Hidoyatov bwl swmdıqtı avtonomiya liderlerinen körip kinälağan. Al, çekist-general Mustafin mına maqalasında: «A kakova bıla rol' M.Çokaeva v etih tragiçeskih sobıtiyah?» - dep swraq qoyıp alıp, odan äri, - Mojno tverdo utverjdat', çto Predsedatel' pravitel'stva Kokandskoy avtonomii M.Çokaev nesomnenno bıl odnim iz organizatorov çastey «nacional'noy armiy» i, koneçno, otvetstvenen za eë karatel'nıe (?) deystviya. I zdes' nado iskat' priçinu ego pospeçnoy emigracii»,- dep tüyindeydi.
Nağız jala. Bar bolğanı eki ayday ğana ömir sürgen avtonomiyada qanday «wlttıq armiya» boluı mümkin. Onı jäne jazalauşı armiya dep otır. Al çekist-general «basımaşı» atanğan Ergaş sardardıñ qızıldarmen şayqasqan äreketin M.Şoqaydıñ wyımdastırğanı dep aşıqtan-aşıq jala jauıp otır. Qisınsız, qwjatsız.
Bir büyirden qwrılğan Qoqan avtonomiyasın Alaş qayratkerleri de qwptamadı. Eger Qoqan avtonomiyası Resey tarapınan tanılatın bolsa, bwrınğı Türkistan general-gubernatorlığına qarastı aymaq /Jetisu jeri, oñtüstik ölkesi, Sırdariya alabı/ twtas Qazaqstannan bölinip keter edi. Ä.Bökeyhanov bastağan alaştıqtar osınday qauipte boldı. Olar Qoqan liderlerin osı twrğıdan sınadı. Keyin emigraciyada jürgeninde jazğan bir eñbeginde Mwstapanıñ özi de tım asığıstıq bolğanın, qatelikke wrınğandarın moyındağan.
Pende twz-däm bwyırğan jerlerinde jüredi ğoy. Mwstapanıñ Qoqan qasiretinen keyingi twz-dämi şet jwrttardan bwyırdı. OGPU jendetteri Qazan töñkerisinen keyin şet elderge ketip, emigraciyada jürgen belgili twlğalar: aq patşanıñ generaldarı A.Kutepov, E.Miller, Ukraina wltşıl-darı E.Konovalec, S. Bandera, L.Rebet jäne basqalardı Stalinniñ tapsırmasımen bir-birlep közin joydı. Äueli Qazaqstanğa, keyin şet elge jer audarılğan L.Trockiydi de Mäskeu şpiondarı öltirdi. Osınday swmdıqtan Mwstapanıñ 1941 jılğa deyin qalay jan saqtap aman bolğanına qayranmın. Jäne qazaqtan şıqqan jalğız emigranttıñ azaptı tağdırına şıdağan erligine täntimin.
Ol äueli äyelimen aqıldasıp, AQŞ-qa ötip ketuge pätualasqan-dı. Biraq keyin bizge belgisiz sebeppen Parijdiñ mañayındağı Nojan qalasında twrıp qaldı. Al A.F.Kerenskiy äuelden AQŞ-qa ornıqtı. Sonda qartayıp qaytıs boldı. Eger Mwstapa da AQŞ-ta twrğanda tağdırı qalay bolar edi degen oy kimeley beredi...

2. TÄUELSİZDİK TAÑI ATQANDA

Men esimdi bilgeli kommunistik nasihat­tıñ qazaqtan şıqqan sonday-sonday «halıq jauharı» bolıptı degenine, mine, imanday şınım, eşuaqıtta sengen emespin. Sebebi, men qauızına iman mäyegi wyığan danagöy atalarımnıñ qauımında erjettim. Olardıñ sanama siñip qalğan äñgimelerin keyin sayasi sarındarmen salıstırıp oylanğanımda, bizdiñ wlt besiginen «halıq jauları» şığatınday eşbir negiz de, sebep te joq eken. Stalin sayasi arenada äşkerelenip, aymañday bolğanğa deyin kommunistik qoğamnıñ qisındarına iştey qarsılasumen narazı bolıp jürdim.
Endi zamana jeli oñınan soğa bastağanda talay jıl tağdır tälkegimen şermende bolıp kelgen jwrtımız tört qwbılasın tügendeuge talpınuda. Aytalıq, tuğan halqınıñ azattıqqa degen armanın joqtap sergeldeñge tüskeni üşin bol'şevikterge jazıqtı bolğan Mwstapanıñ nemere tuısı, eñbek ardageri Äbdikärim Amanqwlovtıñ: «Mwstapa bizder siyaqtı üş jüzden astam nemere-şöbere-şöpşekteriniñ ğana tuısı emes, bükil mwsılman jwrtınıñ qayratkeri ekenin eskersek, oğan qanday qwrmet jasasaq ta artıq emes. Sol üşin endi ne isteuimiz kerek dep barşañızğa oy salıp, pikir swrağım keledi» degen eken. /«Sır boyı», №6. «Onı barşa Alaş jwrtı qorğauı kerek». 16.01.1993 j./ Öte orındı tilek.
Rasında M.Şoqaydıñ küresker bolmısın basqa qayratkerlerden oqşaulauğa bolmas. Ol da, Lenin de, Kerenskiy de universitettiñ zañ fakul'tetin bitirgen. Alğan bilimderi birdey. Üşeui de üzdikter twğırında twr. Biraq baq pen taq taytalasında Lenin men Kerenskiydiñ örkeşi biik. Artıñda arqa süyer irgeli jwrtıñ bolmasa, bäri beker eken. M.Şoqaydıñ jağdayı Lenin men Kerenskiydiñ küş-mümkindigimen salıstıruğa da kelmeytin. Bwl ıñğayda artıq tuğan qazaq ziyalılarında bwl päniden barmağın tistemey, işteri qazanday qaynap, ökinbey ötkenderi joq ta şığar.
Bol'şevikter jer jüzinde ädiletti qoğam ornatu orayında qanşalıqtı qisındar men twjırımdar wsınıp, sonısına bodan jwrttı ilandırıp baqqanımen olardı bir wlttıñ basqa wlttarğa üstemdigin oraylastıru arqılı teñdikke jetkizu, sirä mümkin be? Proletariat diktaturası Resey qwzırındağı halıqtardı alpauıt imperiyanıñ ezgisinen «qwtqarğanımen» /qwtqara aldı ma?/ bodandar ekinşi bir sayasi-äkimşilik öktemdiktiñ kiriptarlığında qaldı ğoy. V.I.Lenin Sovet memleketin ornatu üşin jantalassa, Mwstapa twtas Türkistan üşin küresti. Birşama uaqıt Kerenskiydiñ köleñkesinde jürgen bolıp, osı armanı jolında sergeldeñge tüsti. Sonda, bükilälemdik revolyuciya jasauğa bol'şevikterdiñ haqı bar, al tuğan halqınıñ tağdırı üşin M.Şoqaydıñ teñdik swrauğa hwqı joq pa? Bwl sonda qanday qisınğa keledi?!
Resey emigrantı, Myun'hen twrğını Aleksandr Uayt jiırmasınşı ğasırdıñ eluinşi jıldarında-aq: «Älemdik socia­lizm men älemdik kommunizm siyaqtı wyımdasqan sayasi qozğalıs pen älemdik demokratiyanıñ közdegen maqsatı - tüptiñ tübinde älemdik bilikti ielenu»,- dep jazğan eken. Demek, älemdik revolyuciyanı añsağandardıñ ideyası sovettik ideologtarğa tüsinikti de, M.Şoqay siyaqtı azdardan şıqqandardıñ añsarına jat. Swmdığına nayza bolmaytın siqırlı ideo­logiya öz asıldarımızdı özimizge qwbıjıq etip körsetti - solay nasihattadı. Mwnıñ özi talaylardı mezi etse de, ilanğandar da bolğan siyaqtı. Mısalı...
Täuelsizdik tañı atar-atpas şamada marqwm Sağat Äşimbaev jürgizgen «Parız ben qarız» tüsiriliminde telekamera aldında otırğan ziyalılarımızğa Almatınıñ bir twrğını: «Mwstapa Şoqaydıñ eñbekteri qaşan jarıq köredi?» dep swraq qoyğanı sol, marqwm Rımğali Nwrğaliev: «Mwstapa Şoqay Sovet ökimetine qarsı küresinen ğoy». Onıñ eñbekterin jariyalau qiın şığar...» dep qaldı. Al belgili qalamger Beybit Qoyşıbaev 1990 jılı 17-mamırda «Ana tili» gazetinde jariyalanğan maqala-sında /«Beymälim tağıdır»/: «Şoqaydıñ nemis faşisterine etken qızmetin Sovet adamdarı keşirmeydi» degen edi. Biraq bwl sol kezdegi qatal cenzuranı aynalıp ötudiñ, qanday ädispen bolsa da Mwstapa Şoqaydıñ atın jwrtqa tanıstıra berudiñ amalı bolğanı tüsinikti. Degenimen, Beybittiñ sol oyın çekist-general A.G.Mustafin äkimiatqa joldağan hatında nazarğa aludı ötinip: /«Sovetskie lyudi ne mogut pros­tit' Çokaevu ego slujbu u nemecikh faşistov»/. ...otnositel'no periode politiçeskoy deyatel'nosti M.Çokaeva v Germanii, bezuslovno prav Beybut Koyşibaev...» degen.
Al M.Şoqay turalı derek közderin izdestirgen tarih ğılımınıñ kandidatı marqwm Äbjämi Bayşuaqov oblıstıq «Sır boyı» gazetinde jariyalanğan maqalasında /meniñ redakciyalauımmen/: «M.Şoqaydıñ faşisterge qızmet etkeni turalı Mäskeu arhivinen derek taba almadım» dep jazğan-dı. Keşegi MQK tarapınan da Mwstapanıñ tuıstarına onıñ faşistermen maqsattas bolğanı jöninde naqtı derektiñ joqtığı turalı habarlağan. Al S.Şäkibaev mına hatında «...mende ol turalı köptegen derekter bar» depti. Ol qanday derekter? Onı jazbağan. Barı ras bolsa, nege jarıqqa şığarmağan? Älde «köptegen derekteri» A.Mustafinniñ maqalasındağı aytılğandar ma? Al onıñ maqalası M.Şoqayğa jabılğan jala.
Qaşanda qoğamdıq oydıñ aldın alıp, sayasi qwbılıstarğa ün qosıp otıratın «Qazaq ädebieti» gazetinde: «1. Mwstapa faşistermen sıbaylas boldı ma? Bolsa, onday qadamğa ne üşin bardı? 2. Ol Türkistan legionın qwruğa qatıstı ma? Qatıssa, aldına qanday maqsat qoydı?» degen saual jariyalandı. Öte dwrıs boldı. Bayağı Memlekettik Dumanıñ müşesi, Gruziya-nıñ jiırmasınşı jıldarı sırtqı ister ministri bolğan A.Şengeliya: «M.Şoqaydıñ Parijdegi, Londondağı, Jenevadağı jäne basqa da Batıs ortalıqtarındağı qızmetiniñ san sırlı da sapalı bolğanı sonşalıq, onı eseptep şığu mümkin emes» dep bağalağan Mwstapa tarihta keşegi KGB polkovnigi jarıqqa şığarğan kitabınıñ ğana keyipkeri bolıp qalmauı kerek. /Onıñ «Ülken Türkistannıñ küyreui» degen sol kitabı 1973 jılı orıs tiline tärjimalanıp, «Jazuşı» baspasınan bükil Odaqqa 200 mıñ danamen taradı. Al qazaq ädebieti klassikteriniñ şığarmaları, mısalı «Abay jolı» Qazaqstanda eki jüz mıñ danamen basılıp şıqtı ma eken?/
Kitap avtorı «Qazaq ädebieti» gazeti betinde Mwstapanı qaralap, Änuar Älimjanovpen aytıstı. /«M.Şoqay. Ol kim?»/. Ekeui de öz pikirlerinde qaldı. S.Şäkibaev anau ağılşın, türik, francuz, nemis, äzirbayjan, gruzin, özbek qayratkerleri men tarihşılarınıñ jäne bizdiñ Şoqaytanuşı ziyalılarımızdıñ ayğaqtarın qaperine almadı. On segiz jasınan faşister partiyasınıñ müşesi bolğan qaydağı bir Rayner Ol'cşa degen faşistiñ nemketti ayta salğan däyeksiz sözin qwp alğan.
Bwğan qalay tañ qalmaysız. S.Şäkibaev faşist R.Ol'cşağa jügingenşe, tarih tağılımdarın neğıp payımdamağan?! Bol'şevikterden tüñilip ketken Mwstapanı adamzattıñ qas dwşpanı faşistermen sıbaylas boldı deuge qalay däti barğan?! Bol'şeviktermen istes bolmağan Mwstapa faşistermen qalay jarasa qaladı? Logikağa da jüginuge bolatın şığar.
Asılı keşegi zamannıñ çekisterin antına adal bolğanı üşin küstanalauğa bolmas. Tek tañğaluğa bolar. Olardıñ Sovet Odağı bıt-şıt bolıp, Qazaqstan täuel­sizdigine jetkennen keyin de o dünie­lik bolğan Mwstapanıñ qır soñınan qalmağanına, Senimderinen aynımağanına jäne tirliktegi isterine...
Ne deymiz, olar da baqwl bolsın.
Şet jwrttarda ömiri öksumen ötken jalğız qazaq emigranttıñ da Peyişte nwrı şalqığay.

Ayjarıq SÄDİBEKWLI,
mädeniet qayratkeri

"Türkistan" gazeti

0 pikir