Beysenbi, 21 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1451 0 pikir 7 Qañtar, 2013 sağat 10:37

Qajığwmar Şabdanwlı. Qılmıs (jalğası)

IV

Näzipanı dastarqanğa qayta otırğızğan Külän, balalarınıñ bizge dayındap ketken eti men üzim arağın ekeumizdiñ aldımızğa äkelip qoya sala kiindi. Qwlıptı qolına alıp, jienin erte jöneldi. Bizdi oñaşa qamap ketpek ekendigin ekeumiz de sezip jaltaqtastıq...

- Qwlpıñ ne, äpketay? - dep swradı Näzipa.

- Sırtınan bireu kelmeu üşin.

- Men de birge barayınşı! - Näzipa qızaraqtay ötindi.

- Biğandı jalğız qaldırmayıq, Nazıkeş! - dep Külän esikti japtı. Qwlıp saq ete tüsti sırttan.

- Üybay! - twqıra küldi Näzipa. - Sırttan bireu kelip qarasa, bitpes jalağa qalamız-au endi! - Ornınan tez twrıp barıp, terezeniñ perdesin qımtap kelip şay qwydı. Narttay qızardı jüzi.

- Jalağa qala qoymaspız! - dep kürsindim de eki ıdısqa da vino qwydım. Ekeumiz de tömen qarap, ünsiz qağısıp iştik. Köz astımen ğana bir-eki ret qarap alğan Näzipa meniñ momaqansına qalğan beyğam şırayımnan eşqanday jeñiltektik jelik şığarmaytındığımdı bayqağan siyaqtı. Özine de beyğamdıq salmaq tapqanday jaylanıp ornığa otırdı. Külänniñ mwnşalıq janqiyar qamqorlığına tañdanısın jasıra almay, sözdi sol jöninen aştı:

- Äyel zattıñ barlığı Küläş apayday bolsaşı! - dep kübirledi tömen qarap.

- Ne jayınan aytasız?

- Äyelderdiñ köbi... kündegiş keledi ğoy. Bwl kisi onday minezden mülde jat eken!

IV

Näzipanı dastarqanğa qayta otırğızğan Külän, balalarınıñ bizge dayındap ketken eti men üzim arağın ekeumizdiñ aldımızğa äkelip qoya sala kiindi. Qwlıptı qolına alıp, jienin erte jöneldi. Bizdi oñaşa qamap ketpek ekendigin ekeumiz de sezip jaltaqtastıq...

- Qwlpıñ ne, äpketay? - dep swradı Näzipa.

- Sırtınan bireu kelmeu üşin.

- Men de birge barayınşı! - Näzipa qızaraqtay ötindi.

- Biğandı jalğız qaldırmayıq, Nazıkeş! - dep Külän esikti japtı. Qwlıp saq ete tüsti sırttan.

- Üybay! - twqıra küldi Näzipa. - Sırttan bireu kelip qarasa, bitpes jalağa qalamız-au endi! - Ornınan tez twrıp barıp, terezeniñ perdesin qımtap kelip şay qwydı. Narttay qızardı jüzi.

- Jalağa qala qoymaspız! - dep kürsindim de eki ıdısqa da vino qwydım. Ekeumiz de tömen qarap, ünsiz qağısıp iştik. Köz astımen ğana bir-eki ret qarap alğan Näzipa meniñ momaqansına qalğan beyğam şırayımnan eşqanday jeñiltektik jelik şığarmaytındığımdı bayqağan siyaqtı. Özine de beyğamdıq salmaq tapqanday jaylanıp ornığa otırdı. Külänniñ mwnşalıq janqiyar qamqorlığına tañdanısın jasıra almay, sözdi sol jöninen aştı:

- Äyel zattıñ barlığı Küläş apayday bolsaşı! - dep kübirledi tömen qarap.

- Ne jayınan aytasız?

- Äyelderdiñ köbi... kündegiş keledi ğoy. Bwl kisi onday minezden mülde jat eken!

- Ol jayın qay jöninen bildiñiz?

Näzipa külip jiberip, tağı da twqıra söyledi:

- Sizben bwrınnan... köñildes ekenin bilemin ğoy. Sizdi aman keler me eken dep kürsinip, alañdap jüretin. Tipti jılap jibergenin de talay körgenmin. Bayqauımşa bar armanı siz bolatınsız. Sol armanı üşin ğana qartaymay kele jatqanday edi. Endi sol arman qwsı qolına kelip qonğanda mına qamauı...

- Onday jaqındığımızğa men senbeymin! - dep külip jiberdim. Näzipa oylı swlu közin keñ aşıp, tañırqay qaradı mağan:

- Onday jaqındıqtarıñız joq pa edi?

- Sırt baylanısımız ärqanday jaqındardan da jaqın. İşki jaqtan mülde jat. Däl osınday oraylı kezeñde basqa swlularğa itere salıp, özi qaşqalaqtap qañsidı da jüredi!

Näzipa qattı külip jiberdi de, oñaşa qamalıp otırğanımızdı esine kilt tüsirip, auzın qolımen basa qoydı.

- Qalayşa? Bwl söziñizge men de senbeytin siyaqtımın!

- Ol, öz tağdırına egesip, jaratılıstıq näpsisin jeñip alğan qwrıştay berik kempir. Men jastayımnan-aq osı beriktigi men osı mineziniñ qwlaqkesti qwlımın!...

- «Kempir» demeñizşi, özi jastan da sımbattı, taptırmaytın joğarı bilimniñ äyeli ğoy!.. Tek, asa nadandar ğana kemsiter!

- Dwrıs, däl özimşe bağaladıñ, Nazıkeş! Ol, biraq, özin jıltırar äyeldiñ bärinen tömen sanaydı. Jastayınan qorlanıp qalğan jetim bolatın. Özi meniñ arman qwsım ekendigine senbey kemsi beredi!

Näzipanıñ möldirey qadalğan közinen qos tamşı ırşıp ketti de, sırt aylanıp sürtti.

- Solay ma edi? Bäse, mwnısı da özin tömen sanağanı deñizşi. Äreñ kelgen joğarı baqıtına özinen jasıraq qosaq tauıp bermek bolğanı ğoy.

- «Joğarı baqıtı» deme, Nazıkeş, men qañğıp jürgen tötenşe kesirli sormın!.. Mwnıñ mağan özinen joğarı sanap qosqan eki Nwriyasın eki däuirde sorlattım. Alğaşqısın, gomendañ mağan öştesip, atıp öltirgen. Keyingisin, tağı da mağan öştesip, mına «güñşandañ» öltirmek edi. Sondıqtan Qazaqstanğa ülken üyimmen birge ötip kete twruına rwqsat etkenmin. Jaqında ğana bireuge tiip ketti dep estidim. Jolınan tigen balalı äyeldi qasterleytin qanşa araqkeş bar deysiñ. Söytip, jas balasımen tiri jetim-jesir etip, onı da sorlatıppın! Mına jağdayda endigi mına qadirli qwştarımnıñ özin de sorlatarmın dep qorqamın! - Osını söylegenimde közimnen sorğalatıp otırğanımdı Näzipanıñ jılap jibergeninen sezdim.

- Siz üşin qwrban bolğan ärqanday qızdıñ da armanı joq şığar! - dep sürtti köz jasın. -Maqpaldı öziñiz şay qaynatıp bere jürip oqıtıp, joğarı bilim äpergeniñizdi, onıñ basqa erge tiip ketkenin estigende Küläş jılap otırıp aytıp, jılatıp edi bizdi! -Näzipa soza kürsinip alıp, vino qwydı. - «Tağı da sorlatarmın» dep, endi köne qimasıñız Küläştan qauiptenbeñiz! Bwl äpkemiz - barlıq qiınşlığıñızğa dayındalğan zor mahabbat iesi! Qane, bir-biriñizge bayandı, baqıttı bolıñızdar! - Näzipa bastap, tostı osılay köterdik te, bir-birimizge endi tura qarasıp külisip alıp kürsinistik.

Aşıq şıraylı osı külkimizben soñındağı osı kürsinisimiz, işki düniemizdi bir-birimizge ayqın körsetkendey boldı. Şın mahabbat jolı tüzu de, barar wyası tar. Qos ğaşıqtıñ keñ tösekte bir-birine tığılısa tüsetini de bälkim sodan şığar. Qwştarı bar bir kökirekke ekinşi qwştar simaydı. Siğızuğa zorlansa, adamgerşilikten azğanı - negizgi qasietinen ayırılğanı. Sanalı Näzipa osını tolıq tüsinetindigin körsetti. Endi jalğız qarındas, iä, erke baldızımşa süyispenşilikpen erkeley qaradı mağan. Ökpesiz-kinärätsız de qılımsusız, tenteksi qarap küldi. Qatar küldik. Külänniñ sözimen az kün örekpi qalğan jas köñili öz arnasın taba qoyğanına süyindim. Qarasqan sayın Külänniñ ekeumizdi qospaq bolıp, qosaqtap qwlıptap ketken «jeñgeligine» külemiz. Onşalıq istes sırlas bola qoymağan ötkir swlu jesirge bar sırımdı şertkendegi maqsatım, qaytsek te emin-erkin qosaqtalıp otırıp mensinbey ketkendey bolmay, öz razılığın alıp ümit üzdiru edi. Bwl maqsatıma jetkendey bolıp, tağı bir şındığımdı ayttım:

- Keşe keşte Külän ekeumiz bir-birimizge ökpelep qayttıq: ol, meni seniñ üyiñe qonbay, söylespey ketkenimdi jazğırdı. «Öziñ meni ras jaqtırmaymısıñ?» dep tomsarıp edim. Qatal ünmen «jaqtırmaymın» dep aşıq toytardı. Özinen küderimdi üzdirip, qaytse de sağan qosu nietin onıñ aldında da bilip jürgenmin: «meniñ seni jwbatarlıq-uatarlıq qasietim joq. Maqpal jönindegi qasiretiñdi tek Näzipa ğana wmıttıra aladı» degen bolatın. «Jaqtırmaymın» degenin dıq körip, böline jürip edim, özi kelip qoltıqtap tağı da sonı ayttı: «ras aytamın, men ejelden jarıñ emes, eñ adal dosıñmın, dosıñ ğana bolıp ötemin» deydi!

- Siz ekeuiñizdey tepe-teñ jaralğan sanalı dostıqtı basqa eşkimnen körmeppin de, estimeppin de! - dep kürsindi Näzipa. - Erekşe adam ekensizder! Tım bolmağanda jas qız-jas jigit kezderiñizde bir körisip qalğandıqtarıñızdan qimas dostarğa aynalıp qalğan ba eken dep mölşerleytinmin. Düniede ekeuiñizdey wzaq sırlas bolğan, qalıs taza jürekterimen otız jıl sınasıp tabısqan jwbaylar da nekensayaq şığar. Ekeuiñizdiñ bas qosularıñızğa şın jüregimmen tileulespin!

- Ol ekeumiz sırlas qana emes, eñ wyattı-masqaralı jaqtarımızda da mwñdas bolğanbız: özin men joqta (Şäueşekke qaşıp ketken şağımda) Ürimji gomendañnıñ bir jendeti zorlap, bir jıl äyeldenipti. Odan bolğan balanı «ittiñ küşigi» dep tüsirip tastağanın mağan aytıp jılağanında, men de birge jılağanmın. - Bwl bos auızdığıma Näzipa külip jiberdi. - Külänniñ menen özin asa tömen sanaytındığınıñ bir sebebi sodan! Al, Nazıkeş, sırtınan ekeumizdiñ bwlay bağalap, ton pişkenimizdi özine aytpay-aq qoy!

- Aytpau ğana emes, endi özinen esemdi qaytaramın! - dep küldi Näzipa.

- Qalay? Ne ese?

- Öziniñ birden-bir qimasına meni qiıstırıp qospaq bolğanına qaray men öş almaymın ba! Ol qaytıp kelgende ekeumiz bitise qalğan bolayıqşı!

- Maqwl, maqwl! - qarqıldap küldim men. - Keşe iñirdegi «jaqtırmaymın» degenine qaray men de söytip sınap köreyin, qayter eken? Äy, biraq, ol meni mülde jaratpay keter onda!

Näzipa sıqılıqtap külip bwl qaupime kürsinip jiberdi:

- Erkektiñ bäri de äyeldi sizdey qadirleytin bolsaşı! - Bwl armandı sözin şort toqtatıp, ıstıq şay qwydı da, et turap, öz qolımen asattı mağan. Bir sausağın qosa tistep jibermey qoyıp edim, qipıljıqtay külip äreñ şığarıp aldı da tösek astınan aq araq tauıp äkelip qwydı.

- Söge körme, jezdetay, sausağım aşıp baradı. Küştisinen men de bir işeyin!

- İşe ğoy, baldız, äyteuir qınjılmasañ bolğanı! - ekeumiz qosarlana külip qağıstıq. Näzipa işip alıp oylana qaldı.

- Küläş apaydıñ meni qanşalıq joğarı bağalaytındığın osı isinen-aq tolıq tüsindim! - dep kürsindi. - Ömir boyı qwrmettep-aq ötermin!

- Nazıkeş, seniñ ol aytsa aytqanday, nekensayaq baqıttı erdiñ mañdayına ğana bitetin däulet qwsınday jar ekendigiñe şübäm joq!

- Özara mwnday sözdi endi mülde jauıp tastalıq, jezdetay! - Möldir közin oynaqtatıp, erkeley qaradı Näzipa. - Bärin tüsindim. Bwl bükpesiz adal dostıq ıqılasıñızğa rahmet!

- Kel olay bolsa, alıtn basıñdı aldıma alıp biraz otırayınşı!

Näzipa qızara külip jaqındap tizeme basın qoydı. Tolqındı qara şaşın mañdayınan tartıp sılap-sılap jiberip, eki qasınıñ  arasınan süydim. Erinim ayırılar emes. Näzipa eki qolımen bet-auzın basa sıqılıqtadı.

- Nısaptı bol, jezdetay! Äpkeme aytam!

- Aytsañ, ol eki qolıñdı wstap twrıp, auzıñnan süygizer!

- Şınımen öziniki ekeniñdi bilse qızğanbağanın körermin, bälem, twra twr!

Sırttan tıqır estildi. Külän men keldim degendey tamağın qırınıp belgi berdi. Näzipa basın tez köterip, menen alıstay barıp otıra qaldı da, ün şığara külip jiberdi. Jañağı oğan körsetpek bolğan oynımız esine tüse qalğan eken. Qaytadan sırılıp kelip, aldıma qayta jata qaldı da «äpkem kelip qaladı, qoy endi!» dep estirte söyledi. - «Qoya twrşı endi, wyat boladı!» auzın basa, twnşığa küldi..

- Kiruime rwqsat pa? - degen Külänniñ dauısın qasaqana estimegensip küle berdi Näzipa.

- Rwqsat, rwqsat! - dedim men. Näzipa tik otıra qaldı da kiimin apıl-qwpıl tüzegensip, meniñ köylek, beşpet tüymelerimdi salğansıp, abırjığansi qaldı. Külän kirip kelgende iığıma arqasın süyey qoydı da, wypalaqtanğan şaşın jiğansıp, sılana berdi. Swm kelinşektiñ mına ärtistigine külip jiberip, men de boy jiğansi qaldım. Külkiniñ qıstauınan ekeumiz de qızarıp, ala bwrtıp alğan siyaqtımız. Jımiya qarağan Külän jüziniñ de qızğış tartqanı bilindi. Men qılmıs ötkizgensip twqıra küldim.

- Öñderiñ jayına kelip qalıptı! - dep Külän da külip jiberip, közin tömen tüsirdi.

- Öziñiz ğoy jalañ qaqqan eki jesirdi oñaşa qamap ketken! - Näzipa da jımiya twqırdı da, külip jiberip, menen alıstañqırap barıp otırdı.

- Otıra ber, otıra ber! - dep qaldı Külän. - Qosılaularıña tileules bolmasam birge qamaymın ba, qosaqtarıñmen qosa ağarıñdar! Biğaştı Maqpalın joqtap qajıtpau, öziñniñ ğana qolıñnan keletindigine senip, qosılu tileuleriñde boğlanıma köp boldı!

Külänniñ jüzindegi qızğış qan äp sätte tarap, ağı-aq, qızılı-qızıl, quanış reñine kele qalğanına qarap qaldım men. «Meni rasımen-aq süymey me, qalay özi!» degen küdikpen qaradım. Näzipa türegelip barıp, Küländi qwşaqtay aldı.

- Mağan arnağan joğarı bağañızğa, senimiñizge mıñ rahmet, äpketay! - Külänniñ betinen süyip-süyip aldı. Külän da qwşaqtap süydi. Ekeuiniñ de köz jastarı ağıldı.

- Biğaşqa opalı, ömirlik adal janserik bola alsañ, senen jaqınım bolmas! Qolıñnan kelisinşe barlıq ıqılasıñmen küt! Er adamdı saqtaytın däri, tek süygenniñ süyispenşilik mahabbatı ğana! - Külän Näzipanı ornına otırğızıp, üş ıdısqa kon'yak qwydı. - Kel endi, ekeuiñdi aldımen özimniñ qwttıqtauıma rwqsat etiñder!

Külän bwrınğı ädetinen özgeşe tezdikpen işip jiberip, araqtı ötkirsingen sıltaumen soza kürsindi. Oğan jımiya qarap qoyğan Näzipa meniñ tizeme türtip qalıp, tömen qarap söyledi:

- Sizge borıştımın, äpke, aytqanıñızdı ömir boyı mültiksiz orındap ötermin! - degen jauappen işkende, birge işip ap, men de söyledim:

- Meniñ üylenuim üşin bwrınğı istegen jeñgelikteriñnen osı rette äldeqayda joğarı eñbek siñirgeniñizdi osı qazir-aq körip boldım! - Äşkerelep qoydıñ degendey beynemen Näzipa wyalğansıp, tizemnen qağıp qaldı da, eki qolımen betin basa qoydı. Qu baldızdıñ äpkesiniñ işine ört qoyğanday kelistirgenine küle jalğastırdım sözimdi. -Däl osı jolğı jaqsılığıña orayı kelgende bar mäzirimmen qarımjı qaytaramın! -dedim.

Külän, qılımsığan ekeumizge kezek qarap qızardı da, tömen qarap, sözdi bügingi öz isine bwrdı:

- Al, qazirşe bitirip kelgen jwmısımdı aytayın, - dep bastap bayandadı isin. Jau jağımızdıñ isteui mümkin bolğan ziyankestiginen qorğanatın dalda, qarsı şara izdep, ıqpalı bar üş adamğa jolığıp qaytıptı. Biraq özi köñilsizdeu, solğındau bayandadı. Külänniñ bwl köñilsizdigine bağa qarağan Näzipa mağan közin qısa jımidı.

- Tüs uaqıtında solarğa özim de barıp, qorğauların ötinip qaytayınşı! - Mağan ädeyi bwrıla qarap qoyıp, qoyqañday jöneldi sol sözben.

- Qayttiñ eken, äyteuir şeksiz razı etipsiñ! - dep Külän ol ketken soñ mağan qarap küldi. - Mastandırğış siqırıñ bar ekenin Nwriyaşpen alğaş tanısa sala auırtıp tastağanıñnan bilip edim! - Kürsinip jiberip, tömen qarap aldı. - Al, Nazıkeşim, qalay eken?

- Nesin aytasıñ, qwyınday jorğa eken özi! - degenimde saqıldap küldi Külän. Eselep-eselep külip alıp swrau qoydı. - Mağan endi razı boldıñ ba?

- Razı bolğanda da qalay! Ayttım ğoy bwl jaqsılığıñdı bar mäzirimmen qaytaramın!

- Bar mäzirimmen? Endi qaydağı «bar-mäziriñ»? -tağı küldi Külän.

- Meni qimağanıñ ba? Öziñ keşe iñirde «jaqtırmaymın» degen soñ...

- Boldı endi, qırtpa! - Kürsine toytardı aqılı jesirim. - Sen baqıttı bolsañ... ötken qasiretteriñdi wmıtsañ bolğanı mağan! - Öksip qalıp közin sürte berdi. Men de tögip jiberdim köz jasımdı:

- Meniñ baqıttı boluımnan sağan ne payda!

- Äldenendey küşpen janımız qosılıp ketken dospız ğoy, seniñ köñildiligiñdi körsem, men de köñildenedi ekenmin! - Ornınan türegelip, basıma jastıq qoya jalğastırdı sözin. - Nazıkeşti bwrınğı jarlarıñşa qadirle! Ol seni joğarı bağalaydı. Sen endi onı teñdessiz bağalauğa borıştısıñ! Köñiline aqau tüsirme! Al, endi biraz wyıqtap al!

- Öziñ de jatşı qasıma!

- Üybay, ne bolğan sağan? Aytpa degemin ğoy mwnday sözdi! Mağan endi onday söz şığarsañ şapalaq jeysiñ!

Tüski demalısqa qız ben küyeu qaytıp kelgen dıbırın estip, wyıqtauğa kiristim.

Tüsten keyin kün eñkeyip qalğan şaqta oyattı Külän. Qolıma qazaqşa, wyğırşa aralas tilmen jazılğan qısqa ğana hat wstattı. Özime beytanıs Qabıltay attı bireudiñ üyine qonaqqa şaqırğan hatı eken. «Nazarbek joldas» dep atap şaqırıptı.

- Tüsten bwrın men barıp, qorğau kömegin swrağan kisimniñ biri. Şeşesi qazaq, äkesi wyğır, äyeli de wyğır, - dedi Külän. - Jaña osında özi kelip, wyıqtap jatqanıñdı kördi de, osı qağazdı jazıp ketti. Jüziñe biraz qarap twrıp külimsiregenin bayqadım.

-Tanıp qoyğannan sau ma?

- Mümkin, şıramıtar da. Biraq, bwl kisi, «stil' tüzetu» nauqanında da, mädeniet topalañınan da özine kir jwqtırmay, aman kele jatqan, ükimetke belgili senimi bar, partiya müşesi. Sonda da eşkimge ziyan keltirmey kele jatqan, «ittigi joq kisi»! -Bwl atauına Külänniñ özi külip jiberdi. -Bağana Nazıkeş osılay atap tanıstırğan soñ barğanmın. Meniñ swrağan kömegime «qolımnan kelisinşe» dep qana jauap bergen bolatın. Men seni Nazarbek atap tanıstırğanmın. Jüziñe qarap nelikten külimsiregenin bilmeymin.

- Bwrın Ürimjide qızmette bolğan kisi me edi?

- Estuimşe, osı Qwljadan şıqpağan, jäy sauattı ğana kisi. Alğaşqı kezdegi belsendiligimen partiyağa kirip, jer-su mekemesiniñ bir bölimine bastıq bolıp tağayındalğan eken. Öz salasındağı qızmetkerlermen jwmısşı-şarualar arasında ıqpalı bar kisi. Qala janjalqorları qwtıra qalğanda şığara qoyatın jasırın qosını barın Näzipa ayttı bağana. Seniñ Şayzadañdı da qanat astına alıp, qala mañı kommunasına ornalastırğan osı Qabıltay ekenin estitinmin.

- Oğan meni iştey sol qular tanıstırıp qoyğan siyaqtı ğoy, baralıq!

- Jä, keşte Näzipa kütip qalmasın, ertip keteyik pe?

- Qonaq iesiniñ özi şaqırmasa, bizge qosaqtalıp barmağanı jön. Bügin-erteñ körispeuge keliskenbiz...

Kişkene jiendi de şeşesine qaldırıp, Külän ekeumiz ğana bardıq. Qabıltay wzın boylı aqswr, qoyu qara saqal-mwrttı, orta jastı kisi eken. Öz esiginiñ aldınan «Nazeke» atap qarsı aldı meni. Qasında biz tanitın aqın mwğalim bar. Basqa wyğır-qazaq aralas beytanıs üş-tört däu jigit qonaq üyinen türegelip qarsı aldı. Bwl törteuin üy iesi qızmettesterim dep qana tanıstırdı. Şay üstinde «Nazeke» atasa otırıp, bar ahualımdı swradı dastarqandastarım. Barköldik Nazarbektiñ ahualınan igergenim boyınşa däl sonıñ özi bolıp söyley berdim. Üy iesi men aqın mwğalim ğana köz qiıqtarımen qarap qoyıp külimsireydi. Basqaların Nazarbek bwğaltır ekendigime sendirgenimdi bayqadım.

Dayındağan qonaqası men araq-şarabı, «ittigi joq kisiniñ» meni nedäuir ülken qwrmetpen şaqırğandığın körsetti. Araqtı auru Nazarbekşe talğap, azdap qana iştim. Beytanıs törteuiniñ ekeui sırtqa äredik-äredik eki-üş ret şığıp kelip otırğanınan qorğauşılar ekeni bayqaldı. Bügin ımırt tüskennen beri köşe tınış emes siyaqtı. Bwl ekeuiniñ eki tobı osı mañdağı eki köşede bolsa kerek. Solardıñ beyğamdıq istemeuin, tarap ketpeuin tapsırıp, körip qaytıp twratın körinedi.

- Sizdi Auqan tanuşı ma edi? - dep swradı üy iesi bir şaqta.

- Tanımaytın şığar, - dedim men. - Men özim körmegen kisim.

- Osı qalağa kelgeniñizden beri kördi me?

- Joq, köriskenimiz joq. Äyteuir osı qalada Auqan deytin iir sarı jalaqor barın estimin. Şegine jetken qandı qol jendet siyaqtı ğoy! -Bwl sözime dastarqandastar tügel küldi de, Külän qosımşa qostı:

- Ağa, onıñ terezeden sığalap jüretin közi köp. Sizdi bizdiñ üyden de, basqa qonaqqa barğan üyleriñizden de sol wrı közderimen körip jürse kerek. Sizdi Biğabil deytin kisige wqsatadı eken?

- Biğabilge? Äldeqaşan joğalğan Biğabildiñ ol wqsatatınday qanday en-tañbası bar eken, jalası da bayağı, özin oñaşa şığarıp alıp, menimen bir söylestiriñizderşi!

- Ol da bolıp qalar, nağaşı! - dep üy iesi külip jiberdi. - Keremeti äşkerelenip bolıp qaldı ğoy, onıñ «jını» qazir azayıp qaldı. Endi bwrınğıday qorqınıştı emes!

Köşege şığıp kelip twratın eki däu, biz qaytar şaqta kelmey qaldı. Külän ekeumizdi üy iesi men aqın mwğalim ertip şıqtı. Twraqtı dastarqandas bolğan eki däu bizden bwrınıraq şığıp edi, qaqpa aldında twr eken. Qastarına tağı da tört jigit payda bolıptı.

- Eki jaq mına köşe bwrılısında qaqtığısıp jatır! - dedi dastarqandas bolğan ekeudiñ biri. Qabıltay bizdi toqtata swradı odan:

- Jarlanğandarı bar siyaqtı ma?

- Şoqparğa şoqpar tiip, biraz şaqıldap barıp tındı. Tıñdañızdarşı!

- Älem soğıs[1] toqtap qalsın! - Ar jağınan wyğırşa söylep zekidi bir jendet. Qalammen söyleselik![2]

- Älem soğısın bastağan özderiñ, biz qorğanuşımız! - dedi ber jağı.

- Sender özderiñdi emes, jaudı qorğauşısıñdar, anau şetten kirgen beytanıstardı bizdiñ tergeuimizge berseñder, senderde jwmısımız joq! - dedi arğı jaq. Külän ekeumiz bir-birimizge qarasıp qoydıq.

- Bizdiñ aramızda eşqanday jau joq. Töñkeristik qonağımızdı jez tırnaqtarıña bere almaymız! «Bizge kim soqtıqsa biz de soqtığamız. Soqtıqpağan eşkimge biz de soqtıqpaymız - Bergi jaqtıñ dauısı öktey tüsti. - Senderge biz barıp tiistik pe, sender kelip soqtığıp twrmaysıñdar ma! Qaytıñdar dereu, eger endi qoymasañdar, bäriñdi qolğa alamız da öz isteytinderiñdi biz de isteymiz!

- «Zaupän yuli!»[3] - dep wrandadı ar jağınan bir hanzu dauısı. Bäri osı sözdi qaytalap şu köterdi. Bergi jaq qarqıldap külisti jendetterdiñ bwl wranına:

- Köterilisteriñniñ eşqaşan da zañdı bolıp körmegendigin äli bilmediñder me! Aralarıñdağı ötken zamannıñ tüsin körip, wyqısırap twrğandarıñ qaysılarıñ, sonı ğana şığarıp beriñder beri, öz zañın közine körsetip qana qaytaralıq!

- Bwl, eñ joğarı nwsqau, aş közderiñdi, Maujuşiğa, ükimetke qarsısıñdar ma!

- Qazir zaupan yuli dep qan töguge nwsqap twrğan ükimet bar ma, sender aşıñdar közderiñdi!

- Soğıñdar ittiñ balaların! - degen bireuiniñ bwyrığı şığısımen bergi jaq şu köterip, şaqıldatıp jiberdi de, qua jöneldi.

- Mınalarıñ bayağı soraqı qalpında ğoy! - dep dauıstap jiberdim men.

-  «Bwl qızım ol qızımnan da soraqı» şığıp twr. «El jatsa da enekem jatpaydı» deytin jwmbaq bar emes pe edi! - dep qarqıldap küldi qonaq iesi. - Jä, eki meyman qaytqılarıñız kelse, mına köşemen şığarıp salamız, qauiptenseñizder bügin tün osında qonıp qalsañızdar da boladı!

Aqın mwğalim bizdi qaytarıp äketu jağında boldı:

- Bwl kisiler mektep qarauındağı üylerde ğoy. Bügin qozğauşı ätiretimiz jasaqtaldı. Qaytsa da boladı! - dedi. Söytip Qabıltaydıñ özimen on şaqtı adam bolıp bwrılıs köşeden ülken köşege şıqtıq. Köşeniñ eki jağındağı tal-terekter arası sıbdır qaqtı. Ayaq dıbıstarı da estildi. Bizdiñ qorğauşılarımız sıbırlasıp, üşeui aldımızğa tüsti. Köşe ortasımen jüre berdik. Eki jaq şetten terek daldalap üş-tört adam jügire jönelip edi, jau jağınıñ barlauşısı eken. Ayırıq köşeniñ auzınan şep qwrıp tosqan köp adam körindi. Üş köşe tüyilisiniñ arğı şetindegi bağana basınan ğana bir şıraq jıltırap twr. Basqa şıraqtar taspen wrılıp şağılıp bitipti. Eki jaq şettegi tal-terekter köşeni qorqınıştı tünekpen twmşalap alğanday.

- Artqa qayta twralıq! - dedi qonaq iesi. Klt bwrılıp jüre bergenimizde artımızdan da şep jayıla qalğan eken. Qorşauğa tüskenimizdi bilip twrıp qaldıq.

- Qwraldarıñdı tastañdar! - dep zekidi aldımızdan.

- Tırp etpeñder! - degen bwyrıq artımızdan saqıldadı. Qabıltay aldığa şığıp, ülken şepke wyğır tilinde swrau qoydı:

- Ey, bwlarıñ ne senderdiñ? Zaupan toqtatılsın degen bwyrıq äldeqaşan tüspep pe edi, ükimet bwyrığın tıñdaysıñdar ma, joq pa?

- Biz senderdi ükimet bwyrığı boyınşa qorşadıq! - dep wyğırşa jauap qattı biri. -Aralarıñda şujwñjuişılardan kelgen jasos bar, solardı ğana şığarıp berip qayta beriñder!

- Meniñ atım Qabıltay Mamwt, bilesiñder! Şujwñjuişılar mağan kelip panalay almaytındığın da bilseñder kerek! Beker jala jappay bosatıñdar joldı!

- Konfet qağazına oralğan bombınıñ işiñe kirip alğanın da bilmeysiñ sen qapaq bas!

- Ey bassız, tiliñdi tartıp, dauli boyınşa jauap ber, sen kimsiñ öziñ? Batır bolsañ atıñdı aytşı!

- Qarsı jaqtan hanzuşa söylegender Qabıltaydı söyletpey dürildese jöneldi:

- Aralarıñda Şar patşadan kelgen bombı bar, tekseremiz!

- Tünde teksermey adam ötkizbeuge mindettelgenbiz!

- Senderge teksermey köşeden adam jürgizbe dep mindet tapsırğan kim? - dep Qabıltay aldığa bir adım attap tüsip swradı. Bwğan jauap ala almağan soñ talabın qoydı. - Onday mindetteriñ bolsa, bireuiñ kelip, bwyrıq, yaki kuälik qağazdarıñdı körsetiñder!

- Sırttan kelgen şpiondar men keri töñkerisşilerdi tekserip, qolğa aluğa bilet kereksiz! - dedi jau jaq.

- Biletteriñ bolmasa jol bosatıñdar! Bizdiñ aramızda sırttan kirgen eşqanday jau joq!

- Bar, biz bilemiz! Sırttan kirgen jau bolmasa nege teksertpeysiñder!

- Ükimet jağınan şıqqan tekseruşi bolsañdar kineşke-biletteriñdi körset dep twrmın men! Onday kuälikteriñ bolmasa köşe lükşekterine teksertip basındıra almaymız!

- Bizdi ıñğay oñşıl-wltşıl, keri töñkerisşi, satqındardıñ tekseruine bergen kim? Ha-ha-ha-ha...a.., - qarqıldasa jöneldi jol tosqındar:

- Qazir bassızdıqtı, ükimetsizdikti, qozğalañ köterudi toqtatıñdar dep bwyrıq tüsirgen ükimet, zañsız tekseruşilerdiñ özderin tekseruge de rwqsat etip otır, wqtıñdar ma?

- Biz şetten kirgen jaudı qolğa aluğa, halıqtıñ talabın orındauğa qaşan da haqılımız! - degen wyğırşa tildi bireuine men de wyğırşa ayqaylap jauap qaytardım:

- Ey joldastar, şetten kirgen jau bolsa, qolğa aluğa biz de mindettimiz. Biraq, tüsinisip almasaq zor qatelik tuılğalı twr. Mäselen, biz qazir az köringenimizben oñaylıqşa qoldarıña alınbaymız! Şetten kirgen jau bar degen sıltaumen keybir qanişer toptıñ qaraqşılıq istegenine, tünde şığıp adam wrlağanına, jasırın öltire salatın bolğanına on jıl toldı. Sondıqtan kim ekendikteriñdi bilmey berilmeymiz! Biletteriñ bolmasa teksertpeymiz. Tım bolmağanda özderiñdi wyımdastırıp, bügingi köteriliske şığarğan basşılarıñnıñ kim ekendigin aytıñdar, telefonda söyleselik!.. Mwnı da aytqılarıñ kelmey me? Şetten kelgen jau bar, bügin tünde köşe tosıp, halıqtıñ jüris-twrısın toqtatıñdar degen basşılarıñnıñ atı kim dep swrap twrmız, atın-ädresin aytıp beriñder! Olay bolmasa, köşede qandı soğıs tudıratın mwnday tosqauılğa, tintuge endi jol joq! Halıqtıñ qazirgi talabı osı! Bijinnen basta osı talap iske asıp boldı. Soğan bağınbaytın erekşe jaralğan bastıqtarıñ kim, qane aytıñdar! Aytpaysıñdar ma? «Atımızdı aytpay, köşe büligin özderiñ jürgize beriñder!» dep bwyırğan ğoy, solay emes pe? Kimniñ qolı ekendikteriñ endi belgili boldı! Mwnday, özi jasırınıp jatıp, soğısqa halıqtı itermeleytin bwl qanqwmar kezep qandıqol, halıqtıñ da, partiyanıñ da ökili emes, odan aulaq bolıñdar! Oğan erip, erteñ-aq qaraqşı atalıp, jauapqa tartlıp qalmay ğana tarap ketiñder! On jıldan beri tögilgen qanğa sebepker bolıp kelgen soğısqwmarlar tekserilmey, qatal jazalanbay qalmaydı! Tağı da aytıp qoyalıq, bizdiñ işimizde şetten kirgen eşqanday jau joq! Eger bastıqtarıñ jau dese, otqa senderdi itermey, apanınan özi şığıp söylessin! Ol üşin sender şoqpar jey bermeñder, halıqtıñ jauı kim eken tekserisip körelik! Jau dep estigen sol qonaqtarıñ kündiz de tabıladı. Aşıq körinip jürgen kisi! Ol, jasırınbaydı, qaşpaydı, tek bastıqtarıñ innen-inge tığıla bermey şığıp körsin özi!

Aldımızdan tosıp qorşap twrğandar özara qarsılasıp, dabırlasa ketti:

- Kim bölinse, şebimizdi parşalasa, jauğa tize bükkendik retinde jazağa tartıladı! - dep zekidi bir bastığı.

- İsimizdiñ jolsız ekendigi tağı da belgili bolıp qaldı, taralıq! - dep küñgirlegen bireuin zor dauıstı öktem bireui izdedi:

- Kim bwl iritki salıp twrğan, şıqsın beri!

- «Bizdiñ jau, şpion dep jariyalap izdep twrğan adamımız, är küni ziyapatqa şaqırılıp jürgen ülken abıroylı adam!», «jau bolsa, partiyanıñ inabattı müşesi Qabıltay da qorıqpay şaqıra ma!» - desti şet jaqtan birneşeui. Wtılap är jerden söyledi. - «Bwl kisini üyine şaqırıp ziyapat berip jatqandar köp. Solardıñ bäri jau ma?», «qazirgi uaqıtta bärin qolğa aluğa bola ma?»

- Basşılıq bärin wsta dese bärin wstaymız! - dep jañağı zor dauıstısı gür ete tüsti. - Proletariyat partiyası öziniñ maydanın jasırğan emes, Jañkayşınıñ segiz million armiyasın joyğan gwñşandañ bwl bir wşım nemelerden qorqa ma!

- Jañkayşınıñ sol segiz million armiyasın joyğan jauıngerlerdiñ işinde däl qazir qolğa almaq bolıp twrğan adamdarıñ da bar bolatın! - dep öktemirek dauıspen men de ayqaylap jiberdim. - Mädeniet töñkerisinde senderdiñ basşılarıñ öltirgen adamdardıñ köbi, sol qaharmandarımız boldı. Mäselen, Lyuşyauşi, Heloñ, Pıñdıhuylar kim edi, bilesiñder ğoy! Qazir ortalıq komitet sol üzdik qaharmandarın joqtap, aza twtıp jatır, estip qoyıñdar! Jañkayşınıñ segiz million jendetin joyıp bergen sol nağız kommunizmşi qaharmandardı ziyankestik qıp öltiruşi bwzaqılardı kommunist dep tanisıñdar ma! Qazirgi özderiñ atın atay almay twrğan bastıqtarıñ, wşına şıqqan sol bwzaqılardıñ biri! Ol kommunizmşildikten-marksizmşildikten, töñkerisşildikten mıñ sadağa ketsin! Osı bastıqtarıñ oqımağan qatının balalarımen tastap, oqığan swlu qatın izdegenine otız jol boldı! (Qarsı jaqtıñ öz işinen qattı külki şığardı bwl sözim.) Äli izdep, özi «keri töñkerisşi» atağan jesirlerdiñ etegin iiskep jalbarınıp jür! Osı mañdağı sol jesirlerdiñ esigine qwlıp boluğa senderdi mindettep, bölip-bölip küzetke qoyıp otır. Sonşalıq köp jesirdiñ özine biri de timey, mensinbey qoyğan eken. Sonıñ qapalığımen istep jatqan isi osı. Bwl köşelerge kelgen qonaqtıñ bärin kündeydi. Osınday räsua feodal qaraqşığa jendet bolıp, tünde adam wstap beruden namıstanbaysıñdar ma?

Bwl sözimdi öz şepterinen de küle qwptap, «ras!», «ras!» desken ünder estildi.

«Kim?», «kim?», «kim?» Eleñ qağa zekigen basşıları izdey jöneldi bwl qwptauşılardı.

Men tipti qattı dauıstap söyledim:

- Lay sudan balıq aulap ösken bir jar orayşıl bwzaqılarğa endi aldana bermeñder, joldastar! Äsirese su twnıp qalğan qazirgi kezeñde aldanularıñ özderiñe qater boladı!

- Bärin wstañdar! - dep qattı aqıra bwyırdı qolbasşısı. - Biri qwtılıp ketpesin!

Qolbasşısınıñ öz mañındağı bir tobı bizge qaray wmtılıp bergende artındağı negizgi qol özara küñgirlesip-guildesip twrıp qaldı. Äperbaqandarın özderi wstap şektegen nısayları bar. Bizdiñ bes-altı ğana däuimiz jeñderinen qwraldarın şığarıp şabuılşılardıñ aldınan tosuğa şığıp edi.

- Aldımen qwral jwmsamañdar! - dep olardıñ aldına Qabıltay ırşıp şıqtı da, şabuılşılarğa qattı dauıstap eskertti. - Qane, bastap köriñder soğıstarıñdı, siltep köriñderşi aldımen!

Şabuılşı top jan-jağına jaltaqtap, toqıray qalğanda oñ jaq twstarındağı terek arasınan bir dauıs şıqtı:

- Qabıltay joldas, aldıñğı swraqtarıñızdı qaytadan swrañızdarşı, jauap bersin!

Dauıs şıqqan şetten lezde jiırma şaqtı azamat şığıp qatar twra qaldı. Şabuılşı top jalt berip, köşeniñ sol jağına ığısqanda, ol şettegi terek sırtınan köp adamnıñ külkisi estildi. Şabuılşılar ortada twrıp qaldı. Qolbasşı art jaqtarına aqırıp qozğay almadı.

- Qazir qan tögiledi, kisi öledi! - dep dauıstay söyledi Qabıltay. - Özderiñe osı mindetti tapsırğan basşılarıñnıñ atın aytıp berip soğıspasañdar, ölgenderiñ izdeusiz-swrausız qaladı. Senderdi osı zaupanğa bwyırğan kim, aytıñdar!

Şabuılşılar jauap bermey art jaqtarına qayta şeginip barıp tağı da toqtay qaldı. Qozğalmay qalğan qosını sırt jaqtarına qayırılıp, qwral tastap jatır eken. Bizdi qwtqaruğa kelgen ülken top olardıñ sırttarına kelip qorşap, qwral tapsıruğa bwyırıptı. Şoqpar, qanjarların tastağan Auqanşılardı tintuden ötkizip, artqa qaytarıp, taratıp jatıptı. Kelisimge kelip, tatulasıp alğanday, eşqay jağınan qattı ün şıqpaydı.

- Qwral tastamañdar! - jendet qolbasşı bara sala aqırdı. - Eriñder meniñ soñımnan! - dey sala qayta jalt berip, jiırma-otızın ilestire zıttı. Ortada twrıp qalğan jañağı şabuılşılarmen elu şaqtı bolıp qwralıp, bizdiñ sol jağımızdan qılış jalañdatıp öte şıqtı. Köşeniñ sol jaq şetine jaña kelip şep jayğan halıq jasağın doñız aybatpen ığıstıra ötti. Erip qaşqandarınıñ köbi qılıştı eken.

- Qwral tastağandarıñ jauapqa tartılasıñdar, berilmeñder! Eriñder soñımızdan! - dep jendet qolbasşısı art jaq şebine jete tağı da aqırdı. Bizdiñ sırtımızdan qorşağan jau qolı da öz sırttarınan kelip qorşağan halıq jasağına qwral tapsırıp jatır eken. Olardan mına bwyrıqtı tıñdağan eşkim bolmağan siyaqtı. Jendet basşısı jep jibererdey aqırdı. - Qwral tastamañdar deymin, qılış jemey tüsiñder aldıma! - dep bwyırısımen onıñ öz qılışına qarsı qılış şaqıldasa ketti. Jendet qolbasşınıñ asa zor dauısı azdan soñ alıstap barıp estildi. - Qwral tastağandarıñ erteñ-aq köresiñder menen! - Osı sözben öziniñ qılışı az tobın ğana bastap qaşıp joğalğanı belgili boldı.

Bwl, osı qalanıñ ataqtı soğıs qwmar lükşegi ekendigin Qabıltay tanıstırdı mağan. Auqannıñ eñ senimdi küşiniñ biri osı lükşek eken.

- Adamımız köbeygenimen qwralımız az! - dep kürsindi Qabıltay. - Äyteuir qara köbeytip qana qwtılıp jürmiz!

- Bizdiñ mektep oquşılarında qwral tipti joqtıñ qası! - dedi aqın mwğalim. - Pışaqpen, temir şoqparmen qwraldansa, mektep bastığımız tintip jiıp aladı!

- Auqannıñ qazirgi bar wyıtqı küşi, osınday üş jaldanba lükşek qana. Osıların köşege kürildetip şığarıp, erteñ-aq qol jiıp ala qoyadı. Al, kuliden kelgen qara sanaq lükşekterin oğan ştab bastığı bolıp alğan kömekşisi jiıp beredi. Sondıqtan Auqannıñ küşin şektey almay jatırmız!

- Bügin bizge zavodtan şıqqan temir şoqpardıñ özinen ğana jetpis neşesi, qanjardan jiırma neşesi qolğa tüsti! - dedi bireui kelip Qabıltayğa. Aldımızdan tosqan  jau jasağın sırttan qorşap qwralsızdandırğan ülken toptıñ bastığı eken. Onı jeke şığarıp alıp söylesken Qabıltay qaytıp kelip, qasımdağı aqın mwğalimge söylesti:

- Bügin Nazekeñ bizdiñ üyde bolsın! - dedi mağan estirte. - Auqannıñ süyenişi bolğan saqşı jaq teksermek bolıptı. Men bwl kisimen oñaşa söylesip, qwtqarar jol izdep köreyin!

Söytip, Küländi üyine jetkizip saluğa aqın mwğalim birneşe qorğauşımen mindettelip twrğanında erkekşe kiingen Näzipa men Gülsim bar birneşe äyel küle kelip amandastı bizben. Qabıltay jauıngerleriniñ bir bölimi osılar eken. Olar Küländi ertip äketti de, men Qabıltayğa erip, sonıñ üyine qayttım.

 

Ädiletti tergeuşim, «proletariyattıñ zor mädeniet töñkerisi» dep atalğan bülkiteriñizdiñ qıp jalañaş qalğan mına qwyrığına öziñiz, meniñ közimşe bir qarañızşı! Neniñ qwyrığına wqsaydı? Esektiñ qasası emes pe!.. Özderiñiz eñ qaterli rayon sanaytın osı üş aymaq avtonomiyalı oblısınıñ ortalığına proletariyat mädenietin ornatudı bwyırıp, Auqandarıñızğa baqanday-baqanday üş zäñginiñ qasasın wstatıpsızdar ğoy. Bäse, on jıl ötse de tınım tappay arqırap, mazamızdı neğıp ala beredi dep jürsek, «üzdik qwraldarıñız» bar eken-au! Proletariyattıñ zor mädenietin osı qwraldarıñızben egip damıtıp, kommunizm degenderiñizdi osınıñ sanasımen ornatpaqpız deseñizderşi!

Besikten beli şığa sala ata-ana tärbiesinen, mektepten bezip añırap köşege şığıp ketken sotqarlardı tärbielep, adam qatarına qosu talabındağı ağartuşılardan zor keri töñkerisşi joğın mağan da endi tüsindirdiñizder! Esek minezdi qaraqşılar mwnşalıq neden qwtırdı dep jürsek, qozdıruşı-şabıttandıruşı qwdiret özderiñiz bolğan ekensizder ğoy. Endi ondaylardı mektepke tartıp tärbielep «azdırudan» qaterli qılmıs bar ma?

(Jalğası bar)

«Abai.kz»


[1] Qwraldı soğıs.

[2] Söylesu. Qwral istetpey aytısu.

[3] Köterilis zañdı (izdep barıp soğudıñ wranı).

0 pikir